Efnainnihald Ý mjˇlk

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Bragi LÝndal Ëlafsson, Jˇhannes Sveinbj÷rnsson, Emma Ey■ˇrsdˇttirB═, LBH, RALA2000ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur2000158-170

blo-ofl-3.doc

INNGANGUR

Efnainnihald Ý k˙amjˇlk hefur veri­ nokku­ til umfj÷llunar hÚrlendis a­ undanf÷rnu. ŮvÝ valda ßhyggjur mjˇlkuri­na­arins og bŠnda af lŠkkandi prˇteininnihaldi mjˇlkur, svo og almennur nŠringarfrŠ­ilegur ßhugi og vangaveltur tengdar hugsanlegum innflutningi ß erlendu k˙akyni. ═ grein Ý BŠndabla­inu ■ann 7. desember 1999 r÷ktum vi­ řmsa ■Štti er snerta efnainnihald mjˇlkur. Eftirfarandi erindi er a­ hluta til endurtekning ß ■vÝ sem ■ar kom fram, en tŠkifŠri­ viljum vi­ ■ˇ nota til a­ gera ■ß mynd Ýtarlegri. Tilgangurinn er a­ stu­la a­ enn frekari umrŠ­u og aukinni ■ekkingu ß ■essu mikilvŠga mßlefni. Jafnframt er ■etta yfirlit hugsa­ sem undirb˙ningur a­ rannsˇknaverkefni um efnainnihald mjˇlkur sem Rala og Landb˙na­arhßskˇlinn leitast n˙ vi­ a­ koma ß laggirnar Ý samvinnu vi­ Samt÷k afur­ast÷­va Ý mjˇlkuri­na­i og vonandi fleiri a­ila.

BREYTT NEYSLUMYNSTUR

StŠrstur hluti mjˇlkur er vatn, en ■urrefni mjˇlkurinnar, sem algengt er a­ sÚ 12-13% hjß m÷rgum k˙akynjum, samanstendur a­ stŠrstum hluta af fitu, prˇteini og mjˇlkursykri, auk steinefna og annarra efna Ý smŠrri stÝl. Ver­mŠti mjˇlkurinnar fer eftir notkun hennar og er Ý t÷luver­um mŠli hß­ hlutf÷llum mjˇlkurefna. ┴ undanf÷rnum ßrum hefur ver­gildi fitu minnka­, en ver­gildi prˇteins aukist a­ sama skapi vegna aukinnar neyslu ß fitusnau­um og prˇteinrÝkum afur­um ˙r mjˇlk. ŮvÝ skiptir hlutfall prˇteins og prˇtein/fitu hlutfall Ý innveginni mjˇlk miklu mßli fyrir vinnsluver­mŠti mjˇlkurinnar, sem hefur ßhrif ß afkomu bŠ­i afur­ast÷­va og bŠnda. ┴ ■a­ ver­ur hins vegar a­ benda a­ sama sta­a blasir ekki endilega vi­ vinnslust÷­inni og bˇndanum. Ůa­ er samspil milli nythŠ­ar og samsetningar mjˇlkur. Ůannig getur framlei­sla křrinnar t.d. ß prˇteini aukist ß hverja einingu fˇ­urs ef nytin eykst, ■ˇ prˇteinhlutfall standi Ý sta­ e­a jafnvel lŠkki. HagkvŠmni hjß afur­ast÷­inni er hins vegar fyrst og fremst hß­ samsetningu mjˇlkurinnar.

MINNKANDI PRËTEIN ═ MJËLK


Ef sko­a­ar eru t÷lur um samsetningu innveginnar mjˇlkur ß landsvÝsu ß ßrunum 1987-1998 (1. mynd) sÚst a­ prˇteinhlutfall hefur lŠkka­ jafnt og ■Útt ˙r 3,44 Ý 3,26. Fituhlutfalli­ hefur sveiflast lÝtillega Ý kringum fj÷gur prˇsentin. Ůa­ hŠkka­i nokku­ 1989-93, en var 1995-98 um 3,95, e­a svipa­ og fyrir 1989. Til frˇ­leiks mß nefna a­ samkvŠmt k˙askřrslum hafa norsku rau­u křrnar, sem miki­ hefur veri­ rŠtt og rita­ um, haft sÝ­ustu ßrin ÷rlÝti­ hŠrri fituprˇsentu (kringum 4,05) og eilÝti­ lŠgri prˇteinprˇsentu, e­a um 3,20 (Buskap 4/1998).



1. mynd. Fitu- og prˇteininnihald innveginnar mjˇlkur
1987–1998. (Heimild: Rannsˇknastofa mjˇlkuri­na­arins).




┴RST═đABUNDNAR SVEIFLUR

┴ 2. mynd eru sřnd me­alt÷l fyrir fitu- og prˇteinhlutfall eftir mßnu­um 1993-98. Efnahlutf÷llin eru hŠrri ß sumrin og haustin og lŠkka eftir ■vÝ sem kemur fram ß veturinn. Ůarna er sjßlfsagt a­ einhverju leyti um a­ rŠ­a samspil milli bur­artÝma og fˇ­runar. Fleiri křr bera ■egar kemur fram ß vetur, en ■a­ er ■ekkt a­ efnahlutf÷ll Ý mjˇlk eru lŠgri framan af mjaltaskei­i. Einnig er lÝklegt a­ ßhrif af misfellum Ý fˇ­run ßgerist er ß lÝ­ur innist÷­utÝmann. Ůa­ er ■ˇ athyglisvert a­ toppurinn Ý hlutfalli fitu er t÷luvert fyrr ß fer­inni (Ý j˙lÝ) heldur en toppurinn Ý hlutfalli prˇteins (sept./okt.). Ůetta ■ř­ir lÝka a­ hlutfalli­ prˇtein/fita er ˇhagstŠ­ast (um 0,80) um mitt sumar mi­a­ vi­ um 0,85 um mi­jan vetur.

2. mynd. Fitu- og prˇteininnihald innveginnar mjˇlkur eftir mßnu­um.
Me­alt÷l 1993-1998. (Heimild: Rannsˇknastofa mjˇlkuri­na­arins).


HVERS VEGNA LĂKKAR PRËTEINHLUTFALLIđ?

Ţmsar ßstŠ­ur hafa veri­ nefndar fyrir fyrrgreindri lŠkkun ß prˇteininnihaldi mjˇlkur. Til dŠmis hafa rˇttŠkar breytingar or­i­ ß heyskapartŠkni, ■ar sem r˙lluhey er or­i­ uppista­an Ý heyskap landsmanna Ý sta­ s˙g■urrka­s ■urrheys ß­ur (3. mynd). Ůß sřna skřrslur a­ k˙m hefur fj÷lga­ Ý framlei­slu undan nautum sem fe­ra dŠtur me­ lßgt prˇteinhlutfall Ý mjˇlk. Ůa­ eru margir ■Šttir, svo sem erf­ir, umhverfi og fˇ­run, sem geta haft ßhrif ß prˇteinhlutfall og ger­ Ý mjˇlk. Af umhverfis■ßttum mß nefna hitastig, hßa frumut÷lu e­a j˙gurbˇlgu, tÝma frß bur­i, fj÷lda mjaltaskei­a og k˙akyn (DePeters og Cant 1992). Um ■essa ■Štti ver­ur ekki fjalla­ frekar hÚr en sjˇnum beint a­ erf­a- og fˇ­runar■ßttum.

3. mynd. Vothey og r˙llur sem hlutfall af heildarheyfeng ß ═slandi 1987– 1998. (Heimild: For­agŠsluskřrslur BŠndasamtaka ═slands).


SAMSETNING MJËLKURPRËTEINS

Prˇtein Ý mjˇlk er yfirleitt gefi­ upp sem hrßprˇtein (NÎ6,38), en ■a­ samanstendur af m÷rgum ger­um prˇteina (um 95%) og ÷­rum k÷fnunarefnissamb÷ndum (um 5%) svo sem ■vagefni. Helstu flokkar prˇteina Ý mjˇlk eru ostefni e­a kasein (um 82% af heildarprˇteini) og mysuprˇtein (um 18% af heildarprˇteini) (Davies o.fl. 1983). Ostefnin skiptast svo upp Ý nokkrar svipger­ir og eru ■ar helstar as1, b, k, as2 og g-kasein. Af mysuprˇteinum eru stŠrstu flokkarnir b-lactˇglˇb˙lÝn, a-lactalb˙mÝn, imm˙nˇglˇb˙lÝn og ÷nnur serumprˇtein. A­ auki er hŠgt a­ greina milli mismunandi arfger­a af prˇteinum. Ůa­ gefur auga lei­ a­ ■egar fjalla­ er um ■Štti sem hafa ßhrif ß prˇtein Ý mjˇlk ■ß ■arf a­ taka me­ Ý reikninginn m÷guleg mismunandi ßhrif ß einst÷k prˇtein.

VINNSLUEIGINLEIKAR

═ vi­bˇt vi­ magn prˇteins Ý mjˇlk hefur samsetning prˇteinger­a ßhrif ß nřtingu mjˇlkurinnar til vinnslu. ═ mjˇlk er megni­ af kaseinunum bundi­ ßsamt kalsÝum og fosfˇrjˇnum Ý ÷rsmßum dropum ("micelles"). Ůessir dropar eru h˙­a­ir me­ k-kaseini sem heldur ■eim Ý lausn, en a- og b-kasein eru Ý kjarnanum. EnsÝmi­ "chymosin" Ý hleypinum rřfur k-kaseini­ ■egar mjˇlk er yst til ostager­ar, ■annig a­ kaseinin ˙r kjarnanum hlaupa saman og falla ˙t Ý mjˇlkinni og mynda ysting. Ger­ og magn k-kaseins eru ■vÝ mikilvŠgir ■Šttir hva­ var­ar ystingargalla ß mjˇlk, hra­a ystingar og ■Úttni ystingsins (Dalgleish 1993). ١ b-laktˇglˇb˙lÝn sÚ mysuprˇtein og falli ekki ˙t vi­ ostager­ ■ß vir­ist ger­ ■ess hafa bein ßhrif ß magn og nřtingu kaseina til ostager­ar. Mj÷g greinilegt samspil milli fˇ­urstyrks og mismunandi arfger­a k˙a fyrir b-laktˇglˇb˙lÝni komu fram Ý tilraun ß Nřja Sjßlandi, ■ar sem křr af BB arfger­ fyrir b-laktˇglˇb˙lÝni Ý mjˇlk sv÷ru­u aukinni fˇ­run me­ hŠrra hlutfalli af mjˇlkurprˇteini og meira af k-kaseini en křr af AA arfger­ (Mackle o.fl. 1999). Ůetta er mj÷g mikilvŠg ni­ursta­a sem bendir til m÷guleika ß a­ hafa bein ßhrif ß magn mismunandi prˇteina Ý mjˇlk me­ fˇ­run.

١ mikil ßhersla hafi veri­ l÷g­ ß vinnslueiginleika mjˇlkur me­ tilliti til nřtingar mjˇlkurprˇteina til ostager­ar ■ß eru řmsir a­rir ■Šttir sem hafa ßhrif ß almenn gŠ­i osta fyrir neytandann. Franskar rannsˇknir hafa sřnt a­ k˙akyn og ger­ grˇffˇ­urs, t.d. vothey e­a ■urrhey, geta haft ßhrif ß gŠ­i osta hva­ var­ar ■Úttleika, lit, ilm og brag­gŠ­i (Coulon o.fl. 1995, Verdier o.fl. 1995). Sumir ■essara ■ßtta eiga rˇt sÝna a­ rekja til prˇteinger­a Ý mjˇlk, en a­rir til yfirfŠrslu ß efnum ˙r fˇ­ri Ý afur­ir sem getur veri­ mismunandi eftir k˙akynjum.

ERFđA┴HRIF ┴ EFNAINNIHALD

Innihald prˇteins og fitu Ý mjˇlk er střrist af erf­aeiginleikum a­ hluta til og arfgengi ■essara eiginleika eru ■ekkt Ý flestum k˙akynjum og eru birt gildi oft ß bilinu 0,3-0,5 fyrir prˇteininnihald; 0,1-0,3 fyrir prˇteinmagn; 0,3-0,6 fyrir fituinnihald og 0,1-0,3 fyrir fitumagn (Strandberg 1985). ═ Ýslenskum k˙m er hefur arfgengi ß prˇteinhlutfalli veri­ meti­ ß bilinu 0,2-0,4 og ß fituhlutfalli 0,1-0,2. Ef mi­a­ er vi­ prˇteinmagn eru arfgengist÷lur heldur lŠgri, e­a 0,1-0,2, en svipa­ar fyrir fitumagn (┴g˙st Sigur­sson 1993). Ůessi breytileiki hefur veri­ nřttur Ý rŠktunarstarfinu eins og flestum er vel kunnugt. Fyrr ß ÷ldinni var a­alßherslan ß fituinnihald Ý mjˇlk, en ß seinni ßrum hefur ßherslan fŠrst yfir ß prˇteinmagn me­ ˇbreyttu prˇteinhlutfalli, ■ar sem neikvŠ­ erf­afylgni er ß milli mjˇlkurmagns og prˇteinhlutfalls.

┴ sÝ­ustu ßrum hefur ßhugi fyrir erf­aßhrifum ß samsetningu prˇteins og fitu aukist Ý rannsˇknum erlendis, m.a. ˙t frß ßhrifum ß vinnslueiginleika og hollustu mjˇlkur og mjˇlkurafur­a og m÷guleikum ß a­ finna einstaka erf­avÝsa sem hafa veruleg ßhrif ß efnamagn og samsetningu.

ERFđAFRĂđI MJËLKURPRËTEINA


┴kve­inn erf­avÝsir střrir myndun hverrar prˇteinger­ar og arfger­ skepn-unnar er ■annig afgerandi fyrir ger­ prˇteinanna. ═ 1. t÷flu er yfirlit um eiginleika og styrk helstu mjˇlkurprˇteina Ý k˙amjˇlk, ßsamt fj÷lda ger­a sem ■ekktar eru fyrir hvert prˇtein (Lin o.fl. 1992, eftir Eigel o.fl. 1984). Munur ß milli prˇteinger­anna er yfirleitt fˇlginn Ý breytingum ß amÝnˇsřrum Ý einu til ■remur sŠtum en lÝti­ er um ˙rfellingar e­a vi­bŠtur.

Erf­abreytileiki mjˇlkurprˇteina hefur veri­ mj÷g miki­ rannsaka­ur Ý erlendum k˙akynjum Ý ■eim tilgangi a­ reyna a­ finna samhengi milli framlei­slueiginleika og einstakra arfger­a.

Breytileiki innan ˇlÝkra k˙akynja er t÷luvert mismunandi og eru sumar prˇteinger­irnar afar sjaldgŠfar e­a ekki til Ý m÷rgum rŠktu­um kynjum. Breytileiki Ý as2-kaseini er til dŠmis ekki fyrir hendi Ý flestum vestrŠnum k˙akynjum og er A-ger­in me­ yfirgnŠfandi tÝ­ni. Breytileiki Ý laktalbumini er einnig sjaldgŠfur. Mestar rannsˇknir hafa veri­ ger­ar ß Holstein-Friesian k˙m Ý řmsum l÷ndum og Ý ■eim er as1-kasein B me­ yfirgnŠfandi tÝ­ni, b-kasein A1 og A2 hafa hßa tÝ­ni (hlutf÷ll nokku­ mismunandi) sem og laktoglobulin B. k-kasein A hefur hŠrri tÝ­ni (0,7-0,8) Ý HF kyninu en B ger­in. G÷mul k˙akyn sem ekki eru eins ■aulrŠktu­ sřna oft a­ra erf­avÝsatÝ­ni, t.d. Jersey og řmis kyn Šttu­ ˙r ■řsku ÷lpunum (Freyer o.fl. 1999, Ortner o.fl. 1995, Erhardt 1993). ═ ■essum kynjum finnst oft hŠrri tÝ­ni k-kaseins B og tÝ­ni ▀-kaseins A2 er einnig Ývi­ hŠrri en Ý kynjum sem eru rŠktu­ ˙t ˙r Holstein-Friesian. TÝ­ni mjˇlkurprˇtein-erf­avÝsa Ý Ýslenskum k˙m hefur veri­ k÷nnu­ Ý rannsˇkn ß skyldleika norrŠnna k˙akynja og ■ar kom fram erf­avÝsatÝ­ni sem er nŠr g÷mlu kynjunum Ý Evrˇpu en stˇru rŠktu­u kynjunum. ═ 2. t÷flu er sřnd erf­avÝsatÝ­ni fyrir prˇteinger­um Ý nokkrum k˙akynjum (Lien o.fl. 1999, Ortner o.fl. 1995, Lin o.fl. 1992). SÚrstakar prˇteinger­ir koma fyrir Ý sumum kynjum, t.d. er k-kasein E nŠr eing÷ngu bundi­ vi­ Ayshire kyni­ og er ■a­an komi­ yfir Ý NRF og sŠnsku k˙akynin. b-Laktoglobulin C kemur a­allega fyrir Ý Jersey kyninu vÝ­a Ý heiminum, en tÝ­ni ■ess er mj÷g lßg Ý Danm÷rku og kemur ekki fram Ý 2. t÷flu.

Kasein genin eru nßtengd hverju ÷­ru og erfast saman Ý pakka, ■annig a­ arfger­ eins sŠtis er hß­ hinum sŠtunum. Erf­avÝsarnir hafa veri­ kortlag­ir og eru allir ß tilt÷lulega litlu svŠ­i ß litningi 6 Ý nautgripum. Vegna ■essara tengsla er tÝ­ni heildararfger­a (teki­ tillit til allra kasein-sŠtanna Ý einu) yfirleitt frßbrug­in ■vÝ sem b˙ast mŠtti vi­ ˙t frß erf­avÝsatÝ­ninni einni. ┴kve­nar samsetningar erfast saman og koma oftar fyrir en a­rar. Af ■essum s÷kum er Ý raun nau­synlegt a­ lÝta arfger­ina Ý heild ■egar k÷nnu­ eru erf­aßhrif ß mjˇlkureiginleika.

Erlendar rannsˇknir hafa bŠ­i liti­ ß einst÷k sŠti og heildararfger­. Ůegar liti­ er ß einstaka erf­avÝsa eru ni­urst÷­ur ekki alltaf samhljˇ­a en helstu vÝsbendingar eru ■Šr a­ B-samsŠtan Ý as1-kasein sŠtinu, A2 Ý b-kasein sŠtinu og B-samsŠtan Ý k-kasein sŠtinu hafi allar jßkvŠ­ tengsl vi­ magneiginleika (mjˇlkurmagn, prˇteinmagn). Einnig hefur A-samsŠtan Ý b-LG sŠtinu veri­ tengd auknu mjˇlkurmagni Ý allm÷rgum rannsˇknum (Lin o.fl. 1992, Ng-Kwai-Hang 1997). ١ tekist hafi a­ sřna fram ß ■essi tengsl me­ t÷lfrŠ­ilegum a­fer­um eru magnßhrifin sjaldnast veruleg Ý samanbur­i vi­ umhverfisßhrif sem yfirleitt valda mun meiri breytileika.



Mest athygli hefur beinst a­ jßkvŠ­um tengslum B ger­ar k-kaseins vi­ prˇteininnihald og prˇteinmagn Ý mjˇlk en ■essi erf­avÝsir hefur einnig jßkvŠ­ ßhrif ß ostahleypingu og nřtingu mjˇlkur til ostager­ar (Lin o.fl. 1992, Ng-Kwai-Hang 1997, Ikonen o.fl. 1999). Ůessi ßhrif vir­ast nokku­ afgerandi og samhljˇ­a milli landa og k˙akynja. ┴hrifin koma fram sem hŠrra kaseinmagn Ý mjˇlkinni, sem hefur jafnframt Ý f÷r me­ sÚr a­ meiri fita bindst Ý ostinn (Horne o.fl. 1997). B-samsŠtan Ý b-LG sŠtinu hefur veri­ tengd hŠrri fituprˇsentu Ý mjˇlk og jafnframt hefur komi­ fram munur ß hlutfalli laktoglobulins Ý mjˇlk milli A og B ger­a. A samsŠtan vir­ist framlei­a meira laktoglobulin en B samsŠtan og ■annig ver­ur hŠrra hlutfall af kaseini Ý mjˇlk sem inniheldur b-LG af B ger­, en hlutfallslega minna af mysuprˇteinum (Ng-Kwai-Hang 1997). Af ■essum s÷kum er mjˇlk me­ B ger­ af b-LG talin geta skila­ betri nřtingu Ý ostager­. Ůar vi­ bŠtist einnig a­ sřnt hefur veri­ fram ß verulegan mun ß b-LG ger­um Ý mjˇlk vi­ vinnslu ß mjˇlkurdufti ß Nřja Sjßlandi (Hill et al 1997). ═ Finnlandi hafa rannsˇknir beinst a­ tÝ­ni mjˇlkur sem ekki er hŠgt a­ hleypa og breytileika Ý eiginleikum mjˇlkur vi­ hleypingu og vir­ast ■ar vera erf­aßhrif sem tengjast k-kasein sŠtinu, hugsanlega vegna ˇhagstŠ­ra ßhrifa k-kaseins E. TÝ­ni ■essa galla er 8-10% Ý finnskum Ayshire k˙m og erf­abreytileiki t÷luver­ur (Ikonen o.fl. 1997, Ikonen o.fl. 1999b).

═ ni­urst÷­um rannsˇkna sem beinast a­ ßhrifum heildararfger­a hafa komi­ fram jßkvŠ­ ßhrif ß mjˇlkurmagn og prˇteinmagn ■ar sem arfger­ A2 Ý b-kasein sŠtinu og arfger­ B Ý k-kasein sŠtinu fara saman. Ůessi arfger­ vir­ist hins vegar vera sjaldgŠf og tÝ­ni hennar er mj÷g lßg bŠ­i Ý Holstein og Ayshire k˙m (Ojala o.fl. 1999, Ikonen o.fl. 1999a). Ínnur ßhrif eru minna afgerandi, nema a­ ni­urst÷­urnar sta­festa ßhrif laktoglobulins B til hŠkkunar ß fituprˇsentu (Bovenhuis o.fl. 1992, Ojala o.fl. 1999, Freyer o.fl. 1999).

Ekki er ljˇst hvor umrŠdd tengsl prˇteinger­a vi­ efnainnihald og magn eru bein ßhrif erf­avÝsa sem střra myndun mjˇlkurprˇteina e­a ßhrif erf­avÝsa sem eru nßtengdir mjˇlkurprˇteinagenum. ═ sumum rannsˇknum hafa komi­ fram mismunandi ßhrif sama sŠtis milli k˙akynja e­a milli fj÷lskyldna, sem bendir til ■ess a­ ßhrifin sÚu af v÷ldum tengdra erf­avÝsa fremur en bein ßhrif.

Til vi­bˇtar ■essu hafa komi­ fram vÝsbendingar um nŠringarfrŠ­ileg ßhrif prˇteinger­a Ý b-kasein sŠtinu sem tengjast nřgengi insulinhß­rar sykursřki Ý b÷rnum og er tilgßtan s˙ a­ A2 prˇteini­ sÚ Šskilegra en A1 Ý fŠ­u ungbarna (Inga ١rsdˇttir og Ëlafur Reykdal 1997). Ůessi kenning byggist ß rannsˇknum ß m˙sum sem eru erf­afrŠ­ilega nŠmar fyrir sykursřki, ■ar sem kom fram greinilegur munur ß sj˙kdˇmstÝ­ni eftir ger­um b-kaseins. Orsakir ■essa muns eru hugsanlega tengdar ßkve­nu peptÝ­i (Betacasomorphin-7), sem myndast vi­ ni­urbrot ß b-kasein A1 en ekki A2 (Elliot o.fl. 1997 og 1999). Samtals eru A1 og A2 me­ um 90 % tÝ­ni Ý ■essu sŠti Ý flestum vestrŠnum k˙akynjum (Jersey undanskili­), en hlutf÷ll ß milli ■eirra eru nokku­ misj÷fn. A2 erf­avÝsirinn mŠldist me­ t÷luvert hŠrri tÝ­ni en A1 Ý Ýslenskum k˙m Ý norrŠna verkefninu um skyldleika k˙akynja (Lien o.fl. 1999), en nřlegar mŠlingar ß mjˇlk benda til ■ess a­ munur ß hlutf÷llum Ý mjˇlk sÚ nokkru minni en ■ar kom fram.

┌RVAL FYRIR ┴KVEđNUM MJËLKURPRËTEINGERđUM?

┌rval fyrir prˇteinger­um Ý mjˇlk er yfirleitt ekki hluti af kynbˇtastarfi Ý nautgriparŠkt enn sem komi­ er. ١ eru dŠmi um a­ rŠktunarsamb÷nd gefi upp arfger­ fyrir k-kaseini fyrir kynbˇtanaut og er ■ar helst um a­ rŠ­a k˙akyn ■ar sem mjˇlkin fer a­ miklu leyti til ostager­ar (t. d. Jersey Ý Danm÷rku). Pedersen (1991) reikna­i ˙t hagkvŠmni ■ess a­ velja fyrir k-kaseini B Ý mjˇlk, mi­a­ vi­ danskar a­stŠ­ur, og komst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ ver­ ß k-kasein BB-mjˇlk til bŠnda ■yrfti a­ vera minnst 1% hŠrra en ß AA mjˇlk til ■ess a­ ˙rvali­ vŠri hagkvŠmt. Nřsjßlendingar hafa velt fyrir sÚr hagkvŠmni ˙rvals fyrir ▀-LG B vi­ framlei­slu ß vinnslumjˇlk og telja slÝkt geta veri­ hagkvŠmt ■ar sem marktŠk ßhrif koma fram bŠ­i Ý betri nřtingu til ostager­ar og hagkvŠmari framlei­slu mjˇlkurdufts, sem geti skila­ sÚr Ý hŠrra ver­i fyrir ▀-LG BB mjˇlk til bŠnda (Rendel og Harris 1997, Harris 1997). Einnig hafa menn velt fyrir sÚr a­ ver­leggja mjˇlk eftir kasein-magni Ý sta­ prˇteinmagns. ═ framhaldi af ■essu eru uppi hugmyndir um ■rˇun ß erf­abreyttum k˙m sem framlei­i hŠrra hlutfall af kaseini Ý mjˇlk (heimasÝ­a AgResearch ß Nřja Sjßlandi: <www.agresearch.cri>).

A­stŠ­ur hÚr ß landi eru mj÷g ˇlÝkar ■vÝ sem gerist ß Nřja Sjßlandi ■ar sem mjˇlk er a­ mestu leyti framleidd til i­na­ar og ˙tflutnings hugmyndir um sÚrhŠf­a mjˇlk til sÚrhŠf­rar vinnslu geta veri­ raunhŠfar. HÚr er lÝtill marka­ur sem ■arf a­ uppfylla ■arfir fyrir allar tegundir af mjˇlkurv÷rum, ßsamt neyslumjˇlk, og svigr˙m til sÚrhŠfingar lÝti­ og ■vÝ vir­ist fremur ˇlÝklegt a­ forsendur sÚu fyrir mismun ß ver­i mjˇlkur eftir prˇteinger­um Ý nßnustu framtÝ­.

ERFđA┴HRIF ┴ FITUSAMSETNINGU

Samsetning mjˇlkurfitu er ßkv÷r­u­ me­ allt ÷­rum hŠtti Ý efnaskiptaferli skepnunnar en samsetning prˇteins, ■ar sem gerjun fˇ­urs Ý v÷mb hefur afgerandi ßhrif ß fitusamsetninguna. Ůeim m÷guleika hefur veri­ hreyft a­ Šskilegt gŠti veri­ a­ auka hlutfall ˇmetta­ra fitusřra Ý mjˇlkurfitu me­ tilliti til umrŠ­u um hollustu mjˇlkurafur­a. Hinga­ til hefur veri­ tali­ a­ ekki sÚ verulegs ßrangurs a­ vŠnta af rŠktunarstarfi Ý ■ß veru a­ breyta samsetningu mjˇlkurfitu (Gibson 1991) og ˇvÝst a­ ■a­ vŠri hagkvŠmt, ■ar sem hŠrra hlutfall af ˇmettu­um fitusřrum veldur lakara geymslu■oli og aukinni hŠttu ß ■rßnun. ┴ Nřja Sjßlandi eru ■ˇ rann-sˇknir Ý gangi sem mi­a a­ ■vÝ breyta fitusamsetningu Ý mjˇlk (framlei­a mřkra smj÷r) me­ erf­atŠknilegum a­fer­um, ■ar sem menn hugsa sÚr a­ grÝpa inn Ý ensÝmkerfi sem střra fitusřrumyndun Ý j˙grinu.

═ nřjum rannsˇknum ß fitusřrum Ý mjˇlk hefur athygli beinst nokku­ a­ "conjugated linoleic acid" (CLA) sem talin er hafa fyrirbyggjandi ßhrif gegn krabbameini. Ůessi fitusřra finnst Ý litlu magni Ý k˙amjˇlk og er dŠmi um ß­ur ˇ■ekkt, virkt efni Ý matvŠlum. ═ tilraunum me­ tilt÷lulega fßar křr hefur komi­ fram meiri breytileiki Ý CLA milli einstakra k˙a en milli tilraunahˇpa, sem gŠti bent til erf­abreytileika ( Kelly o.fl. 1998, Lawless o.fl. 1999).

┴HRIF FËđRUNAR ┴ EFNAINNIHALD MJËLKUR - ALMENNT

Eins og 4. mynd er Štla­ a­ sřna er tilteki­ samband milli hrßefna og afur­a Ý meltingu, efnaskiptum og mjˇlkurframlei­slu křrinnar. Til mjˇlkursykurmyndunar ■arf gl˙kˇsa, amÝnˇsřrur eru grunneiningar mjˇlkurprˇteins, og mjˇlkurfitan ver­ur m.a. til ˙r edikssřru og smj÷rsřru. Ůessi efnaskipti fara a­ mestu fram Ý lifrinni og j˙grinu sjßlfu.


4. mynd. Yfirlit um ferli nŠringarefna Ý mjˇlkurk˙.

Edikssřran og smj÷rsřran ver­a til vi­ gerjun ÷rvera Ý v÷mb ß fˇ­rinu, og eru soga­ar upp a­ mestu Ý gegnum vambarvegginn. PrˇpÝonsřra er ■ri­ja meginsřran sem ˙t ˙r vambargerjuninni kemur. H˙n hefur ■ß sÚrst÷­u a­ vera hrßefni til gl˙kˇsaframlei­slu. Vegna ■ess hve kolvetnasamb÷nd gerjast Ý miklum mŠli Ý v÷mbinni ver­a jˇrturdřr a­ mynda upp ß nřtt megni­ af ■eim gl˙kˇsa sem ■au ■urfa. Sterkja, sem kemst ˇmelt gegnum v÷mb, er ■ˇ melt og tekin upp sem gl˙kˇsi frß smß■÷rmum. Ínnur hrßefni en prˇpÝonsřra til gl˙kˇsafram-lei­slu eru glyserˇl (hluti fitu), mjˇlkursřra og sÝ­ast en ekki sÝst amÝnˇsřrur.

MYNDUN MJËLKURPRËTEINS - ┴HRIF FËđRUNAR

Skortur ß gl˙kˇsa e­a hrßefnum til gl˙kˇsanřmyndunar lei­ir til aukinnar notkunar ß amÝnˇsřrum til gl˙kˇsaframlei­slu. ŮvÝ er um a­ rŠ­a vissa samkeppni um hrßefni ß milli myndunar ß annars vegar mjˇlkursykri og hins vegar mjˇlkurprˇteini. Styrkur mjˇlkursykurs Ý mjˇlkinni er mj÷g st÷­ugur, enda gegnir mjˇlkursykurinn ■vÝ hlutverki a­ vi­halda "osmˇtÝskum ■rřstingi" Ý mjˇlkinni. Hann stjˇrnar ■vÝ Ý raun mjˇlkurmagninu. Framlei­sla mjˇlkurprˇteins stjˇrnast hins vegar af frambo­i amÝnˇsřra til j˙gursins sem m.a. rŠ­st af fyrrgreindri samkeppni um hrßefni. LÝfe­lisfrŠ­ilegir ferlar Ý skepnunni stjˇrna ■vÝ hvert hrßefnunum er beint hverju sinni, og ■ar me­ hver nyt og samsetning mjˇlkur ver­ur. Hormˇn ß bor­ vi­ vaxtarhormˇn og ins˙lÝn gegna ■ar lykilhlutverkum (Bauman og Mackle 1997, Forbes og France 1993).

Nřting j˙gursins ß amÝnˇsřrum fer fram Ý tveimur ■repum: (1) uppt÷ku ˙r blˇ­i og (2) efnaskiptum Ý kirtilfrumunum. Upptaka amÝnˇsřra er hß­ styrk ■eirra Ý slagŠ­ablˇ­i og blˇ­streymi til j˙gursins og sÝ­an flutningi inn Ý kirtilfrumurnar. J˙gra­ vir­ist hafa eiginleika til a­ breg­ast vi­ breytingum ß ■essum ■ßttum. Ůannig ÷rva efnaskipti j˙gurfrumanna blˇ­streymi til j˙gursins og minni styrk amÝnˇsřra Ý blˇ­i er mŠtt me­ ÷flugri flutningi inn Ý frumurnar (Bauman og Mackle 1997).

Vaxtarhormˇn eykur mjˇlkurframlei­slu og einnig myndun mjˇlkurprˇteins. Ůetta krefst samhŠfingar allra vefja lÝkamans. ┴ sama tÝma og upptaka og nřting ß amÝnˇsřrum og myndun prˇteins eykst Ý j˙grinu ■ß minnkar umsetning og oxun ■eirra Ý ÷­rum vefjum, t.d. Ý lifur. Nřlegar rannsˇknir vi­ Cornell Hßskˇlann Ý BandarÝkjunum (Griinari o.fl. 1997, Mackle o.fl. 1999) hafa leitt Ý ljˇs mikilvŠgt hlutverk ins˙lÝns Ý stjˇrnun ß myndun mjˇlkurprˇteins. Me­ st÷­ugri inndŠlingu ß ins˙lÝni Ý Š­ var hŠgt a­ auka framlei­slu ß mjˇlkurprˇteini til muna ef ■r˙gusykur og amÝnˇsřrur voru til sta­ar Ý nŠgilegu magni. Ins˙lÝn kemur lÝka vi­ s÷gu Ý orkuumsetningu křrinnar, einkum efnaskiptum og nřmyndun ■r˙gusykurs. LÝklegt er tali­ a­ bŠ­i vaxtarhormˇn og ins˙lÝn virki a­ einhverju leyti Ý samspili vi­ IGF hormˇnakerfi­. Sta­reyndin er s˙ a­ kirtilfrumur j˙gursins geta oft framleitt meira prˇtein en ■Šr gera og ■a­ er lykilatri­i a­ finna hva­a fˇ­ursamsetning stu­lar a­ hßmarks framlei­slu ß mjˇlkurprˇteini hverju sinni.

AmÝnˇsřrur til mjˇlkurprˇteinmyndunar og annarra ■arfa koma annars vegar beint ˙r fˇ­urprˇteini og hins vegar ˙r ÷rveruprˇteini sem myndast Ý v÷mbinni. Bß­ir ■essir flokkar prˇteina eru soga­ir upp frß smß■÷rmum. Ůrßtt fyrir ■a­ sem ß­ur var sagt um samspil vi­ orkugefandi efni er alveg ljˇst a­ frambo­ og samsetning amÝnˇsřra frß ÷rveru- og fˇ­urprˇteini skiptir miklu mßli var­andi mjˇlkurprˇteinmyndun. J˙gri­ er Ý samkeppni vi­ a­ra hluta lÝkamans um amÝnˇsřrurnar, ■ˇ svo a­ Ý hßmjˇlka k˙m sÚ j˙gri­ langstŠrsti amÝnˇsřruneytandinn.

Auki­ frambo­ amÝnˇsřra til j˙gursins eykur mjˇlkurafk÷stin en ekki endilega prˇteinprˇsentuna. Ůegar j˙gri­ hefur nß­ hßmarks afkastagetu e­a ef framlei­slan er takm÷rku­ vegna skorts ß einst÷kum amÝnˇsřrum getur ekki meira mjˇlkurprˇtein myndast. Umfram magn af ÷­rum amÝnˇsřrum getur ■ß notast til mjˇlkursykurmyndunar, sem veldur auknu mjˇlkurmagni, en "■ynnir" prˇteini­. SÚ lÝti­ af "auka"-amÝnˇsřrum sem ekki notast til mjˇlkursykurmyndunar Štti ■a­ a­ lei­a til hŠrra prˇteinhlutfalls Ý mjˇlkinni. Ůetta ■ř­ir a­ innbyr­is hlutf÷ll milli amÝnˇsřra Ý ■vÝ prˇteini sem teki­ er upp frß meltingarvegi (fˇ­urprˇtein + ÷rveruprˇtein) ■urfa a­ vera sem lÝkust innbyr­is hlutf÷llum amÝnˇsřra Ý mjˇlkinni. T÷luver­ar rannsˇknir hafa veri­ ger­ar til a­ finna hva­a amÝnˇsřrur sÚu takmarkandi fyrir prˇteinmyndun, en ni­urst÷­ur hafa veri­ misvÝsandi og fari­ eftir fˇ­runara­stŠ­um hverju sinni (Bauman og Mackle 1997).

Aukin nyt lŠkkar oft prˇteinprˇsentuna. Ůarna er um a­ rŠ­a ■ynningarßhrif ■ar sem aukning ß mjˇlkurprˇteini er ekki jafn mikil og aukning ß mjˇlkursykri sem stjˇrnar mjˇlkurmagninu. A­ einhverju leyti getur ■a­ veri­ vegna svona ■ynningarßhrifa sem prˇteininnihald er a­ jafna­i lŠgst Ý 5.-10. viku mjaltaskei­s. Prˇteininnihald Ý mjˇlk einstakra k˙a eykst yfirleitt me­ aldri ■ar til ß ■ri­ja mjaltaskei­i, ■ar sem afkastageta j˙gursins vi­ myndun mjˇlkurprˇteins eykst.

MYNDUN MJËLKURFITU - ┴HRIF FËđRUNAR

Af ■eim efnum sem meltingin gefur af sÚr eru edikssřra og smj÷rsřra mikilvŠgustu hrßefnin til framlei­slu mjˇlkurfitu. ŮŠr notast til myndunar ß stuttum fitusřrum (4 til 16 kolefnisatˇm). Ůa­ gerist ß ■ann hßtt a­ 2ja kolefnisatˇma fitusřrub˙tum er bŠtt vi­ lengri fitusřruke­jur. Edikssřran (2 kolefnisatˇm) fer beint inn Ý ■etta ferli en smj÷rsřran (4 kolefnisatˇm) klofnar Ý sundur ß­ur. PrˇpÝonsřran, sem er 3 kolefnisatˇm, er e­lilega alls ekki heppileg byggingareining fyrir ■etta ferli, enda nřtist h˙n ekki ■annig. Hluti mjˇlkurfitunnar myndast svo ˙r blˇ­fitu, sem a­ hluta til ß rŠtur sÝnar a­ rekja til for­afitu lÝkamans. Mjˇlkurfitan er ■a­ mjˇlkurefnanna ■riggja sem sřnir mestan breytileika. Framlei­sla hennar er hß­ jafnvŠgi milli nřmyndunar og ni­urbrots ß fitu Ý lÝkamanum Ý heild. Ůeir ferlar eru undir hormˇnastjˇrn. Miki­ frambo­ af prˇpÝonsřru, gl˙kˇsa og amÝnˇsřrum hvetur til fitus÷fnunar Ý for­avef og minnkar frambo­ af hrßefnum til framlei­slu mjˇlkurfitu. Orkuskort, sem m.a. lřsir sÚr Ý litlu frambo­i fitusřra frß v÷mb til mjˇlkurfituframlei­slu, mß a­ hluta bŠta upp me­ ■vÝ a­ brjˇta ni­ur lÝkamsfitu, einkum Ý upphafi mjaltaskei­s. SÚ um mikla undirfˇ­run a­ rŠ­a gengur ■etta ■ˇ ekki til lengdar. ┴ fjˇr­a til sj÷tta mßnu­i mjaltaskei­s er algengt a­ mjˇlkurfituprˇsenta lŠkki hjß ■eim k˙m sem eru or­nar mj÷g magrar.

Fita Ý fˇ­ri hefur a­ jafna­i ekki ßhrif ß mjˇlkurfituhlutfall, en ■ˇ geta vissar fj÷lˇmetta­ar fitusřrur dregi­ ˙r trÚnisni­urbroti Ý v÷mb og ■ar me­ mjˇlkurfituframlei­slu. Hr÷­ gerjun Ý v÷mb hefur Ý f÷r me­ sÚr lŠkka­a mjˇlkurfituprˇsentu vegna ■ess a­ prˇpÝonsřruframlei­sla Ý v÷mb eykst ß kostna­ ediks- og smj÷rsřru. ┴ hinn bˇginn getur ■etta auki­ mjˇlkurprˇteinframlei­slu e­a a.m.k. hŠkka­ hlutfalli­ mjˇlkurprˇtein/mjˇlkurfita. Meiri lÝkur eru ß ■essu eftir ■vÝ sem:
    Ě grˇffˇ­urhlutfalli­ er lŠgra,
    Ě grˇffˇ­ri­ er au­meltara (hß­ slßttutÝma, grastegundum o.fl.),
    Ě kjarnfˇ­ri­ er au­meltara (hß­ ger­ sterkju, m÷lun, sykruinnihaldi o.fl.).

R┌LLUVĂđINGIN

Ef bori­ er saman vel verka­ ■urrhey og vothey/votverka­ r˙lluhey (■.e. lÝti­ for■urrka­) eru nokkur atri­i sem skilja ß milli: Votheysverkun hefur Ý f÷r me­ sÚr a­ stˇr hluti au­leysanlegra kolvetna pl÷ntunnar tapast vi­ ÷ndun e­a gerjast yfir Ý fitusřrur. S÷mulei­is hafa prˇtein pl÷ntunnar brotna­ ni­ur a­ nokkru leyti. ═ ■urrheyi, sÚrstaklega s˙g■urrku­u, er meira eftir af au­leysanlegum kolvetnum pl÷ntunnar og prˇteini­ minna ni­urbroti­. Gerjunarmunstur Ý v÷mb getur ■vÝ veri­ mismunandi eftir verkunara­fer­um (5. mynd). Vi­ votheysfˇ­run myndast ammˇnÝaktoppur snemma ßn samsvarandi topps af kolvetnum. Ůegar sÝ­an kemur a­ gerjun trÚnis er lÝklegt a­ lÝti­ sÚ eftir af k÷fnunarefnissamb÷ndum. Aflei­ingarnar af ■essari v÷ntun ß samstillingu er minni v÷xtur og myndun ÷rveruprˇteins Ý v÷mbinni. ┴ vel verku­u ■urrheyi er gerjun Ý v÷mb samstilltari. R˙lluhey er ■ˇ mj÷g breytilegt. Me­ vaxandi ■urrefnisinnihaldi lÝkist r˙lluheyi­ ■urrheyinu meira hva­ var­ar gerjunarferla Ý v÷mb, eins og fjalla­ er um Ý ÷­ru erindi hÚr ß fundinum (Bragi L. Ëlafsson o.fl. 2000).




VAL KJARNFËđURS

Ăskileg ger­ kjarnfˇ­urs fyrir mjˇlkurkřr fer eftir eiginleikum grˇffˇ­ursins. Vi­ fˇ­run hßmjˇlka k˙a er venjulega stefnt a­ hßmarks umsetningu fˇ­urs og framlei­slu ß ÷rveruprˇteini Ý v÷mbinni og hagstŠ­u hlutfalli milli fitusřra. ═ vi­bˇt eru notu­ fˇ­urefni sem lÝkleg eru til a­ sleppa Ý gegnum v÷mbina og meltast Ý mjˇgirni. Bygg og maÝs eru algengustu tegundir kolvetnafˇ­urs hÚr ß landi. Alla jafna gerjast maÝs hŠgar Ý v÷mb heldur en bygg. LÝklegt er a­ bygg henti Ý meira mŠli me­ snemmslegnu blautu r˙lluheyi ■ar sem lÝti­ er um au­leyst kolvetni en ofgnˇtt af ni­urbrotnu prˇteini. JßkvŠ­ ßhrif byggsins fram yfir maÝsinn vŠru ■ar annars vegar hŠrra prˇpÝonsřruhlutfall og hins vegar hratt frambo­ kolvetna (orku) sem stu­lar a­ ■vÝ a­ hin au­leysanlegu N-samb÷nd votheysins nřtist betur til ÷rveruprˇteinframlei­slu.

HŠrra hlutfall af maÝs gŠti hins vegar henta­ betur me­ gˇ­u ■urrheyi e­a for■urrku­u r˙lluheyi. Ůar er samstilling kolvetna og prˇteins Ý grˇffˇ­rinu sjßlfu betri eins og ß­ur var viki­ a­ og ■vÝ ekki jafn mikil ■÷rf ß kolvetnum frß kjarnfˇ­rinu til a­ tryggja hßmarks÷rveruprˇteinframlei­slu. Ůa­ sem getur veri­ jßkvŠtt vi­ hŠggerjanlegan sterkjugjafa eins og maÝs er a­ lÝklegt er a­ hluti sterkjunnar gerjist ekki Ý v÷mb heldur meltist Ý mjˇgirni. Sterkja sem meltist Ý mjˇgirni er tekin upp ■ar sem gl˙kˇsi. Ůa­ form uppt÷ku ß kolvetnum er orkulega hagstŠ­ara fyrir skepnuna en rokgjarnar fitusřrur, ■ar sem vi­ myndun ■eirra tapast hluti af orku kolvetnanna. Og eins og ß­ur hefur veri­ viki­ a­ ■ß er gl˙kˇsi oft takmarkandi nŠringarefni Ý efnaskiptum, einkum hjß hßmjˇlka k˙m. Auki­ frambo­ af honum er mj÷g lÝklegt til a­ hafa jßkvŠ­ ßhrif ß mjˇlkurmagn og mjˇlkurprˇteinframlei­slu. Upptaka j˙gursins ß gl˙kˇsa er sß ■ßttur, sem mestu rŠ­ur um mjˇlkurmagni­. Křr sem framlei­ir 30 kg af mjˇlk ■arf um 2,2 kg af gl˙kˇsa til ■ess.

HVERNIG ┴ Ađ FËđRA?

Vi­ n˙verandi framlei­slua­stŠ­ur er e­lilegt a­ menn sŠkist eftir lei­beiningum um hvernig sÚ au­veldast a­ hŠkka prˇteininnihald mjˇlkurinnar me­ breyttri fˇ­run. ŮvÝ mi­ur er ekki til neitt einfalt svar. Ůa­ a­ auka kjarnfˇ­urgj÷f er t.d. engin allsherjarlausn. ═ Ýslenskum rannsˇknum sem ger­ar voru me­ mismunandi hlutf÷ll kjarnfˇ­urs ß mˇti grˇffˇ­ri fyrir mjˇlkurkřr (Gunnar RÝkhar­sson og Einar Gestsson 1995, Gunnar RÝkhar­sson o.fl. 1997) voru ßhrif kjarnfˇ­urhlutfalls ß mjˇlkurfitu- og mjˇlkurprˇtein-% ekki marktŠk. Hins vegar haf­i auki­ kjarnfˇ­urhlutfall marktŠk ßhrif til hŠkkunar ß hlutfalli mjˇlkurprˇteins ß mˇti mjˇlkurfitu. Vonandi munu hÚrlendar rannsˇknir fljˇtlega skřra lÝnur Ý ■essum efnum, en ■anga­ til mß hafa eftirfarandi punkta Ý huga:
    Ě Vel for■urrka­ r˙lluhey e­a ■urrhey er lÝklegra til a­ stu­la a­ hßu prˇteininnihaldi mjˇlkur heldur en votverka­ grˇffˇ­ur.
    Ě Vanfˇ­run, ekki sÝ­ur ß orku en prˇteini, er mjˇlkurprˇteinframlei­slu mj÷g ˇhagstŠ­.
    Ě Almennt mß gera rß­ fyrir a­ hra­gerjanleg kolvetni, bŠ­i ˙r grˇffˇ­ri og kjarnfˇ­ri, stu­li a­ hŠrra hlutfalli mjˇlkurprˇteins ß mˇti mjˇlkurfitu.
    Ě Sterkja sem gerjast ekki Ý v÷mb getur haft s÷mu ßhrif.
    Ě Sama mß segja um torleyst prˇtein, t.d. ˙r fiskimj÷li.
    Ě Kjarnfˇ­ur ■arf ■vÝ a­ velja me­ tilliti til ■ess grˇffˇ­urs sem nota­ er.
HELSTU HEIMILDIR

┴g˙st Sigur­sson 1993. Estimation of genetic an phenotypic parameters for production traits of Icelandic dairy cattle. Acta Agric. Scand., Sect. A, Animal Sci. 43: 81-86.

Bauman, D.E. & Mackle, T.R. 1997. Amino acid supply and the regulation of milk protein synthesis. ═: Proceedings of 1997 Cornell nutrition conference for feed manufacturers. Cornell University, Ithaca, NY 14853-4801, 196-207.

Bovenhuis, H., van Arendonk, J.A.M. & Korver, S. 1992. Associations between milk protein polymorphisms and milk production traits. J. Dairy Sci. 75: 2549-2559.

Bragi LÝndal Ëlafsson 1997. Gerjun nokkurra grastegunda Ý v÷mb jˇrturdřra. ═: Rß­unautafundur 1997, 234-241.

Bragi LÝndal Ëlafsson, Tryggvi EirÝksson, Jˇhannes Sveinbj÷rnsson, EirÝkur ١rkelsson & Lßrus PÚtursson 2000. Prˇteingildi r˙lluheys. ═: Rß­unautafundur 2000, (Ý ■essu riti).

Bragi LÝndal Ëlafsson & Jˇhannes Sveinbj÷rnsson 1999. Quality aspects of preserved forage. NJF's XXI Congress, June 28 - July 1, 1999. ┼s, Norway, 9 s.

Coulon, J.B., Pradel, P. & Verdier, I.1997. Effect of forage conservation (hay or silage) on chemical compos-ition of milk. Ann. Zootech. 46: 21-26.

DePeters, E.J. & Cant, J.P. 1992. Nutritional factors influencing the nitrogen composition of bovine milk: a review. Journal of Dairy Science 75 (8): 2043-2070.

Dagleish, D.G. 1992. Bovine milk protein properties and the manufacturing quality of milk. Livestock Produc-tion Science 35: 75-93.

Davies, D.T., Holt, C. & Christie, W.W. 1983. Ch.3. The composition of milk. ═: Biochemistry of Lactation. Elsevier, 71-117.

Elliott, R.B, Wasmuth, H.E., Bibby, N.J. & Hill, J.P. 1997. The role of ▀-casein variants in the induction of insulin-dependent diabetes in the non-obese diabetic mouse and humans. ═: Milk Protein Polymorphism. Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Polymorphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 445-453.

Elliott, R.B., Harris, D.P., Hill, J.P., Bibby, N.J. & Wasmuth, H.E. 1999. Type I (insulin-dependent) diabetes mellitus and cow milk: casein variant consumption. Diabetologica 42: 292-296.

Erhardt, G. 1993. Allele frequencies of milk proteins in German cattle breeds and demonstration of as2-casein variants by isoelectric focusing. Arch. Tierz. 36: 145-152.

Freyer, G., Liu, Z., Erhardt, G. & Panicke, L. 1999. Casein polymorphism and relation between milk production traits. J. Anim. Breed. Genet. 116: 87-97.

Forbes, J.M. & France, J. 1993 (ritstj.). Quantitative aspects of ruminant digestion and metabolism. CAB Inter-national, 515 s.

Gibson, J.P. 1991. The Potential for Genetic Change in Milk Fat Composition. J. Dairy Sci. 74: 3258-3266.

Gunnar RÝkhar­sson & Einar Gestsson 1995. Mismunandi orkufˇ­run mjˇlkurk˙a Ý byrjun mjaltaskei­s. ┴hrif fˇ­runar ß ßt og afur­ir. ═: Rß­unautafundur 1995, 91-102.

Gunnar RÝkhar­sson, Einar Gestsson, Ůorsteinn Ëlafsson & GrÚtar Hrafn Har­arsson 1997. Mismunandi kjarnfˇ­urgj÷f fyrir mjˇlkurkřr. ═: Rß­unautafundur 1997, 242-254.

Griinari, J.M., McGuire, M.A., Dwyer, D.A., Bauman, D.E., Barbano, D.M. & House, W.A. 1997. The role of insulin in the regulation of milk protein synthesis in dairy cows. Journal of Dairy Science 80: 2361-2371.

Harris, B.L. 1997. Selection to increase the ▀-lactoglobulin B variant in the New Zealand dairy cattle. ═: Milk Protein Polymorphism. Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Polymorphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 467-473.

Hill, J.P., Boland, M.J. & Smith, A.F. 1997. The effect of ▀-lactoglobulin variants on milk powder manufacture and properties. ═: Milk Protein Polymorphism. Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Polymorphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 372-394.

Horne, D.S, Banks, J.M. & Muir, D.D. 1997. Genetic polymorphism of bovine kappa-casein: Effects on ren-neting and cheese yield. ═: Milk Protein Polymorphism.
Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Poly-morphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 162-171.

Ikonen, T., Ojala, M., $ Syvńoja, E.L. 1997. Effects of composite casein and ▀-lactoglobulin genotypes on rennetin properties and compostion of bovine milk by assuming an animal model. Agricultural and Food Science in Finland 6: 283-294.

Ikonen, T., Ojala, M. & Ruottinen, O. 1999a. Associations between milk protein plymorphism and first lactation milk production traits in Finnish Ayshire cows. J. Dairy Sci. 82: 1026-1033.

Ikonen, T., Ahlfors, K., Kempe, R., Ojala, M. & Ruottinen, O. 1999b. Genetic parameters for milk coagulation properties and prevalence of noncoagulating milk in Finnish dairy cows. J. Dairy Sci. 82: 205-214.

Kelly, M.L., Kolver, E.S., Bauman, D.E., van Amburgh, M.E. & Muller, L.D. 1998. Effect of Intake of Pasture on Concentrations of Conjugated Linoleic Acid in Milk of Lactating Cows. J. Dairy Sci. 81: 1630-1636.

Lawless, F., Stanton, C., Escop, P.L., Devery, R., Dillon, P. & Murphy, J.J. 1999. Influence of breed on bovine milk cis-9, trans-11-conjugated linoleic acid content. Livestock Production Science 62: 43-49.

Lien, S., Kantanen, J., Olsaker, I., Holm, L-E., Ey■ˇrsdˇttir, E., Sandberg, K., Dalsgard, B. & Adalsteinsson, S. 1999. Comparison of milk protein allele frequencies in Nordic cattle breeds. Animal Genetics 30: 85-91.

Lin, C.Y., Sabour, M.P. & Lee, A.J. 1992. Direct typing of milk proteins as an aid for genetic improvement of dairy bulls and cows: A review. Anim. Breed. Abstr. 60: 1-10.
Mackle, T.R., Bryant, A.M., Petch, S.F., Hill, J.P. & Auldist, M.J. 1999. Nutritional influences on the compos-ition of milk from cows of different protein phenotypes in New Zealand. J. Dairy Sci. 82: 172-180.

Mackle, T.R., Dwyer, D.A. & Bauman, D.E. 1999. Effects of branched-chain amino acids and sodium caseinate on milk protein concentration and yield from dairy cows. Journal of Dairy Science 82: 161-171.

Mackle, T.R., Dwyer, D.A., Ingvartsen, K.L., Chouinard, P.Y., Lynch, J.M., Barbano, D.M. & Bauman, D.E. 1999. Effects of insulin and amino acids on milk protein concentration and yields from dairy cows. Journal of Dairy Science 82: 1512-1524.

Ng-Kwai-Hang, K.F. 1997. A review of the relationship between milk protein polymorphism and milk compos-ition/milk production. ═: Milk Protein Polymorphism. Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Polymorphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 22-37.

Ojala, M., Famula, T.R. & Medrano J.F. 1997. Effects of milk protein genotypes on the vartiation for milk production tratis of Holstein and Jersey cows in California. J. Dairy Sci. 80: 1776-1785.

Ortner, M., Ells, A. & S÷lkner, J. 1995. Zur zŘchterischen Bedeutung verschiedener Milchprotein-Genotypen bim Rind. ZŘchtungskunde 67: 353-367.

Pedersen, J. 1991. Selection to increase frequency of kappa-casein variant B in dairy cattle. J. Anim. Breed. Genet. 108: 434-445.

Rendel, J.M. & Harris, B.L. 1997. Economic consideration of protein variants in the design of breeding schemes. ═: Milk Protein Polymorphism. Proceedings of the IDF Seminar "Milk Protein Polymorphism II", held in Palmerston North, New Zealand , February 1997. International Dairy Federation, Brussels, Belgium, 461-466.

Strandberg, E. 1985. Estimation procedures and parameters for various traits affecting lifetime milk production: A review. Swedish University of Agricultural Sciences, Dept. of Animal Breeding and Genetics, Report 67, 68 s.

Thorsdottir, Inga & Reykdal, Olafur 1997. Food and the low incidence of IDDM in Iceland. Scand. J. Nutrition 41:155-157.

Verdier, I., Coulon, J.B., Pradel, P. & BerdaguÚ, J.L. 1995. Effect of forage type and cow breed on the charachteristics of matured Saint-Nectaire cheeses. Lait 75: 523-533.