Greinasafn: Meindýr í rófnarækt

Meindýr í rófnarækt


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Guðmundur Halldórsson, Sigurgeir Ólafsson	RALA	1999	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Fjölrit RALA		199	31-56

LÝSING Á KÁLFLUGUNNI OG LÍFSFERLI HENNAR

Ætterni og útbreiðsla
Á latínu nefnist kálflugan Delia radicum (L.). Erlendis eru ýmsar aðrar tegundir af ættkvíslinni Delia miklir skaðvaldar á nytjaplöntum. Má þar t.d. nefna Delia coarctata sem veldur tjóni í kornrækt, Delia antiqua sem veldur tjóni í laukrækt, Delia fabricii sem veldur tjóni í frærækt og Delia floralis sem er oft kölluð stóra kálflugan og veldur tjóni á ýmsum krossblómategundum. Hér hafa til þessa aðeins fundist sex tegundir af ættkvísl kálflugna (11), en þær eru: Delia angustifrons, D. echinata, D. fabricii, D. fennicae, D. platura og D. radicum.

Aðeins kálflugan hefur verið talin skaðleg hér. D. platura finnst að vísu oft í skemmdum plöntum, en yfirleitt er talið að lirfa hennar fari eingöngu í sár á sýktum plöntum en sé ekki frumorsök skemmda. Það er hins vegar ókannað með öllu hvort D. fabricii veldur hér tjóni í frærækt, en hún veldur verulegum spjöllum í frærækt í N-Noregi (27).

Kálflugan er útbreidd um nær alla Evrópu, hluta af Asíu og nyrsta hluta Afríku. Til N-Ameríku barst kálflugan á fyrri hluta síðustu aldar með mold sem notuð var sem kjölfesta í skip (22). Nú finnst hún á belti þvert yfir N-Ameríku, allt frá Pennsylvaníu, Ohio og Illinois, norður að Yukonfljóti. Á Íslandi varð kálflugunnar fyrst vart árið 1930 í Reykjavík, 1937 varð hennar vart á Akureyri og 1951 hafði hún stungið sér niður í öllum landshlutum (25,26).

Lýsing
Flugurnar eru um 6 mm langar og svipar til húsflugna (sjá 1. mynd). Karldýrið er steingrátt og þétthært, en kvendýrið er ljósgrátt silfurgrátt og gishært. Kvendýrið er með keilulaga afturbol, en afturbolurinn á karlinum er grannur og jafnbola. Bil milli augna ofan á höfði er mun meira hjá kvendýrinu en karldýrinu og utan um augu kvendýrsins er áberandi silfurgrár hringur.

Eggin eru um það bil 1 mm að lengd, íbjúg, hvít eða mjólkurlit. Eftir bugnum liggur djúp rauf og eftir endilöngu egginu liggja greinilegar gárur. Framendi eggsins er hálfkúlulaga, en afturendinn þverstýfður.

Nýklaktar lirfur eru um 1 mm að lengd, en fullvaxnar tæpur sentimetri. Lirfurnar eru hvítar, fótalausar og höfuðið rýrt. Á framenda lirfunnar eru tveir svartir bitkrókar. Á afturendanum eru tvö öndunarop og auk þess 12 vörtur og er lögun þeirra og staðsetning einkennandi fyrir tegundina.

Púpan er svokölluð „tunnupúpa“, þ.e. a.s. hin raunverulega púpa liggur innan í hylki sem myndað er af næstsíðustu lirfuhúð. Púpan er ljósbrún rauðbrún, 6–7 mm að lengd. Lögun og staðsetning vartna á afturenda er sú sama og hjá lirfunni og er því einnig auðvelt að greina púpuna frá púpum annarra tegunda.

Lífsferill
Lífsferill kálflugna skiptist í fjögur skeið, eins og raunin er um fjölda annarra skordýra (sjá 1. mynd). Eggjum er verpt fyrri hluta sumars og skríða úr þeim lirfur sempúpa sig þegar haustar. Næsta vor klekjast fullvaxnar flugur úr púpunum, makast og verpa. Klaktími kálflugna fer eftir því hvernig vorar, en hér eru kálflugur yfirleitt að skríða úr púpum á tímabilinu frá síðari hluta júní og fram undir miðjan júlí (20). Karldýrið klekst út á undan kvendýrinu.

1. mynd. Kálflugan (Delia radicum L.) og lífsferill hennar.

Karlfluga

Kvenfluga

Að klaki loknu leita flugurnar uppi fæðu og makast og síðan verpir kvenflugan við rótarháls hýsilplöntunnar, sem er kál, rófur eða aðrar plöntur af krossblómaætt (Brassicaceae). Varp virðist yfirleitt vera í tveimur lotum. Fyrri lotan er venjulega í byrjun júlí, en sú seinni undir lok mánaðarins. Hér hafa engar rannsóknir verið gerðar á klaktíma kálflugueggja, en af erlendum athugunum má ráða að hér líði vika til hálfur mánuður frá því eggjunum er verpt og þar til þau klekjast. Í venjulegu árferði klekjast því egg hér úr fyrri varphrotunni væntanlega um eða rétt fyrir miðjan júlí. Nýklaktar lirfur laðast að lykt krossblóma. Þær skríða að plöntunni og niður með rótarhálsinum.

Lirfustig eru þrjú. Á öðru lirfustigi myndast tvö öndunarop framarlega á lirfunni og greina þau eldri lirfustigin tvö frá fyrsta stigs lirfum. Auk þess má greina lirfustigin sundur eftir stærð og lögun bitkrókanna (4). Lirfurnar naga í fyrstu yfirborð rótanna og þá oft margar saman, en síðan éta þær sig inn í vefinn ein og ein. Fyrir kemur að kálflugulirfur éti ofanjarðarhluta plantna. Þannig á kálmaðkur það til að skemma blómkálshausa og sprotakál. Þetta gerist einkum ef vætusamt er, en er fremur sjaldgæft. Plöntur sem eru illa leiknar af kálmaðki fá rauðblá blöð, auk þess sem elstu (neðstu eða ystu) blöð visna. Þetta eru í raun skortseinkenni og stafa af því að blöðum plönt-unnar berast ekki nægileg næringarefni vegna skemmda á rótarkerfinu. Þegar haustar yfirgefa lirfurnar ræturnar og skríða út í moldina, þar sem þær púpa sig á 5–20 sentimetra dýpi. Hér virðast lirfur byrja að púpa sig í byrjun september. Ef illa sumrar ber hins vegar nokkuð á því að lirfur nái ekki að púpa sig fyrir veturinn. Hér líður því um það bil hálfur annar mánuður frá því lirfan skríður úr eggi þar til hún púpar sig.

Púpan fellur í dvala að púpun lokinni. Dvalinn rofnar ekki fyrr en púpan hefur legið um nokkurt skeið við lágan hita. Samkvæmt erlendum rannsóknum rofnar dvalinn eftir um þriggja mánaða dvöl við minna en 5°C (7). Þegar dvala er lokið getur þroskun púpunnar hafist jafnskjótt og fer að vora og hlýna.

Samspil hita og lífsferils
Lífsferill kálflugunnar er mjög háður hita. Skordýr þroskast eingöngu innan ákveðinna hitamarka. Sé hiti innan þeirra marka fer þroskunarhraði vaxandi með auknum hita uns hámarki er náð. Hiti yfir þessum mörkum takmarkar þroskun og dregur lífveruna loks til dauða. Það er unnt að ákvarða með tilraunum hversu hratt lífveran þroskast við mismunandi hitastig og út frá slíkum niðurstöðum er t.d. hægt að spá fyrir um hvenær kálflugur skríði úr púpum. Til þess er gjarnan beitt svokölluðum daggráðureikningi. Fyrst þarf að ákvarða hversu hár hitinn þarf að vera að lágmarki til þess að þroskun hefjist. Þetta gildi kallast þröskuldsgildi þroskunar. Sé hiti yfir þröskuldsgildi er gert ráð fyrir að þroskunarhraðinn sé í réttu hlutfalli við hita. Daggráður hvers sólarhrings reiknast því einfaldlega sem sá hiti sem er umfram þröskuldsgildið. Sé þröskuldsgildið 5°C og meðalhiti sólarhrings 20°C þá er daggráðugildi hvers sólarhrings 15°D (en daggráðugildi er gjarnan táknað með °D). Það má því segja að lífvera sem þarf 5° hita til að hún geti yfirleitt þroskast hafi 15 gráðum úr að spila til þroskunar á hverjum þeim degi sem nær meðalhitanum 20°C.

Áhrif hita á klaktíma íslenskra kálflugna hafa verið rannsökuð (19). Púpum var safnað að hausti og þær geymdar við lágan hita, uns dvali var rofinn. Púpurnar voru síðan settar til klaks við fimm mismunandi hitastig; 8,2°, 11,3°, 14,2°, 17,5° og 20,2°C og fylgst með klaki. Að meðaltali þurftu púpurnar að vera í tæpa tvo mánuði við 8,2°C til að kvenflugur skriðu úr púpum, en körlunum dugði ríflega einn og hálfur mánuður. Við 20,2°C dugði hins vegar tæpur hálfur mánuður til að klekja báðum kynjum úr púpum (2. mynd).

2. mynd. Þroskunartími kálflugupúpna við mismunandi hitastig.

Reiknað þröskuldsgildi þroskunar hjá púpunum reyndist vera um 4°C. Karl-arnir virðast þó þurfa heldur lægri hita en kerlingarnar til að þroskun púpunnar hefjist. Klak karla er í hámarki þegar 200–210 daggráðum er náð, en klak kerlinga þegar 210–220 daggráðum er náð. Er þá í báðum tilvikum reiknað með að þröskuldsgildið sé 4°C. Þegar vorar vel má því búast við að flugan klekist snemma og verpi snemma.

Á árunum 1939–1950 gerði Ingólfur Davíðsson tilraunir með varnarefni gegn kálflugunni og fylgdist jafnframt með varpi hennar (25,26). Þá hófst varp í Reykjavík yfirleitt um og upp úr miðjum júní, þegar daggráðusumman hafði að meðaltali náð 245°D. Hámark varps var í fyrri hluta júlí, þegar daggráðusumman var orðin 363°D. Sumarið 1986 var fylgst með varptíma á Korpu. Þá var fyrra hámark varps í byrjun júlí er daggráðusumman var orðin 237°D. Síðara hámark var upp úr miðjum júlí þegar daggráðusumman var orðin 356°D. Þessar tölur koma vel heim og saman við það sem þekkt er, að kálflugan verpi á fimmta til sjötta degi eftir að kerlingin skríður úr púpu, þ.e.a.s. 30–36°D eftir klak (sé gert ráð fyrir að meðalhiti í byrjun júlí sé 10°C).

Vísbendingar hafa komið fram um að skipta megi kálflugunni í aðgreinanlegar lífgerðir (á ensku „biotype“), sem annars vegar klekjast snemma úr púpum (apríl–maí í N-Evrópu) og hins vegar seint (júní–júlí) (9). Á hverjum stað fyrir sig getur kálflugustofninn samanstaðið af snemmklaks- eða seinklakslífgerðum eingöngu eða verið blanda af báðum. Virðist hér vera um arfbundinn eiginleika að ræða og við æxlun milli þessara lífgerða geta millistig komið fram. Svipað hafa menn fundið í N-Ameríku, þar sem kálflugustofnar frá New York reyndust einkum vera af snemmklaks gerðinni (yfir 90%), en í stofnum frá N-Karólínu voru seinklakslífgerðir ríkjandi (50). Hugsanlegt er að skýra megi þá tvo toppa í klaki á flugum og varpi, sem oft koma fram hér á landi, með þessum mismunandi lífgerðum.

Varp og varpatferli
Fyrstu tvo dagana eftir klak halda flugurnar sig að mestu við þann stað þar sem þær skriðu úr púpu. Á þriðja degi hefja þær fæðuleit, gjarnan þar sem skjól er að finna, eins og t.d. í skjólbeltum. Fæðan er aðallega sykrur úr blómsafa. Á þriðja til fjórða degi eðla flugurnar sig og að því búnu, þ.e.a.s. á fimmta til sjötta degi eftir klak, fara kvendýrin að leita að varpstað. Í fyrstu fljúga þær á móti vindi, um það bil 1 km/dag, uns þær greina lykt hýsilplöntunnar (15). Allar tegundir plantna af krossblómaætt gefa frá sér mjög sérstæða lykt. Þessi lykt stafar af efnum sem nefnast glúkosínolöt, en eitt þessara efna er sinnepsolía. Þetta eru eitruð efni og eru upphaflega varnarefni plantnanna gegn meindýrum. Nokkrar tegundir skordýra hafa unnið bug á þessum vörnum og er kálflugan ein þeirra. Hún greinir lykt af krossblómum á a.m.k. 5–10 m færi (17). Sumir telja þó að kálflugan greini lykt krossblóma á mun lengra færi en þetta. Á þennan hátt getur flugan fundið akra með krossblómajurtum, þótt þeir séu í verulegri fjarlægð (allt að þremur kílómetrum) frá klakstað hennar. Framleiðsla plantna á glúkósínolötum er mismunandi eftir tegundum og afbrigðum, auk þess sem hún er háð aldri plantna. Framleiðslan er mest þegar plönturnar eru í örustum vexti.

Þegar flugan er innan við metra frá plöntunum velur hún lendingarstað út frá lit þeirra og blaðstærð (blaðform skiptir litlu máli). Stórar plöntur eru teknar fram yfir litlar og plöntur með heilbrigðan grænan lit fram yfir aðra liti. Á þessu stigi virðist hún eingöngu reiða sig á sjón, en ekki taka tillit til lyktar (36). Mikill undirgróður truflar fluguna við val á varpstað og dregur úr varpi (30). Flugan lendir síðan á blöðum plöntunnar og nýtt matsferli hefst. Á þriðja og fjórða ristarlið á fótum flugunnar eru efnanemar sem skynja innihald plöntunnar af glúkósínolötum. Plöntur með mjög lítið eða mjög mikið af þessum efnum eru ekki eftirsóttir varpstaðir (13). Önnur efnasambönd sem finnast á yfirborði blaða hafa einnig áhrif, en minna er vitað um þau (39). Þá er einnig vitað að vaxhúð á blöðum fælir fluguna frá. Á grundvelli þessara upplýsinga velur flugan endanlega varpstað. Sé plantan henni að skapi skríður hún niður að rótarhálsinum og verpir. Eggjunum er yfirleitt verpt rétt við rótarhálsinn, en einstöku sinnum á plöntuna sjálfa.

Kálflugan getur verpt yfir 300 eggjum alls, en varpið dreifist á nokkrar lotur. Hverju sinni verpir flugan um 20–50 eggjum og líða nokkrir dagar á milli varplota (12). Eftir fyrstu varplotuna þarf hún eggjahvítuauðuga fæðu til að geta verpt á ný og gildir það einnig um það varp sem á eftir kemur. Varpið dreifist venjulega nokkuð jafnt um garðlandið (40).

Hýsilplöntur og skaðsemi
Hýslar kálflugunnar eru plöntur af ætt krossblóma. Sumir höfundar hafa talið að öll krossblóm séu mögulegir hýslar (42), en síðari rannsóknir hafa sýnt að svo er ekki. Finch og Ackley (14) rannsökuðu 83 tegundir krossblóma með tilliti til þessa. Sú varð raunin að kálmaðkar náðu aðeins þroska á um helmingi þessara tegunda. Sem dæmi má nefna að kálmaðkar virðast hvorki þrífast á skriðnablómi (Arabis alpina) né grávorblómi (Draba incana). Aftur á móti eru bæði skarfakál (Cochlearia officinalis) og hrafnaklukka (Cardamine pratensis) dæmi um villt íslensk krossblóm sem flugan þrífst ágætlega á. Þetta sýnir að smithætta stafar aðeins frá hluta hinnar villtu krossblómaflóru. Hitt er annað að sá hluti villtra krossblóma sem á annað borð eru hýslar kálflugu er fær um að halda uppi verulegum stofni kálflugna og getur því kálflugan hæglega lifað á svæðum þar sem engin ræktun krossblóma á sér stað.

Ræktuð krossblóm eru mjög miseftirsótt af kálflugu. Í rannsóknum hér hefur blómkál orðið harðast úti og þar næst hvítkál, en grænkál hefur staðið sig best (25). Það er þó í raun mjög erfitt að bera saman mismunandi tegundir krossblóma þar eð munur á stofnum er oft mjög mikill. Þannig virðast mismunandi stofnar fóðurrófna og fóðurnæpna vera mjög miseftirsóttir af flugunni (20). Tjón er þó ekki eingöngu háð því hve mikið flugan verpir við plöntuna. Stórar kálplöntur þola furðu mikinn ágang kálmaðks, án þess að það komi niður á uppskerunni. Tilraunir hafa sýnt að því eldra sem blómkál er þegar varp byrjar því minni áhrif hefur maðkurinn á uppskeruna (10,20,21). Mikil úrkoma að vori og fyrri hluta sumars dregur einnig úr tjóni á káli, enda er skerðing á rótarkerfinu því tilfinnanlegri því minni sem rakinn er (20). Þetta gildir væntanlega einnig um uppskeru á rófum, en þar ber þess að gæta að þar er fyrst og fremst um skemmd á rófunum að ræða, en ekki uppskerutjón.

Þættir sem hafa áhrif á stofnstærð kálflugu.
Sem fyrr segir getur hvert kvendýr verpt um 300 eggjum. Tímgunargeta kálflugunnar er því mjög mikil. Í náttúrunni eru hins vegar margir þættir sem stuðla að því að halda stofninum í jafnvægi. Mest verða afföllin á eggjum og lirfum sem eru nýskriðnar úr eggi. Í þurrkatíð misferst mikið af eggjum, sem fyrr segir. Við lágt rakastig klekst ekki nema um helmingur eggja, en um 90% séu rakaskilyrði hagstæð (18). Enn áhrifameiri eru þó ýmis rándýr, einkum bjöllur. Í Englandi hafa menn komist að raun um að 90–95% eggja og nýklakinna lirfa séu étin af rándýrum (23). Skipta þar mestu máli ýmsar tegundir jötunuxa (Staphylinidae) og hlaupabjallna (Carabidae). Mikilvirkasta eggjaætan er jötunuxinn Aleochara bilineata, en hann hefur aldrei fundist hér á landi. Lirfur, sem hafa tekið sér bólfestu á hýsilplöntunni, eru aftur á móti tiltölulega óhultar fyrir rándýrum og óhagstæðum ytri skilyrðum. Fjöldi rándýra í garðlöndum er mjög háður ytri skilyrðum. Dæmi eru um að eitrun fyrir kálflugu komi hart niður á þeim og eins hefur undirgróður í garðinum mikið að segja. Þannig hafa tilraunir sýnt að mun fleiri rándýr eru í görðum þar sem kál er ræktað með öðrum plöntum en þar sem krossblóm eru í hreinræktun (48).

3. mynd. Trybliographa rapae(5).

Ýmsar æðvængjutegundir (Hymenoptera) verpa eggjum sínum í kálmaðka. Mikilvægust er sníkjuvespan Trybliographa rapae (3. mynd). Egg þessara sníkla klekjast út í lirfu flugunnar og síðan lifir sníkillinn í púpu hennar til vors. Trybliographa rapae er til hér, en virðist ekki hafa mikla þýðingu. Rannsóknir á púpum hafa sýnt að hér er víðast mjög lágt hlutfall kálflugupúpna sýkt af þessum sníkli (um og undir 2%). Þó eru til einstaka dæmi um mun meiri smitun (yfir 20%). Erlendis gera aðrir sníklar gat á púpuna og skríða þar inn og lifa síðan í púpunni til vors á sama hátt og sníkjuvespan.

4. mynd. Aleochara bilineata(5).

Er það einkum lirfur jötunuxategunda, fyrst og fremst Aleochara bilineata (4. mynd). Þessir sníklar eru þýðingarmestu óvinir púpunnar, einkum þó A. bilineata, og geta þeir drepið verulegan hluta stofnsins. Áhrif þeirra eru mjög breytileg eftir svæðum og árum (24,33,47).

Púpan er vel varin gegn óhagstæðum ytri skilyrðum. Þannig hafa rannsóknir í Englandi sýnt að vetrarkuldar hafa mjög lítil áhrif á stofnstærð kálflugu (16). Djúpplæging getur dregið eitthvað úr flugum með því að grafa púpurnar svo djúpt að flugurnar komist ekki upp, en hún hefur þó ekki mikil áhrif. Við klak kemur fyrir að hluti flugnanna misferst vegna þess að jarðvegurinn er svo harður að þær komast ekki upp á yfirborðið (24). Þetta gerist þegar leirborinn jarðvegur skrælþornar í þurrkum á vorin. Sveppir sýkja oft fullvaxnar flugur. Er þar fyrst og fremst um að ræða sveppina Empusa muscae sem drepur flugurnar og Strong-wellsea castrans sem geldir þær (45). Einnig hafa fundist þráðormar (Heterotylenchus sp.) sem sníkja á fullvöxnum flugum (34).

Ýmislegt bendir til þess að hér geti sumarhiti haft áhrif á stofnstærð kálflugu, þannig að á köldum sumrum nái aðeins hluti lirfa að ljúka þroskunarferli sínum og púpast. Afleiðingin er sú að mikið af lirfum drepst að hausti og lítið er af flugu næsta vor. Það sem styður þetta er að tjón á káli í tilraunum Ingólfs Davíðssonar (25,26) var að jafnaði því minna sem sumarið á undan var kaldara. Fylgni þarna á milli var þó ekki sterk (20). Þá telja margir bændur norðanlands að áberandi lítið hafi verið um kálmaðk á köldu árunum milli 1960 og 1970. Þetta kemur ekki á óvart því hér er kálflugan á norðurmörkum útbreiðslusvæðis síns og því eðlilegt að það kreppi að henni þegar kalt er í ári.

Að því er best er vitað er hér á landi einungis ein kynslóð af kálflugu á ári. Erlendis eru víðast hvar fleiri kynslóðir á hverju sumri. Í Bandaríkjunum eru 2–4 kynslóðir (50), í Bretlandi 2–3 (9) og í Noregi er talið að önnur kynslóð geti komið fram í nánast öllu landinu, en hún skipti hins vegar litlu máli allra nyrst (29).
Öðru hvoru heyrir maður rófnabændur geta þess að borið hafi á nýjum maðki mjög seint á sumri. Velta menn þá gjarnan fyrir sér hvort hér sé komin önnur kynslóð sumarsins af kálmaðki. Sé litið til daggráða eingöngu má segja að í vissum hlýjum sumrum sé daggráðufjöldinn nálægt því sem þarf til að flugur af annarri kynslóð komi fram. Þess ber þó að gæta að yfirleitt myndast púpur hér það seint að þær bera í sér þörf fyrir dvala sem ekki rofnar fyrr en eftir nokkurn tíma við lágt hitastig. Slík dvalaþörf myndast ekki þegar lirfur þroskast án þess að verða fyrir þeim umhverfisskilyrðum sem innleiða dvalann, þ.e.a.s. lækkandi hitastigi og minnkandi daglengd. Líklegri skýringar á hinum síðbúnu lirfum eru því að hér sé um síðbúið klak frá seinklakslífgerð kálflugunnar að ræða eða að þetta sé tegundin Delia platura, en lirfur hennar geta farið í skemmdar rófur síðla sumars.

FYRRI RANNSÓKNIR Á KÁLFLUGUNNI HÉR Á LANDI

Rannsóknir á kálflugunni hófust hér á landi skömmu eftir að hún barst til landsins. Annars vegar voru þetta almennar líffræðilegar rannsóknir og hins vegar tilraunir með varnir. Á árunum 1937–1950 rannsakaði Ingólfur Davíðsson kálfluguna og skrifaði hann m.a. um rannsóknir sínar í rit Atvinnudeildar Háskólans (25, 26). Ingólfur gerði tilraunir með varnarefni, en fylgdist einnig með varpi flugunnar og hefur þegar verið vitnað til þeirra niðurstaðna (sjá kaflann um lífsferil flugunnar). Þau varnarefni sem reynd voru í tilraunum Ingólfs eru ekki lengur í notkun, en út frá þeim tilraunum má draga ýmsar ályktanir varðandi áhrif umhverfis- og ræktunarþátta á tjón á óvörðum plöntum. Þannig virðist tjón á káli vera því minna sem úrkoma að vori og fyrri hluta sumars er meiri. Einnig virðist gróðursetningartími hafa afgerandi áhrif á tjón, og að síðustu eru ákveðnar vísbendingar um að tjón sé að öðru jöfnu minna árið eftir kalt sumar. Gerð hefur verið grein fyrir samspili þessara umhverfis- og ræktunarþátta við tjón í Fjölriti RALA nr. 134 (20).

Tilraunum með varnarefni gegn kálflugunni hefur verið haldið áfram. Niðurstöður sumra þeirra hafa þegar birst (38,20), en gerð er grein fyrir öðrum tilraunum á því sviði í þessu riti. Guðmundur Halldórsson rannsakaði áhrif hitastigs á þroskun kálflugunnar í aðalverkefni sínu til doktorsnáms við landbúnaðarháskólann í Kaupmannahöfn og notaði þar íslenskar kálflugur (19) og hefur helstu niðurstaðna hans þegar verið getið í þessu riti (sjá kaflann um lífsferil flugunnar). Að námi loknu hélt Guðmundur áfram rannsóknum á kálflugunni hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins með stuðningi Vísindasjóðs og birtust niðurstöður í Fjölriti RALA nr. 134.

Á árunum 1991–1994 tók Rannsóknastofnun landbúnaðarins þátt í norrænu rannsóknaverkefni á kálflugu sem kall-aðist NORDGBRASS („Reducing the use of insecticide in Brassica vegetable crops“). Þar var leitað leiða til að draga úr notkun varnarefna í ræktun krossblóma. Af hálfu RALA var ákveðið að hér skyldu rannsóknir beinast að tveimur meginþáttum:

1. Afla gagna um náttúrulega óvini kálflugunnar og áhrif eitrunar á afrán. Þetta hafði verið gert að nokkru leyti, þ.e.a.s. sníkjudýr á púpum höfðu verið könnuð og eru þær niðurstöður í Fjölriti RALA nr. 134. Hins vegar var ekkert vitað um afrán á eggjum og áhrif eitrunar á afrán. Niðurstöður þeirrar rannsóknar eru birtar hér á eftir, en þær hafa ekki birst áður.

2. Ákvarða samspil gróðursetningartíma blómkáls og tjóns af kálmaðki. Athugun byggð á gögnum Ingólfs Davíðssonar hafði bent til þess að draga mætti úr tjóni með því að gróðursetja fyrr. Á árunum 1992–1993 voru gerðar rannsóknir til að ákvarða þetta samspil frekar. Þær niðurstöður hafa aðeins verið birtar erlendis (21), en gerð verður grein fyrir þeim hér á eftir.

Afrán á eggjum
Allmörg dæmi eru um að beiting skordýraeyðis gegn meindýrum hafi þau óæskilegu aukaáhrif að fækka náttúrulegum óvinum viðkomandi meindýrs. Þannig hafa tilraunir sýnt að rándýrum fækkar iðulega eftir beitingu skordýraeyðis og af því getur leitt að dragi úr afráni. Þannig hafa tilraunir sýnt að eitrun grasflata með chlorpyrifos dregur mjög verulega úr afráni á fiðrildaeggjum (8). Talin hefur verið hætta á að notkun skordýraeyða geti fækkað rándýrum í garðlöndum hér og þar með dragi úr afráni á eggjum kálflugu.

Árið 1990 var fylgst með afráni á kálflugueggjum. Tilgangurinn var að fá hugmynd um hvort eitrun hefði áhrif á afrán, þannig að eitrið dræpi rándýr og drægi þannig úr afráni. Fylgst var með varpi í blómkálsreitum sem fengið höfðu mismunandi eitrunarmeðhöndlun, þ.e.a.s. ekkert eitur, Birlane (eitrað 1. júní) og Basudin 25 (eitrað 5. júlí). Hver tilraunaliður skiptist á tvo reiti. Í hverjum reit voru 64 plöntur gróðursettar með 45 cm millibili. Hver reitur var því 3,6 metrar á kant. Milli reita voru 90 cm. Tilraunin var framkvæmd á Korpu.

Tilraunin var þannig gerð að eggjum var safnað við blómkálsplöntur með tveggja, fjögurra og sex sólarhringa millibili. Safnað var við 12 plöntur/reit, þ.e.a.s. við fjórar plöntur fyrir hvert söfnunartímabil. Söfnun hófst 7. júlí og lauk 19. júlí. Mismunurinn á eggjafjölda ætti því að gefa hugmynd um hvort einhver verulegur hluti eggja sé étinn og hvort munur væri á afráni á eggjum eftir því hvaða meðferð garðlandið hefði fengið. Þar eð tilraunin var aðeins framkvæmd í tveimur reitum var engin tölfræðigreining gerð á gögnunum, utan að staðalfrávik var reiknað.

Niðurstöður sýndu engan verulegan mun á afráni eftir meðferðum (5. mynd). Eggjafjöldi var mjög svipaður þar sem ekki var eitrað og þar sem eitrað var með Birlane og gilti þá einu hvort eggjum var safnað með tveggja, fjögurra eða sex sólarhringa millibili. Heildarfjöldi eggja sem safnaðist í reitum þar sem Basudin var notað var svipaður og í hinum meðferðunum. Þar söfnuðust þó öllu fleiri egg en í hinum meðferðarliðunum þegar safnað var með tveggja sólarhringa millibili, en aftur á móti fundust færri egg í þessum tilraunalið þegar safnað var með fjögurra sólarhringa millibili.

5. mynd. Fjöldi eggja við plöntu (meðaltal af 2 reitum með 4 plöntum/söfnunartíma/reit). Lóðréttar línur sýna staðalfrávik.

Eitrun virðist því ekki hafa haft áhrif á afrán. Þetta gæti bent til þess að hér hafi afrán á kálflugueggjum litla þýðingu, enda vantar hér þær tegundir rándýra sem éta mest af eggjum kálflugunnar erlendis, einkum jötunuxategundina Aleochara bilineata. Þess ber þó að gæta að tilraunin var gerð á svo litlum reitum að hugsanlegt er að rándýr frá svæðum sem ekki voru eitruð hafi skekkt niðurstöðuna.

Áhrif gróðursetningartíma á tjón á blómkáli
Á árunum 1992 og 1993 voru gerðar tilraunir til að kanna hver áhrif gróðursetningartími blómkáls hefði á tjón af völdum kálmaðks. Fyrri tilraunir höfðu bent til þess að yfirleitt væri því minna tjóns að vænta því lengri tími sem liði frá gróðursetningu til varps flugunnar. Sennilegast þótti að þetta stafaði einfaldlega af því að stórar og þróttmiklar plöntur þyldu ásókn maðksins, án þess að það kæmi niður á uppskeru. Hitt var þó einnig mögulegt að varp væri minna við stórar plöntur. Til að kanna þetta voru blómkálsplöntur gróðursettar á mismunandi tímum og uppskeruauki við eitrun ákvarðaður, þannig að unnt væri að ákvarða hversu mikla þýðingu ásókn maðksins hefði á plöntur í mismunandi stærðarflokkum.

Gerð hefur verið grein fyrir niðurstöðum þessara tilrauna annars staðar (21) og verður sú umfjöllun ekki endurtekin hér heldur aðeins drepið á heildarniðurstöðu.

Blómkáli (yrki; Onz, White top) var sáð í gróðurhúsi á sex mismunandi tímum með um viku millibili. Sáð var til fyrstu plantna í byrjun apríl, en þeirra síðustu þegar vika var liðin af maí. Kálið var gróðursett þegar daggráðusumma (yfir 4°C) hafði náð um það bil; 30, 60, 90, 120, 150 og 180°D. Tilrauninni var skipt í fjóra samreiti og í hverjum þeirra voru tveir samhliða reitir af hverjum aldursflokki. Annar þeirra var varinn fyrir kálflugu með skordýraeyði (Birlane; 0,1 g/plöntu, dreift í lok júní), en hinn hafður óvarinn. Að öðru leyti var reitum raðað af handahófi. Fyrra árið voru 16 plöntur/reit, en það síðara 36 plöntur/reit. Í hverjum reit voru skráðir fjórir þættir; stærð plantna, varp við plöntur, fjöldi púpna við plöntur að hausti og uppskera. Meðalvarp 1992 var 88,7 egg á plöntu og meðalfjöldi púpna í ómeðhöndluðum reitum að hausti var 33,4 púpur/plöntu. Meðalvarp 1993 var 22,8 egg á plöntu og meðalfjöldi púpna í ómeðhöndluðum reitum að hausti var 8,4 púpur/plöntu. Varp 1993 var því aðeins 28% af varpi 1992 og púpnafjöldi 1993 var aðeins 25% af púpnafjölda fyrra árs. Þetta hafði greinileg áhrif á uppskeru. Uppskera var almennt meiri síðara árið og eitrun reita hafði lítil áhrif, væntanlega vegna þess að þegar lítið er um maðk hefur hann lítt merkjanleg áhrif á blómkálsuppskeru. Fyrra árið var þessu öðruvísi varið. Þá fékkst verulegur uppskeruauki við eitrun plantna sem voru gróðursettar seint. Á 6. mynd sést að uppskeruauki við eitrun er því meiri því síðar sem plönturnar voru gróðursettar (plöntur í aldursflokki 1 voru gróðursettar fyrst, en plöntur í aldursflokki 6 síðast). Allar plöntur voru af svipaðri stærð við gróðursetningu. Þannig var meðaluppskera/plöntu í þeim reitum sem síðast var gróðursett í (aldursflokkur 4–6) 50–100 g meiri þar sem eitri var beitt en þar sem ekki var eitrað. Eitrun gaf hins vegar lítinn sem engan uppskeruauka í þeim reitum sem fyrst var gróðursett í (aldursflokkur 1–3).

6. mynd. Uppskeruauki við eitrun, þ.e.a.s. mismunur á uppskeru eitraðra reita og reita sem ekki voru meðhöndlaðir með eitri 1992

Niðurstaða þessara tilrauna er því sú að unnt sé að rækta blómkál án þess að nota skordýraeitur sé þess gætt að plönturnar séu orðnar stórar og kröftugar þegar maðkurinn fer að herja.

TILRAUNIR MEÐ VARNAREFNI GEGN KÁLFLUGUNNI Á ÁRUNUM 1993–1997

Inngangur
Ýmis klórkolefnissambönd leystu kálmaðksvandann hér áður fyrr og má þar m.a. nefna aldrin og dieldrin. Mörg þeirra brotna mjög hægt niður og hafa því verið bannfærð alþjóðlega þar eð þau safnast fyrir í náttúrunni. Síðast þeirra var lindan sem ekki var háð þessum annmörkum í sama mæli og var notað hér til vökvunar um varptímann. Á eftir klórkolefnisefnunum komu lífræn fosfórefni, en þau efnasambönd brotna mun hraðar niður en fyrrnefndi flokkurinn en eru oft eitraðri fyrir menn.

Ef litið er til síðastliðinna 25 ára þá hafa menn einkum varist kálmaðki með tvennum hætti. Annars vegar með því að strá út efnum á kyrnisformi við sáningu eða í potta fyrir útplöntun og hins vegar með því að vökva með varnarefnum um það leyti sem egg klekjast. Af kyrni var á þessu tímabili fyrst notað trichloronat (Agritox) og diazinon (Basudin 10), síðan tók við isofenfos (Oftanol) og loks chlorfenvinphos (Birlane). Birlane kom í notkun vegna þess að Oftanol var ekki lengur talið gefa fullnægjandi verkun eins og reyndar kom einnig greinilega fram í tilraun RALA sem gerð var sumarið 1986 (20). Til vökvunar var mest notað lindan (t.d. Lidasect 20), en það hvarf af markaði um 1990.

Sumarið 1992 var óánægja meðal ræktenda með verkun Birlane. Var því áhugi á að fá að reyna önnur efni. Var veitt undanþága fyrir tveimur efnum, carbofuran (Curaterr) og chlorpyrifos (Spannit). Rannsóknastofnun landbúnaðarins ákvað að gera samanburðartilraun með þessi efni ásamt Birlane, ekki síst til að kanna hvort Birlane væri í raun hætt að virka gegn kálmaðki. Tilraun þessi var gerð fimm ár í röð, 1993–1997.

Chlorpyrifos er lífrænt fosfórsamband eins og chlorfenvinphos, en carbofuran tilheyrir efnaflokki carbamata. LD-50 gildi hinna virku efna er 8 mg/kg fyrir carbofuran, 24–39 mg/kg fyrir chlorfenvinphos og 135–163 mg/kg fyrir chlorpyrifos (2). LD-50 gildið (LD: lethal dosis) gefur okkur hér það magn af hreinu efni í mg á hvert kg líkamsþunga tilraunadýrs sem þarf til að drepa helming tilraunadýra. Því lægri sem talan er þeim mun eitraðra er efnið. Af efnunum þremur er carbofuran mesta eitrið, en chlorpyrifos minnst eitrað. Styrkurinn af virku efni í verslunarvörunni skiptir líka máli. Í Birlane er 10% chlorfenvinphos, í Curaterr er 5% carbofuran og í Spannit er 6% chlorpyrifos. Segja má því að Birlane og Curaterr sé álíka eitrað, en Spannit minna eitrað. Niðurbrotstími efnanna fer eftir ýmsum umhverfisþáttum (44). Hitastigið er þar afgerandi þáttur og vegna lágs meðalhita hér á landi verðum við að reikna með hægara niðurbroti hér en sunnar í álfunni. Af efn-unum þremur brotnar carbofuran hraðast niður og sennilega helmingi hraðar en hin efnin tvö. Carbofuran er kerfisvirkt efni en það þýðir að plantan tekur efnið að einhverju leyti upp. Auk skordýra virkar það einnig á þráðorma. Chlorfenvinphos er ekki kerfisvirkt og virkar auk skordýra einnig á mítla (áttfætlumaura). Chlorpyrifos er ekki kerfisvirkt og eingöngu gefið upp sem skordýraeyðir (2).

Í 1. töflu eru ýmsar upplýsingar um veðurfar þessara ára á veðurstöðvum nálægt tilraunastöðunum og auk þess á einum stað á Norðurlandi (Akureyri) til samanburðar. Daggráður eru reiknaðar frá og með 1. apríl og reiknast þegar hiti fer yfir 4°C (þröskuldsgildi). Reikna má með að klak úr púpum hefjist við um 200 daggráður og varp um fjórum dögum seinna, eða við 230–250 daggráður og nái hámarki við 350–360 daggráður (20). Talið er að púpun að hausti hefjist þegar um 600 daggráðum er náð. Sumarið 1996 sker sig úr sem það hlýjasta á þessu tímabili. Klak úr púpum gæti þá hafa byrjað upp úr 10. júní í Mýrdalnum, 12. júní á Eyrarbakka og 23. júní á Akureyri. Þroskun á nýjum púpum gæti hafa hafist 7. ágúst í Mýrdalnum og á Eyrarbakka og 12. ágúst á Akureyri. Köldustu sumrin hins vegar eru 1992 og 1993. Þá hefst klak úr púpum ekki fyrr en í lok júní og fyrstu púpur ná ekki þroska fyrr en um mánaðarmótin ágúst/september. Á mörkum er að púpur nái þroska á Akureyri haustið 1993.

1. tafla. Ýmsar upplýsingar um veðurfar áranna 1992–1997 fyrir Vík í Mýrdal, Eyrarbakka og Akureyri (Hreinn Hjartarson, Veðurstofu Íslands).

Framkvæmdalýsing
Tilraunin var gerð á tveimur stöðum árin 1993–1995, Hrauni í Ölfusi og Þórisholti í Mýrdal, og var tilraunin eins á báðum stöðum. Tilraunaliðir voru fjórir; (a) án varnarefna, (b) Birlane, (c) Curaterr og (d) Spannit. Aðeins var notaður einn skammtur af hverju efni og reynt að komast eins nálægt ráðlögðu magni og hægt var. Fræi var sáð og varnarefni dreift eins og venja var hjá viðkomandi ræktanda. Norska yrkið Vige var notað öll árin. Samreitir voru fjórir, hver þeirra 7 metrar á lengd og fjórar plönturaðir á breidd. Við mat á uppskeru og skemmdum voru einungis teknar tvær raðir í miðjum reitnum og einum metra í hvorum enda sleppt. Hver uppskerureitur var því 5 metrar á lengd og náði yfir tvær rófuraðir.

Um haustið var uppskeran vegin. Teknar voru 6 rófur úr hverjum reit til mælinga á efnaleifum, 16 rófur til mats á skemmdum og nokkrar rófur og jarðvegur kringum þær til talningar á púpum. Skemmdareinkunn var ákvörðuð með því að meta hversu hátt hlutfall af yfirborði rófunnar væri nagað af kálmaðki.

Árið 1996 var tilrauninni breytt, en áfram unnið með sömu efnin þrjú. Nú var hún eingöngu í Mýrdalnum og stækkuð úr 16 reitum í 40. Tilraunaliðir voru 10; án varnarefna, hefðbundinn skammtur efnanna við sáningu, tvöfaldur skammtur efnanna við sáningu og seinkuð dreifing með hefðbundnum skammti. Samreitir voru áfram fjórir. Sáð var 15. maí og var fyrst sáð samfellt í allt svæðið og síðan dreift varnarefnum í einstaka reiti. Var keyrt tvisvar sinnum yfir þá reiti sem áttu að fá tvöfaldan skammt. Hin seinkaða dreifing varð ekki fyrr en 3. júlí og var dreifing varð ekki fyrr en 3. júlí og var dreifing varð ekki fyrr en 3. júlí og var flugan þá að öllum líkindum þegar farin að verpa.

Árið 1997 var tilraunin einnig eingöngu í Mýrdalnum, en tilraunaliðir nú aðeins 6, þ.e.a.s. án varnarefna, hefðbundinn skammtur við sáningu af Birlane og Curaterr, tvöfaldur skammtur við sáningu af Curaterr og seinkuð dreifing af venjulegum skammti af Birlane og Curaterr. Hin seinkaða dreifing fór fram 19. júní, sem var um það leyti sem flugan ætti að byrja á varpi samkvæmt daggráðureikningi. Spannit var alveg fellt út úr tilrauninni.

Í 2. töflu má sjá tilraunaliðina og það magn efna sem notað var. Magnið var ákvarðað þannig að vegið var hvað fór í heild af hverju efni á tilraunina og síðan reiknað meðalmagn í grömmum á hvern lengdarmetra. Nokkur óvissa er á þessari magnákvörðun því erfitt var að fá jafna dreifingu á efnunum á svo stuttum reitum. Kom oft gusa af efnum í upphafi keyrslu, en með því að útiloka 1 m í hvorum enda reitsins við mat á uppskeru og skemmdum er þess vænst að þokkalega jöfn dreifing hafi fengist innan þess svæðis sem skoðað var og þá eitthvað minna magn en tölurnar segja til um. Reynt var að dreifa því magni sem ráðlagt er samkvæmt leiðarvísum, en það er 0,7 g/m af Birlane, 1,25 g/m af Curaterr og 1,2 g/m af Spannit. Segja má að það hafi að jafnaði tekist þokkalega, en þó er ljóst að heldur ríflega hafi verið sett af Birlane við dreifingu í maí 1996 og af Curaterr við dreifingu í júlí sama ár.

Efnagreiningardeild RALA mældi leifar efnanna þriggja 1993–95. Fyrsta árið var ekki mælt fyrr en í lok geymslutímans og þá einkum til að prófa mæliaðferðir. Haustið 1994 og 1995 voru sýnin fryst mánuði eftir upptöku og mæld síðar um veturinn. Chlorfenvinphos og chlorpyrifos voru mæld með gasgreini tengdum köfnunarefnis/fosfór skynjara eftir hefðbundinn úrdrátt með leysum og án frekari hreinsunar sýna. Carbofuran var einnig mælt í gasgreini, en þar sem það efni brotnar auðveldlega niður við hitun varð að lækka hitann niður fyrir 100°C og auk þess þurfti að undirbúa sýnin miklu betur og hreinsa á extrolut súlum.

Leifar varnarefnanna voru mældar hjá rannsóknastofu Hollustuverndar ríkisins árin 1996 og 1997. Mælingar fóru fram í nóvembermánuði með fjölleifa aðferð á gasmassagreini.

Niðurstöður
Þótt mælingar gefi til kynna að einhver munur sé milli mismunandi aðferða við að verja plöntur maðkskemmdum er ekki þar með sagt að sá munur sé raunverulegur. Fyrir ræktendur er hins vegar nauðsynlegt að fá upplýsingar um hvaða aðferðir séu í raun bestar. Til að ákvarða hvort um marktækan mun sé að ræða er beitt ákveðnum reikniaðferðum. Þeir útreikningar eru gerðir í tveimur þrepum. Áhrif meðhöndlunar á uppskeru og skemmdir á hverjum tilraunastað og hverju ári voru borin saman með fervikagreiningu (ANOVA). Niðurstöður þess útreiknings segja til um hvort yfirleitt séu einhver áhrif af eitruninni, en skilur ekki milli einstakra meðferða. Til að ákvarða hvaða eitrunaraðferð gefur besta raun voru síðan mismunandi meðferðir á hverjum tilraunastað og hverju ári borin saman með Bonferroni-prófi (Bonferroni multiple comparison test). Ekki var gerður samanburður á niðurstöðum milli ára eða milli tilraunastaða. Þessari tölfræðigreiningu var beitt á niðurstöður uppskerumælinga og mats á skemmdum. Engin tölfræðigreining var hins vegar gerð á niðurstöðum púputalninga, þar eð í flestum tilvikum fundust það fáar púpur í reitum að þær niðurstöður hentuðu ekki til tölfræðilegrar greiningar.

Í 3. töflu eru birtar niðurstöður áranna 1993–1995. Ekki er marktækur munur á uppskerumagni milli tilraunaliða. Árið 1993 var lítill maðkur á báðum tilraunastöðunum og verkun efnanna þriggja sambærileg. Hærra skemmdarhlutfall fyrir Curaterr í Mýrdalnum er ekki marktækt, því aðeins einn reitur af fjórum gaf hátt hlutfall, en hinir þrír mjög lágt sem kemur fram í háu staðalfráviki. Árið 1994 var mikill maðkur í Mýrdalstilrauninni. Þá virkuðu Birlane og Spannit þokkalega, en Curaterr marktækt verr. Mun minni maðkur var í Ölfusgarðinum og ekki að sjá að Birlane drægi mikið úr honum, en þar var Spannit eina efnið sem gaf marktækt minni skemmdir en ómeðhöndlað. Árið 1995 var nokkur maðkur á báðum stöðum. Þá var verkun efnanna sambærileg í Ölfusinu, en Birlane var eina efnið sem gaf marktækt minni skemmdir en ómeðhöndlað í Mýrdalnum. Ekki greindust leifar af varnarefnum í rófusýnum úr tilrauninni þessi ár.

Í 4. töflu eru sýndar niðurstöður áranna 1996 og 1997. Ekki er þar heldur marktækur munur á uppskeru milli tilraunaliða. Verkun efnanna þriggja er svipuð 1996 og ekki fékkst þá almennt árangur af því að tvöfalda skammtinn eða seinka dreifingunni, enda lirfur sennilega þegar útklaktar er seinni dreifing fór fram. Árið 1997 fékkst ekki marktækur munur á tilraunaliðum, en vísbending um ívið betri verkun af Birlane en Curaterr ef einnig er litið til púpufjölda að hausti.

Haustið 1996 var mælt fyrir leifum varnarefna í rófusýnum hjá rannsóknastofu Hollustuverndar ríkisins þremur vikum eftir upptöku. Carbofuran og chlorfenvinphos greindust ekki í neinu sýnanna. Hins vegar greindist chlorpyrifos í nokkrum sýnum í mjög litlu magni. Í sýni úr einum reit af fjórum þar sem notaður var venjulegur skammtur við sáningu mældist 0,06 mg/kg chlorpyrifos. Í sýnum úr tveimur reitum af fjórum þar sem notaður var tvöfaldur skammtur við sáningu mældist 0,04 mg/kg og í sýnum úr þremur reitum af fjórum þar sem efninu var ekki dreift fyrr en 3. júlí greindist chlorpyrifos 0,04 mg/kg í einu sýni og við greiningarmörk í tveimur sýnanna. Þess skal getið að markgildið samkvæmt ákvörðun Hollustuverndar var 0,5 mg/kg.

Ályktun
Ekki verður séð að Birlane sé hætt að virka gegn kálmaðki og virðast öll efnin þrjú geta gefið þokkalega verkun. Eins geta þau öll brugðist að einhverju leyti, þó greinilegast hafi það þó verið með Curaterr í Mýrdalnum 1994. Þar sem niðurbrotstími carbofuran er stystur af efnunum þremur er þar helst að vænta ávinnings af því að stytta tímann frá því efninu er dreift og þar til flugan verpir. Ekki virðist hætta á að leifar efnanna greinist yfir leyfilegum mörkum í rófunum við hefðbundna notkun, en sérstaklega þarf að gæta varúðar við notkun á Spannit. Á Íslandi, þar sem sumur eru stutt og meðalhiti lágur, þarf að forðast efni sem brotna hægt niður og hafa tilhneigingu til að safnast fyrir. Chlorpyrifos virðist vera slíkt efni og því álitamál hvort leyfa eigi notkun á því utandyra hér á landi.

TILRAUNIR MEÐ VARNAREFNI GEGN KÁLFLUGUNNI Á ÁRINU 1998

Inngangur
Síðan Lindasect 20 hvarf af markaði hafa rófnabændur eingöngu varist kálmaðki með kyrni sem fellt er niður við sáningu. Ekkert af þeim varnarefnum sem nú eru á skrá er talið geta veitt nægjanlega vörn við vökvun um varptímann, þótt efni eins og Basudin (diazinon), Maladan (malathion) og Rogor (dimethoat) geti oft leyst kálmaðksvandann hjá heimilisræktendum séu efnin notuð á réttum tíma. Þegar ljóst varð sumarið 1997 að mikill maðkur var víða kominn í rófur, þrátt fyrir hefðbundnar varnir að vori, var fengin undanþága til innflutnings á varnarefni sem í Noregi er skráð til vökvunar gegn kálmaðki. Var þetta efnið Gusathion sem inniheldur 255 g/kg azinphos-methyl. Í Noregi er uppskerufrestur á þessu efni 21 dagur. Nokkrir bændur reyndu að vökva með Gusathion þar sem maðkur var kominn, en án fullnægjandi árangurs. Líklegt er að maðkurinn hafi þegar verið kominn inn í rófurnar þegar vökvað var og efnið því ekki virkað nógu vel.

Ákveðið var vorið 1998 að gera tilraun með Gusathion þar sem það yrði notað til vökvunar þegar flugan væri farin að verpa. Til ráðstöfunar var tilraunaland í Ölfusi þar sem mikill maðkur var sumarið 1997 og engar hýsilplöntur aðrar sumarið 1998 nema tilraunaplönturnar. Það var því ljóst að mikið álag gæti orðið af kálflugu á plönturnar í tilraunareitnum og því einstakar tilraunaaðstæður.

Framkvæmdalýsing
Eftirfarandi tilraunaliðir voru í tilrauninni:

a) Engin varnarefni (0-liður).

b) Birlane-kyrni við sáningu (B-1).

c) Birlane-kyrni stuttu fyrir varp (B-2).

d) Vökvun með Gusathion einu sinni við hámark varps (G-1).

e) Vökvun með Gusathion einu sinni 10 dögum síðar en d-liður (G-2).

f) Vökvun með Gusathion tvisvar sinnum, við hámark varps og aftur 3 vikum síðar (G-3).

Sáð var 25. maí með fræi af Sandvíkurrófu. Fjórir samreitir voru af hverjum tilraunalið, eða alls 24 tilraunareitir. Hver reitur var 7 m að lengd og 4 rófuraðir á breidd. Birlane var dreift í tilraunalið (B-1) sáningardaginn og fór að jafnaði 1,1 g af efninu á hvern lengdarmetra. Þann 16. júní var Birlane sett á lið (B-2) og fór þá að jafnaði 1,5 g á hvern lengdarmetra.

7. mynd. Uppsafnaðar daggráður fyrir Eyrarbakka sumarið 1998, reiknað frá 1. apríl og miðað við 4°C sem þröskuldsgildi (Þóranna Pálsdóttir, Veðurstofu Íslands).

Fengnar voru upplýsingar frá Veðurstofu Íslands um uppsafnaðar daggráður fyrir Eyrarbakka (frá 1. apríl og miðað við 4°C þröskuldsgildi) (sjá 7. mynd). Vökvað var með Gusathion í lið (G-1) og (G-3) 26. júní, en þá voru daggráður á Eyrarbakka komnar í tæplega 300. Tíu dögum síðar, 6. júlí, var vökvað með Gusathion í lið (G-2) og 16. júlí var vökvað seinna sinni í lið (G-3). Notuð voru 10 g af Gusathion í 5 l vatns á hvern reit, en það svarar til 200 g í 100 l vatns og 2880 l af þeirri blöndu á hektara, eða 1,8 l á hverja 10 lengdarmetra. Notuð var bakúðadæla með grófum spíss og farnar nokkrar ferðir yfir raðirnar fjórar þar til dælan var tæmd.

Plantað var fjórum blómkálsplöntum í hvern reit þar sem ekki var eitrað (0-liði) þ. 16. júní, tveimur í 1. röð og tveimur í 4. röð. Settar voru upp egggildrur í kringum tvær blómkálsplöntur í hverjum þeirra 22. júní. Settur var plastpoki með sandi í kringum rótarháls plantnanna og var hugmyndin að fá flugurnar til að verpa í sandinn. Skipt var um egggildrur og egg talin á fjögurra daga fresti fram til 5. ágúst, en eftir það liðu 7–14 dagar á milli þar til talningu var hætt 11. september. Sandurinn úr gildrunum var settur í bikarglas með vatni og hrært í. Síðan voru þau egg talin sem flutu ofan á. Þar sem kálmaðkurinn gerði smám saman út af við flestar fangplönturnar varð að flytja gildrurnar til og planta nýjum blómkálsplöntum á tímabilinu. Það var því afar breytilegt hversu aðlaðandi þessar plöntur voru fyrir fluguna til varps. Á sömu dögum og skipt var um egggildrur var fjöldi dauðra plantna talin í tveimur miðröðunum í hverjum reit milli reitarskila, eða tveimur 7 m röðum.

Tekið var upp úr tilrauninni 17. september. Sleppt var einum metra af hvorum enda og var uppskerureiturinn því 5 m á lengd og 2 rófuraðir á breidd. Yfirleitt var 2. og 3. röð tekin, en þar sem vitað var um nokkra galla í framkvæmd tilraunarinnar var ákveðið að reyna að leiðrétta fyrir þeim með því að taka ýmist 1. eða 4. röð í stað hinna í nokkrum tilvikum. Má þar nefna galla eins og greinilegar gloppur í sáningu (engar plöntur á kafla), að því er virðist einhver stífla í öðru röri við dreifingu á Birlane 16. júní (B-2) (mikill maðkur í einni röð en ekki hinum þremur) og þegar óvart var úðað með Gusathion á 2 raðir af 0-lið. Uppskeran var í heild vegin úr hverjum uppskerureit.

Við upptöku voru teknar frá 20 rófur úr hverjum reit til mats á maðkskemmdum. Það mat fór fram 13. október. Skemmdir voru metnar sem hlutfall af yfirborði rófunnar, þó að lágmarki 5% væri vottur af skemmd. Einnig voru teknar frá 6 rófur úr hverjum reit til mælinga á efnaleifum. Þær mælingar voru gerðar hjá rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins 20.–22. október með fjölleifa aðferð á gasmassagreini. Rannsökuð voru þrjú sýni úr hverjum tilraunaliðanna B-1, B-2, G-1 og G-3. Ekki var unnt að taka rófur til skemmdarmats eða efnamælinga úr þeim tilraunalið sem engin varnarefni fékk (0-lið) þar sem kálmaðkurinn nánast eyddi öllum plöntum.

Niðurstöður
Þegar egggildrur voru settar út 22. júní (um 260 daggráður á Eyrarbakka) mátti þegar sjá nokkur egg, 5–6 að meðaltali, við hverja blómkálsplöntu. Á 8. mynd er sýndur fjöldi eggja sem talin voru úr egggildrum yfir sumarið. Hafa ber í huga að aðdráttarafl fangplantnanna var mjög breytilegt yfir tímabilið þar sem maðkurinn fór í flestar þeirra svo skipta varð oft um fangplöntur. Út úr 8. mynd má lesa að varpið dreifðist yfir allt sumarið, með hámarki frá 30. júní til 12. júlí (329–425 daggráður). Aukning á varpi verður aftur 28. júlí (543 daggráður), en eftir það fjarar varpið út. Örfá egg mátti finna við losun á síðustu gildrunum 11. september.

8. mynd. Meðalfjöldi kálflugueggja við fangplöntu í tilraun í Ölfusi 1998. Línan sýnir uppsafnaðar daggráður á Eyrarbakka.

9. mynd. Dánartíðni plantna í gulrófnatilraun í Ölfusi 1998.

Dánartíðni rófuplantnanna vegna kálmaðks í mismunandi tilraunaliðum er sýnd á 9. mynd. Sleppt er úr þeim lið er fékk Birlane 16. júní (B-2) þar sem visnunin var metin í röðum sem augljóslega fengu ekki kyrni og niðurstöður því villandi fyrir þann tilraunalið. Þar sem visnunin var metin í allri lengd tilraunareitsins (2×7 m röðum) er hún ofmetin fyrir Birlane-liðinn (B-1), því oft féll ekkert kyrni fyrr en komið var 1 m inn í reitinn og því maðkur í endum raðanna. Því má fullyrða að Birlane við sáningu hafi nánast komið í veg fyrir að plöntur visnuðu af völdum kálmaðks. Gusathion var úðað jafnt yfir alla lengd reitanna og því þar um réttara mat að ræða. Gusathion úðað 26. júní (295 daggráður) (G-1) hefur ekki náð að verja plönturnar í sama mæli og Birlane. Er hugsanlegt að úða hefði mátt einhverjum dögum fyrr með Gusathion, en miðað við að varp var greinilega nýbyrjað 22. júní munar þar ekki miklu. Mismunur á Gusathion-liðunum G-1 og G-3 hlýtur að skýrast af óvissuþáttum, því engin rök eru fyrir því að liður G-3 ætti að gefa lakari árangur en liður G-1. Úðun með Gusathion 6. júlí (G-2) er greinilega of sein (379 daggráður).

5. tafla. Niðurstöður tilraunarinnar í Ölfusi 1998. Ekki er marktækur munur á tilraunaliðum þar sem sami bókstafur er aftan við staðalfráviksgildið

Eins og fram kemur í 5. töflu er talsverður munur á uppskeru úr hinum mismunandi tilraunaliðum. Í fyrsta lagi var engin uppskera úr ómeðhöndluðum reitum þar eð rófurnar drápust um mitt sumar vegna maðkskemmda. Uppskera úr reitum þar sem notað var Birlane var almennt betri en úr reitum þar sem Gusathion var notað. Uppskera var mest þar sem Birlane var dreift um miðjan júní (B-2), en lítið eitt minni þar sem Birlane var dreift við sáningu (B-1). Þessi munur var ekki marktækur. Hins vegar var uppskera þar sem Birlane var dreift um miðjan júní marktækt meiri en úr öllum þeim tilraunaliðum þar sem notað var Gusathion. Uppskera var einnig mun meiri þar sem Birlane var dreift við sáningu en þar sem Gusathion var notað, þó var ekki marktækur munur á uppskeru úr þeim tilraunalið og lið G-1 (þ.e.a.s. þegar vökvað var með Gusathion við hámark varps). Hins vegar var marktækur munur á B-1 og báðum hinum Gusathion-liðunum. Uppskera var langlökust þar sem vökvað var með Gusathion tíu dögum eftir hámark varps (6. júlí) og var uppskera úr þeim tilraunalið marktækt minni en úr öllum öðrum tilraunaliðum. Uppskera var mjög svipuð þar sem vökvað var einu sinni með Gusathion við hámark varps (G-1) og þegar vökvað var tvisvar sinnum með Gusathion (G-3), þ.e.a.s. við hámark varps og síðan aftur þremur vikum síðar.

Þótt tekist hafi með bæði Birlane og Gusathion að koma í veg fyrir að maðkurinn gerði út af við rófuplönturnar hafa efnin ekki getað komið í veg fyrir að hann skemmdi rófurnar við þær aðstæður sem þarna ríktu eins og sést í 5. töflu. Minnstar skemmdir eru þar sem Birlane var sett á stuttu fyrir varp. Innan hvers tilraunaliðs voru þeir reitir yfirleitt verstir sem stóðu í þeim jöðrum tilraunarinnar er sneru að garðlandinu frá því árið áður. Þar hefur álagið af kálflugu eðlilega verið mest.

Niðurstöður efnamælinganna eru einnig birtar í 5. töflu. Ekki greinast neinar leifar af Gusathion þar sem það var notað, en nú greinast í fyrsta sinn leifar af Birlane í rófunum. Í einu sýni af þremur þar sem Birlane var sett við sáningu 25. maí mælist 0,020 mg/kg og í öllum þremur sýnunum þar sem Birlane var sett 16. júní mælast leifar, 0,021, 0,022 og 0,025 mg/kg. Í öllum tilvikum er magnið það lítið að það liggur nánast við greiningarmörk og fer mest upp í 1/20 af því sem heimilt er samkvæmt reglugerð nr. 518/1993 um aðskotaefni í matvælum. Sambærilegar mælingar í Noregi á árunum 1985–1990 gáfu ívið hærri gildi þegar Birlane-kyrni var sett á rófuplöntur rétt fyrir útplöntun (28). Uppskerufrestur á Birlane er 10 vikur fyrir rófur, en í lið B-2 liðu 13 vikur frá því efnið var sett á og þar til upp var skorið. Hugsanlegt er að lítil úrkoma sumarið 1998 og þar af leiðandi lítil útskolun hafi leitt til meiri leifa í jarðvegi og rófum en ella.

Sumarið 1998 verður að teljast með þeim heitari á Suðurlandi. Ef 7. mynd er borin saman við 1. töflu sést að það var álíka hlýtt og 1996. Á Eyrarbakka fengust 889 daggráður á tímabilinu 1. maí – 30. september, 200 daggráðum var náð 13. júní og 600 daggráðum þann 4. ágúst. Kálflugupúpur ættu því að hafa náð góðum þroska.

Ályktun
Þegar mikið álag er af kálflugu virðist nánast ógerlegt að verja rófur fyrir maðkskemmdum svo fullnægjandi sé með þeim efnum eingöngu sem tiltæk eru nú. Aðgerðir til að minnka álagið m.a. með því að flytja ræktunina oft og reglulega í ný garðlönd hafa afgerandi þýðingu. Bæði Birlane og Gusathion dugðu þó við þetta mikla álag til að verja rætur plantnanna nægjanlega til þess að þær næðu sæmilegum þrótti og þroska sem væntanlega hefur nægt til að fá fullnægjandi blaðvöxt. Þar sem nýtilegi hluti rófuplöntunnar er neðan jarðvegsyfirborðs þurfa varnir að vera nær algjörar svo útliti rófnanna verði ekki spillt af maðki.

Bæta mátti verkun Birlane með því að seinka dreifingu þess þar til stuttu fyrir varp. Þó má vara við því að draga það of lengi vegna hættu á efnaleifum í afurðum og eins er betra að efnið nái að leysast eitthvað upp í jarðvegsrakanum áður en að varpi kemur. Gusathion náði ekki að verja uppskeruna að magni til eins og Birlane, en hugsanlegt er að það efni geti við aðrar aðstæður og eðlilegra álag af kálflugu veitt fullnægjandi vörn. Mikilvægt er að vökva með því á réttum tíma í upphafi varps og jafnvel endurtaka vökvun síðar.

VARNIR GEGN KÁLFLUGUNNI

Misjafnlega hefur gengið að ráða við kálfluguna á undanförnum áratugum bæði hér og víðar, m.a. í Noregi (28). Þau varnarefni sem nú er heimilt að nota hafa styttri endingartíma en eldri efni, enda í samræmi við þær kröfur sem nú eru gerðar til varnarefna. Óhætt er að fullyrða að þar sem álagið er mikið af kálflugu er nánast ógerlegt að verjast maðkskemmdum í rófum á fullnægjandi hátt með þeim varnarefnum eingöngu sem nú eru aðgengileg. Það verður sífellt algengara í baráttunni við plöntuskaðvalda að í stað varnarefna sem einu lausnina gegn þeim verði að líta til fleiri þátta og samþættra varna. Reynt er að þróa lífrænar varnaraðferðir þar sem það er mögulegt.

Þegar verjast á kálflugunni ber að líta til þess annars vegar hvernig unnt er að minnka álagið af flugunni á plönturnar, þ.e.a.s. draga úr varpi við rótarháls þeirra, og hins vegar hvernig unnt er með varnarefnum að koma í veg fyrir að lirfur sem klekjast úr eggjum nái að valda skemmdum á plöntunum. Þar sem ekki er hægt að benda á eina aðferð sem með vissu veitir fullnægjandi vörn má hvetja til þess að menn beiti breytilegum aðferðum.

Dregið úr varpi
Hér má nefna nokkur atriði eins og val á garðlandi, sáningartíma og yfirbreiðslur. Þar sem kálmaðksskemmdir eru í garði liggja púpur í jarðveginum yfir veturinn. Úr púpunum klekjast flugur næsta sumar og verpa við nálægar plöntur. Sái maður á ný í garð þar sem mikið var um skemmdir árið áður má búast við miklu álagi af kálflugu. Því má mæla með því að flytja garðana til reglulega, sérstaklega ef ber á kálmaðki í garðinum. Kálflugan getur flogið langar vegalengdir, jafnvel fleiri kílómetra, en tilviljun ræður því að mestu hvort hún kemst það nálægt rófugarði að hún skynji lyktina af honum. Við val á nýjum garði er sjálfsagt að reyna að hafa hann eins langt frá eldra garðlandinu eins og hægt er, en öll tilfærsla hlýtur að rugla fluguna og leiða til minna varps en þegar sáð er aftur í sama garðinn. Í vissum tilvikum mætti hugsa sér að sá í lítinn reit í gamla garðinum til að draga að flugur til varps, en rífa síðan rófurnar upp áður en maðkurinn nær þroska til að púpa sig. Það mælir einnig með tíðum sáðskiptum að svo virðist sem virkni varnarefna minnki eftir því sem sama efni er notað oftar í sama garðland (sjá síðar).

Vitað er að kálflugan sækir frekar í að verpa við kröftugar plöntur fremur en þær smávaxnari hafi hún val. Því getur verið ráðlegt að sá á mismunandi tímum og vera m.a. með síðbúna sáningu þar sem plönturnar eru enn það smáar á aðalvarptímanum að flugan hafi ekki áhuga á þeim. Slíkar plöntur gætu sloppið að verulegu leyti við varp, en samt náð að mynda söluhæfar rófur í flestum árum. Ekki er tryggt að hægt sé að sleppa við varp með því að sá öllu seint, því ekki er ólíklegt að flugan muni verpa við litlar plöntur hafi hún ekki um annað að velja.

Ef sáð er í nýtt garðland og settur dúkur yfir kemst flugan ekki að til að verpa. Dúkurinn þarf þó að vera það sterkur að hann haldi fram yfir varptímann, en oft getur teygst mjög á varpinu. Sé dúkur settur yfir þar sem púpur eru í jarðveginum frá árinu áður getur það einnig dregið úr varpi. Þegar flugan klekst úr púpunni þarf hún að komast í sykrur sem hún sækir í blómsafa, en dúkurinn torveldar það verulega. Slík yfirbreiðsla getur flýtt fyrir plöntuvexti í byrjun og aukið uppskeru í kaldari árum, en einnig dregið úr uppskeru í góðum sprettuárum og einkum þegar lítið sólfar er og því dimmt seinni hluta sumars.

Varnarefni
Ræktendur hafa oft rekið sig á það að efni sem um árabil hefur gefið fullnægjandi verkun gerir það skyndilega ekki lengur. Þetta gerðist m.a. með Oftanol (isofenphos). Það fyrsta sem mönnum dettur í hug er að nú hafi kálflugan myndað þol fyrir efninu. Þolmyndun meindýra gegn varnarefnum kemur einkum fram þar sem lífsferill dýrsins er stuttur og því margar kynslóðir á ári. Dæmi eru um þetta hjá blaðlúsum og spunamítlum í gróðurhúsum. Kálflugan er hins vegar einungis með eina kynslóð á ári hér á landi og líkur á slíkri þolmyndun því ekki miklar. Hægt er að hamla gegn slíkri þolmyndun með því að nota mismunandi varnarefni til skiptis og þá helst varnarefni í mismunandi efnaflokkum. Aðra skýringu á dvínandi verkun gæti verið að finna í jarðveginum. Með endurtekinni notkun á sama efni í sama garðlandi getur örveruflóran breyst á þann veg að þeim örverum fjölgi sem nýtt geta sér varnarefnið til næringar og það brotni því hraðar niður. Vísbending um þetta hefur fundist erlendis með isofenphos (Oftanol) (37) og carbofuran (Curaterr) (6,46). Suett o.fl. (46) fundu að virkni carbofuran gegn kálmaðki minnkaði strax eftir eina meðhöndlun með efninu og þessi áhrif vöruðu í allt að 5 ár. Þannig var virknin svipuð í jarðvegi sem aldrei hafði fengið carbofuran og þar sem 5 ár voru liðin frá síðustu notkun efnisins. Ályktun þeirra var að líða skyldu minnst 3 ár milli þess sem carbofuran væri notað í sama garðland. Ekki fundust heimildir um svipuð áhrif af notkun chlorfenvinphos, en ekki er ólíklegt að tryggja megi betri verkun þess efnis einnig með því að forðast of tíða notkun efnisins í sama garðland.

Algengt er að sáð sé til rófna fyrir miðjan maí á Suðurlandi og að flugan verpi fyrri hluta júlí. Einnig getur teygst á varpi fram í ágústmánuð. Ljóst er að nokkuð langur tími getur liðið frá sáningu og þar til efnanna er þörf. Á þessum tíma verður niðurbrot og útskolun á efnunum og virknin minnkar. Því styttri sem endingartími efnanna er því mikilvægara er að tímabilið frá dreifingu efnanna og fram að klaki á eggjum sé sem styst.

Fræ eru oft húðuð með sveppa- og skordýralyfjum til að verja smáplönturnar í upphafi ræktunar. Slík húðun eða dyftun nægir gegn ýmsum skaðvöldum, en hætt er við að það nægi ekki gegn kálmaðkinum og alls ekki í rófum. Þó hefur dyftun skilað árangri gegn kálmaðki í fóðurkáli (38).

Nú eru tvö varnarefni á kyrnisformi aðgengileg fyrir rófnaræktendur, Birlane og Curaterr. Spannit (chlorpyrifos), sem hér var notað á undanþágu nokkur ár, er horfið af markaði vegna hættu á uppsöfnun. Curaterr brotnar mun hraðar niður en Birlane. Sé varnarefni notað á kyrnisformi við sáningu má frekar mæla með Birlane en Curaterr. Hætt er við að endingartími Curaterr sé of stuttur til að efnið virki fullnægjandi út varptímann. Búast má við betri verkun af varnarefnunum ef þeim er dreift síðar, en þó ekki síðar en við upphaf varps sem gæti hafist upp úr 20. júní. Huga verður að uppskerufresti efnanna og virða hann. Ekki virðist mikil hætta á að leifar varnarefnanna finnist í rófunum við hefðbundna notkun þeirra. Þegar dreifingu er seinkað og veðurskilyrði eru þannig að efnin hverfa hægt vegna hægs niðurbrots og lítillar útskolunar aukast líkur á að finna megi leifar Birlanes í rófunum, þótt ekki þurfi þar að vera um magn yfir hættumörkum að ræða.

Ekki hefur verið tiltækt efni fyrir rófnaræktendur til vökvunar um varptímann síðan Lindasect 20 (lindan) hvarf af markaði. Reyndar hafa menn vökvað með efnum eins og Basudin (diazinon) og Rogor (dimethoat) í heimilisræktun. Gusathion (azinphos-methyl) hefur verið reynt hér á undanþágu og þótt það hafi ekki reynst fullnægjandi í tilraun með miklu kálfluguálagi sumarið 1998 er ekki útilokað að nota megi það til vökvunar við aðrar aðstæður. Misjafnt er eftir árferði hvenær þroskun púpanna lýkur um vorið og flugurnar klekjast út. Það er lykilatriði þegar vökvað er með varnarefnum að það sé gert um það leyti sem lirfurnar fara að klekjast úr eggjum. Æskilegt væri ef kál- og rófnabændur hefðu aðgang að upplýsingum um uppsafnaðar daggráður á sínu svæði svo þeir hefðu nokkra hugmynd um hvenær búast mætti við byrjun varps og fylgjast síðan með eggjum við plönturnar.

Það er í raun nokkur einföldun að spá fyrir um varp út frá lofthita á nálægri veðurstöð, en þó gagnlegt svo langt sem það nær. Það er hitinn í jarðveginum sem ræður þroskun púpnanna og gerðar hafa verið spár sem byggja á jarðvegshita (9). Það er talsverður breytileiki innan kálflugustofnsins, sem m.a. kemur fram í breytilegum klak- og varptíma sem jafnvel krystallast út í áberandi stofnum er klekjast út annars vegar snemma og hins vegar seint. Nauðsynlegt er að vita eitthvað um erfðaeiginleika kálflugustofnsins á staðnum til þess að hægt sé að þróa spá um hegðun flugunnar. Á Íslandi þar sem um einungis eina kynslóð er að ræða nægir að spá fyrir um klak úr púpum að loknum vetrardvala, en þar sem fleiri kynslóðir eru þarf að sjá fyrir hvenær önnur og jafnvel þriðja kynslóð kemur fram.

Lífrænar varnir og aðrar varnaraðferðir
Ýmsar varnaraðferðir hafa verið reyndar erlendis á undanförnum árum, en engin þeirra hefur enn sem komið er reynst það virk að hægt sé að mæla með henni. Af lífrænum vörnum eru það einkum þráðormar af ættkvíslunum Heterorhabditis og Steinernema sem hafa verið reyndir. Með því að nota mikinn fjölda af þeim er hægt að draga úr skemmdum af völdum kálmaðks í káli (43). Í Noregi er verið að gera tilraunir með sveppi er sýkja skordýr og þótti sveppurinn Beauvaria bassiana lofa góðu.

Auk þessa má benda á að hugsanlega gæti innflutningur á jötunuxategundinni Aleochara bilineata hingað til lands haft veruleg áhrif gegn kálflugunni. Reynt hefur verið að dreifa henni erlendis með nokkrum árangri (1,32). Þar var þó um að ræða svæði þar sem hún var fyrir. Hér er þessi tegund hins vegar ekki til staðar og tilraunir benda til þess að afrán á eggjum sé lítið hér á landi. Einnig er vitað að afar lítið er um sníkla á kálflugupúpum. A. bilineata gæti bætt úr hvoru tveggja. Hins vegar er hætta á að hún gæti lagst á flugnategundir sem gegna þýðingarmiklu hlutverki við frævun plantna. Því er ekki hættandi á innflutning A. bilineata, nema að undangengnum ítarlegum rannsóknum.

Áður fyrr var naftalín eða tjara notuð til að fæla fluguna frá að verpa. Reynt hefur verið að finna efni sem virka á þennan hátt. Efnasambönd úr hvítlauk geta fælt skordýr frá og Ouden o.fl. (35) gátu haldið stóru kálflugunni frá að verpa í 5 vikur með slíku efni, sem gæti nægt til að verja t.d. blómkál.

ÖNNUR MEINDÝR
Af öðrum meindýrum í gulrófum, sem vitað er um hér á landi, má nefna lirfu brandyglunnar (Euxoa islandica Staud.) og ranabjöllur (Otiorhyncus-tegundir) sem skemmt hafa smáplöntur á fyrstu vikunum. Var það á fyrsta ári eftir að óræktuðu landi var umbylt og notað undir rófur. Lirfur tegundarinnar Delia platura líkjast kálflugulirfum og má oft finna þær í skemmdum matjurtum. Ekki er líklegt að þær fari í heilbrigðar rófur heldur eingöngu í rófur sem skemmdar eru af öðrum orsökum. Sniglar geta farið á rófukál sem annað kál og geta skrapað í yfirborð rófnanna.

Stóra kálflugan (Delia floralis) hefur ekki fundist hér á landi svo vitað sé, en hún er víða mikill skaðvaldur erlendis. Í Alaska er hún meiri skaðvaldur á rófum en sú litla (D. radicum) (3). Lein (31) segir þá stóru meira áberandi á norðlægum svæðum í Noregi en þá litlu, þrátt fyrir að hún myndi einungis eina kynslóð en sú litla víða tvær. Hver kynslóð er stærri hjá þeirri stóru. Báðar tegundirnar finnast allt norður að 70. breiddargráðu. Flugur þeirrar stóru klekjast um mánuði seinna úr púpum en þeirrar litlu. Í Noregi er það stóra kálflugan sem er aðalskaðvaldurinn á rófum, en sú litla veldur einkum skemmdum á hreðkum og káli (41).

Rannsóknir Rygg (41) benda til þess að í Noregi ráði jarðvegshitinn því hvenær litla kálflugan klekst úr púpum að vori. Flugurnar klekjast fyrst út í S-Noregi og séu púpur frá mismunandi stöðum látnar vetra sig á sama stað klekjast þær á svipuðum tíma. Annað gildir um stóru kálfluguna. Púpur hennar klekjast um mánuði fyrr í N-Noregi en í S-Noregi og séu púpur frá N-Noregi látnar vetra sig í S-Noregi klekjast þær einnig á undan. Þetta bendir til þess að í N-Noregi sé flugustofn sem hafi þann arfbundna eiginleika að klekjast snemma („geografiske raser“). Það hlýtur að vera forsenda þess að stóra kálflugan nái að ljúka þroskaferli sínum í N-Noregi.

Stóra kálflugan þarf lengri tíma til að ljúka sínum þroskaferli en sú litla. Flugur klekjast 7–10 dögum seinna úr púpum, það líður 2–7 dögum lengri tími frá klaki og þar til flugur byrja að verpa, eggstigið varir 3 dögum lengur og lirfustigið varir lengur sem nemur 14–21 degi (49). Í N-Finnlandi má segja að sú stóra þurfi um mánuði lengri tíma til þroskunar púpna en sú litla. Í Noregi er talið að þessi umframþörf þeirrar stóru séu um 190 daggráður, eða um 19 dagar (29). Að þessu gefnu virðist harla ólíklegt að stóra kálflugan geti þrifist hér á landi, jafnvel þótt hingað berist sá stofn sem finnst í N-Noregi og klekst snemma.

ÞAKKARORÐ

Tilraunir með varnir gegn kálmaðki 1993–1998 voru gerðar á tveimur bæjum, Þórisholti í Mýrdal og Hrauni í Ölfusi. Höfundar vilja hér með þakka ábúendum, þeim bræðrum Guðna og Grétari Einarssonum í Þórisholti og Hrafnkatli Karlssyni á Hrauni, fyrir að ljá land undir tilraunirnar og fyrir aðstoð þeirra og einlægan áhuga. Við þökkum Garðávaxtasjóði fyrir stuðning við verkefnið og Félagi gulrófnabænda fyrir ánægjulegt samstarf og fjárhagsstuðning. Veðurfræðingunum Hreini Hjartarsyni og Þórönnu Pálsdóttur þökkum við upplýsingar um veðurfar og útreikninga á daggráðum.

HEIMILDIR

1. Anonymous, 1983. Skadedyr på kål kan snart bekæmpes biologisk. Tidskrift for landökonomi 5/6.

2. Anonymous, 1994. The Pesticide Manual. 10. útg. (ritstj. Clive Tomlin). Crop Protection Publications, 1341 s.

3. Bleicher, D.P., 1984. Monitoring the activity of root maggots. Agroborealis 16: 21–24.

4. Brooks, A.R., 1951. Indentification of the roots maggots (Diptera, Anthomyiidae) attacking cruciferous garden crops in Canada, with notes on its biology and control. Canad-ian Entomologist 83: 109–120.

5. Bromand, B., 1974. Aleochara bilineata, Gyllenhal og Trybliographa rapae, Westwood. Undersøgelse over forekomst, biologi og opdræt med henblik på biologisk bekæmpelse af kålfluerne Hylemya floralis Fallen og Hylemya brassicae Bouché. Hovedopgave ved licentiatstudium. Den kgl. Veterinær- og Landbohøjskole, København.

6. Buhler, W.G., A.C. York & R.F. Turco, 1992. Effect of enhanced biodegradation of carbofuran on the control of striped cucumber beetle (Coleoptera: Chrysomelidae) on muskmelon. Journal of Economic Entomol-ogy 85: 1910–1918.

7. Coaker, T.H. & D.W. Wright, 1963. The influence of temperature on the emergence of cabbage root fly Erioischia brassicae (Bouché) from overwintering pupae. Annals of Applied Biology 52: 337–343.

8. Cockfield, S.D. & D.A. Potter, 1984. Predation on sod webworm (Lepidoptera: Pyralidae) eggs as affected by chlorpyrifos application to Kentucky bluegrass turf. Journal of Economic Entomology 77: 1542–1544.

9. Collier, R.H., S. Finch & K. Phelps, 1991. A simulation model for forecasting the timing of attacks of Delia radicum on cruciferous crops. EPPO Bulletin 21: 419–424.

10. ElTiti, A.E., 1977. Die Ermittlung der wirtschaftlichen Schadenschwelle für die kleine Kohlfliege (Erioischia brassicae, Bouché) im Blumenkohlanbau. I. Beziehung zwischen Schädlingsdruhte chemischer Bekämpfung und Ertag. Zeitschrift für Pflanzenkrankheiten und Pflanzenschutz 84: 65–77.

11. Erling Ólafsson, 1991. Íslenskt skordýratal. Fjölrit Náttúrufræðistofnunar nr. 17, Náttúrufræðistofnun Íslands, 69 s.

12. Finch, S., 1974. Feeding and associated behaviour of the adult cabbage root fly Erioischia brassicae (Bch) (Dipt., Anthomyiidae) under laboratory conditions. Bulletin of Entomological Research 63: 661–671.

13. Finch, S., 1977. Effect of secondary plant substances on host-plant selection by the cabbage root fly. Í: Comportement des insectes et milieu tropique. Colloques internationaux du CNRS No. 265. CNRS, Paris: 251–268.

14. Finch, S. & M.C. Ackley, 1977. Cultivated and wild host plants supporting populations of the cabbage root fly. Annals of Applied Biology 85: 13–22.

15. Finch, S. & G. Skinner, 1975. Dispersal of the cabbage root fly. Annals of Applied Biology 81: 1–19.

16. Finch, S. & G. Skinner, 1980. Mortality of overwintering pupae of the cabbage root fly (Delia brassicae). Journal of Applied Ecology 17: 657–665.

17. Finch, S. & G. Skinner, 1982. Trapping cabbage root flies in traps baited with plant extracts with natural and synthetic isothiocyanates. Entomologia Experimentalis et Applicata 31: 133–139.

18. Gibson, A. & R.C. Treherene, 1916. The cabbage root fly and its control in Canada. Dominion of Canada Department of Agriculture. Entomology Branch Bulletin 12: 1–58.

19. Guðmundur Halldórsson, 1985. Temperaturens indflydelse på udviklingsforløbet hos den lille kålflue (Delia radicum L.). Licentiatopgave. Zoologisk Institut. Den kgl. Veterinær- og Landbohøjskole, København, 105 s.

20. Guðmundur Halldórsson, 1989. Kálflugan og varnir gegn henni. Fjölrit RALA nr. 134, 65 s.

21. Guðmundur Halldórsson & Sigurgeir Ólafsson, 1995. Attempts to reduce the use of pesticide in cauliflower crops in Iceland. Í: NJF Seminar no. 255. Integrated Pest Management (IPM) and Integrated Production (IP) in Field Vegetables. NJF-Utredning/Rapport nr. 107: 120–128.

22. Herrick, G.W. & W. Colman, 1922. The cabbage maggot, with special reference to its control. Cornell University, Agricultural Experiment Station Bulletin 413, 15 pp.

23. Hughes, R.D., 1959. The natural mortality of Erioischia brassicae (Bch) (Dipt. Anthomyiidae) during the egg stage of the first generation. Journal of Animal Ecology 28: 343–357.

24. Hughes, R.D. & B. Mitchell, 1960. The natural mortality of Erioischia brassicae (Bouché) (Dipt., Anthomyiidae): Life tables and their interpretations. Journal of Animal Ecology 28: 359–374.

25. Ingólfur Davíðsson, 1947. Rannsóknir á jurtasjúkdómum 1937–1946. Rit landbúnaðardeildar 2A, Atvinnudeild Háskólans, Reykjavík, 36 s.

26. Ingólfur Davíðsson, 1951. Rannsóknir á gróðursjúkdómum. Rit landbúnaðardeildar 3A, Atvinnudeild Háskólans, Reykjavík, 21 s.

27. Johansen, T.J., 1986. Skadeinsekter i engrapp og timotei i nord-Norge. Í: Vallfrøodling. NJF seminarium nr. 91. Nordisk Jordbrugs-forskning 68, 359.

28. Johansen, T.J., 1993. Bekjempelse av kålfluer i kålrot og forraps i Nord-Norge. Norsk landbruksforsking 7: 157–164.

29. Johansen, T.J. & A. Hals, 1990. Biologien hos lita og stor kålflue i Nord-Norge. Norsk landbruksforskning 4: 337–350.

30. Kostal, V. & S. Finch, 1994. Influence of background on host plant selection and subsequent oviposition by the cabbage root fly (Delia radicum). Entomologia Experimentalis et Applicata 70: 153–163.

31. Lein, H., 1955. Kålfluene (Hylemyia brassicae Bouche & H. floralis Fallén). Under-søkelser over deres biologi og bekjemping i Norge. Melding fra Statens Plantevern nr. 9, 65 s.

32. Lindhardt, K., H. Mourier, B. Bejer-Petersen, J. Jörgensen & N. Haarlöv, 1973. Rapport om studierejse vedrörende biologisk bekæmpelse af skadedyr i Sovjetunionen 1.–12. april 1973. Zoologisk Institut, Den kgl. Vet-erinær- og Landbohöjskole, København, 21 s.

33. Mukerji, M.K., 1969. Oviposition of Hylemya brassicae on some cruciferous crops. Canadian Entomologist 101: 153–158.

34. Nair, K.S. & F.L. McEwen, 1975. Ecology of the cabbage maggot; Hylemya brassicae (Diptera, Anthomyiidae) in rutabaga in south-western Ontario, with some observations on other root maggots. Canadian Entomologist 107: 343–354.

35. Ouden, H. den, J.H. Visser, D.P.W. Alkema, J.J. de Vlieger & P.S.M Deres, 1993. Experi-ments with volatile substances in slow release formulations causing repellency for oviposition by the cabbage root fly, Phorbia brassicae Bché. (Dipt., Anthomyiidae). Journal of Applied Entomology 115: 307–312.

36. Prokopy, R.J., H.C. Collier & S. Finch, 1983. Visual detection of host plants by cabbage root flies. Entomologia Experimentalis et Ap-plicata 34: 85–89.

37. Racke, K.D. & J.R. Coats, 1987. Enhanced degradation of isofenphos by soil micro-organisms. Journal of Agricultural and Food Chemistry 35: 94–99.

38. Ríkharð Brynjólfsson, 1981. Varnir gegn kálmaðki. Freyr 77: 381–382.

39. Roessing, P., E. Städler, G.R. Fenwick, J.A. Lewis, J. Kvist Nielsen, J. Hurter & T. Ramp, 1992. Oviposition and tarsal chemoreceptors of the cabbage root fly are stimulated by glucosinolates and host plant extracts. Entomologia Experimentalis et Ap-plicata 65: 267–282.

40. Rogerson, J.P. & G.M Dixon, 1976. The distribution of cabbage root fly eggs in a large field of swedes. Plant Pathology 25: 73–80.

41. Rygg, T., 1962. Kålfluene. Undersøkelser over klekketider og bekjempelse i Norge. Statens plantevern, Zoologisk avdeling, Vollebekk. Melding nr. 19. Forskning og forsøk i landbruket 13: 85–114.

42. Schnitzler, W.H., 1969. Über morphologische Unterscheidungsmerkmale von Puppen einiger phytophager Dipteren-Arten. Eine Angeleitung für diagnotische Untersuchung des Pflanzenschutzwarndienst. Zeitschrift für Angewandte Entomologie 63: 174–179.

43. Schroeder, P.C., C.S. Ferguson, A.M. Shelton, W.T. Wilsey, M.P. Hoffmann & C. Petzoldt, 1996. Greenhouse and field evaluations of entomopathogenic nematodes (Nematoda: Heterorhabditidae and Steinernematidae) for control of cabbage maggot (Diptera: Anthomyiidae) on cabbage. Journal of Economic Entomology 89: 1109–1115.

44. Sigurgeir Ólafsson & Derek Mundell, 1983. Notkun linurons (Afalons) í kartöfluræktun. Freyr 79: 401–404.

45. Smith, K.M., 1927. A study of Hylemya (Chortophila) brassicae (Bouché), the cabbage root fly and its parasites, with notes on some other Dipterous pests of cruciferous plants. Annals of Applied Biology 14: 312–329.

46. Suett, D.L., A.A. Jukes & K. Phelps, 1993. Stability of accelerated degradation of soil-applied insecticides: laboratory behaviour of aldicarb and carbofuran in relation to their efficacy against cabbage root fly (Delia radicum) in previously treated field soils. Crop Protection 12: 431–442.

47. Sundby, R. & G. Taksdal, 1969. Survey of parasites of Hylemya brassicae (Bouché) and H. floralis (Fallen) (Diptera, Muscidae) in Norway. Norsk entomologisk tidsskrift 16: 97–106.

48. Tukahirwa, E.H. & T.H. Coaker, 1982. Effects of mixed cropping on some insect pests of brassicas. Entomologia Experimentalis et Applicata 32: 129–140.

49. Varis, A.-L., 1967. Studies on the biology of the cabbage root fly (Hylemya brassicae Bouché) and the turnip root fly (Hylemya floralis Fall.). Annals Agriculturae Fenniae 6: 1–13.

50. Walgenbach, J.F., C.J. Eckenrode & R.W. Straub, 1993. Emergence patterns of Delia radicum (Diptera: Anthomyiidae) populations from North Carolina and New York. Environonmental Entomology 22: 559–566.