hrif erfa og meferar gi svnakjts

Hfundurtgefanditgfurtgfustaur
Birna Baldursdttir, Emma Eyrsdttir, Gujn orkelssonB, LBH, RALA2001Reykjavk
RitrgangurTlublaBls.
Runautafundur2001180-186

svart-bb-ofl.doc

YFIRLIT
Fjalla er um helstu hrifatti sem skipta mli fyrir tknilega gaflokkun svnakjts og gagalla sem athygli hefur beinst a. essir gattir eru einkum metnir t fr srustigi, lit og vatnsheldni kjtsins, en essir mlittir hafa hrif vinnslueiginleika og sluhfni kjts. Komi hefur fram erlendum rannsknum a gattirnir eru arfbundnir a hluta, en einnig hefur mefer slturdra og kjts eftir sltrun veruleg hrif. Ger er grein fyrir essum atrium t fr erlendum niurstum og beint leiir til a tryggja kjtgi.

INNGANGUR
Mefer grsa fr goti til sltrunar getur haft mikil hrif gi kjtsins. Sama gildir um mefer slturskrokka. v arf a huga vel a llu ferlinu fr goti til sltrunar og fram kjtvinnslu. Niurstur fjlda erlendra rannskna sna etta. Hr landi er gangi rannskn ar sem ferli fr bi slturhs og kjtvinnslu er rannsaka. A essu verkefni standa Rannsknastofnun landbnaarins, Matvlarannsknir Keldnaholti, Rannsknastofnun fiskinaarins, samt 5 svnabum, 4 slturhsum og kjtvinnslum. Verkefni er styrkt af Tknisji Rannsknarrs slands, Framleinisji landbnaarins og Svnarktarflagi slands. Ekki verur fjalla srstaklega um niurstur essa verkefnis a sinni heldur bent veggspjald og grein ar um (Birna Baldursdttir o.fl. 2001). Hr verur hins vegar fjalla almennt um hrif erfa og umhverfis gi svnakjts.

KJTGI
Hgt er a skilgreina kjtgi marga vegu, s.s. me tilliti til bragga, nringargildis, hollustu, uppruna og tknilegra tta (Andersen 2000). Oftast er samspil milli mismunandi gaskilgreininga. egar kjt er flokka m.t.t. tknilegra tta er stust vi msar gamlingar, s.s. vatnsheldni, srustig, kjtlit o.fl.

Vi skilgreiningu gum svnakjts m.t.t. tknilegra tta eru eftirfarandi fimm flokkar oft notair:
    RFN (reddish-pink, firm, non-exudative) sem er elilegt kjt.
    PFN (pale, firm, non-exudative) sem er ljst, stft, en ekki slepjulegt kjt.
    DFD (dark, firm, dry) sem er dkkt, stft og urrt kjt.
    PSE (pale, soft, exudative) sem er ljst, lint og slepjulegt (blautt) kjt.
    RSE (reddish-pink, soft, exudative) er kjt me elilegan kjtlit, en lint og slepjulegt.

Kjti er meti essa flokka aallega t fr remur mlittum; vatnsheldni, kjtlit og srustigi kjtsins.

Einn algengasti gallinn svnakjti sustu ratugum er PSE, oft nefnt stresskjt. Va, erlendis, sem og hr landi, hefur dregi mjg miki r PSE tilfellum vegna rvals gegn Halothan-geninu, sem var aalstan fyrir PSE-kjti. Umhverfishrif geta einnig valdi PSE-kjti og gallinn getur komi fram vegna rangrar meferar dra sustu mntunum fyrir sltrun. Einnig getur mefer skrokka haft mikil hrif kjtgin.

RSE-kjt er millistig milli elilegs kjts og PSE-kjts. a er nnast elilegt litinn, en vatnsheldnin er lakari og srustigi lgra en elilegu kjti. RSE-kjt er n va stafestur gagalli og er miki rannsakaur um essar mundir. Samkvmt ttekt sem ger var kjtvinnslum Bretlandi (Kauffmann og Warner 1993) voru um 15% framleislunnar ar PSE-kjt, 10% DFD-kjt, aeins 15% RFN-kjt ea elilegt, en hins vegar voru um 60% flokku sem RSE-kjt. Danmrku eru gangi rannsknir vatnsheldni svnakjts og er m.a. unni a v a greina umfang RSE-gallans og finna hentugar aferir til a skilgreina RSE-kjt (Stier 1999). Orsakir ess a kjt verur RSE eru ekki ljsar enn, en lklegt er a ar su ferinni bi erfa- og umhverfisttir og hugsanlega samspilshrif eirra.

VVABYGGING
Vvar eru flokkair mismunandi gerir, en skilgreiningar vvagerum geta veri breytilegar. Grflega m skipta vvum tvr gerir; hvta vva (hraa) me hu magni af glkogeni og raua vva (hgfara) me lgra magni af glkogeni (Stier 1993). Umml vvara er mismiki og eru rirnir hvtu vvunum grfari, en eim rauu (Wismer-Pedersen 1988). Hrum vvum m aftur skipta tvennt, .e. A og B, ar sem A-gerinni er mun meira srefnisfli samanbori vi B-gerina. Skrist a fyrst og fremst af ykkari vvarum B-ger (Essn-Gustavsson 1990). Flestir vvar svnum eru hvtir af B-ger. Hryggvvi (L. dorsi) og innralrisvvi (Semimembranousus) eru taldir til hvtra vva, en ytralrisvvi (Biceps femoris) telst til raura vva.

Rktun tt a vvameiri drum hefur haft fr me sr auki hlutfall hvtra vva me grfari rum (Wismer-Pedersen 1988, Essn-Gustavsson 1993). Umhverfis vvarina er bandvefur og eru hrar bandvef hvtra vva mun frri en rauum vvum (Ruusunen 1990). ar af leiandi er srefnisfli vva minna hj rktuum kynjum. etta leiir til meiri mjlkursrumyndunar vvunum og vi a dregur r virkni eirra, svnin vera fyrr reytt og hreyfa sig minna kjlfari. villisvnum er mun meira af rauum vvarum (oxidatvum) samanbori vi rktu kyn. Einnig er hlutfall A vva mti B vva hrra hj villisvnum mia vi rktu kyn. etta ir a villisvn og lti kynbtt svn ola betur utanakomandi reiti en svn af langrktuum stofnum. Vi gefi lag er glkogen-myndun villisvna minni en rktara svnakynja (Henckel 1990).

Ger vva hefur v hrif kjtlit, srustig og vkvatap. annig er kjtliturinn ljsari og srustigi almennt lgra hvtum vvum en rauum. sta aukins vkvataps PSE-grsum er elissvipting vvaraprtna, en sta ljsa kjtlitarins er hins vegar elissvipting umfrymisprtna (Offer 1991).

BREYTINGAR VVA VI SLTRUN
Vi deyingu og blingu stvast flutningur srefnis og nringarefna til vvanna. Jafnframt safnast upp rgangsefni. Lkami slturdranna reynir a n jafnvgi lfstarfsemi me v a halda fram orkuvinnslu, sem breytist r lofthu loftfirrt ferli. Orkuvinnsla r fitu httir, en gengi er glkogenbirgir vvans. sta srefnis og kolsru myndast mjlkursra sem safnast upp vvanum ar sem blrsin er htt a gegna v hlutverki snu a flytja hana til vinnslu lifrinni. Afleiingarnar eru lkkun srustigi og hkkun hita kjtinu. Taugabo stjrna essum breytingum. Rktun og mefer fyrir sltrun getur haft hrif essi taugabo og a hvernig breytingin r vva kjt fer fram smatrium. Uppsfnun mjlkursru veldur lkkun srustigi r pH 7,2 5,5 ef allt er me elilegum htti. a gerist hvldum og vel fruum drum.

Hitastig vva fyrstu klukkustundirnar eftir sltrun er 37-40C. sama tma lkkar srustigi venjulega niur 6,2 og endanlega 5,5-5,6. Ef litlar birgir eru hins vegar af glkogeni myndast minna af mjlkursru og endanlegt srustig verur hrra en 6,0. Kjti verur dkkt, stft og urrt (DFD). PSE-vvum fer srustigi niur fyrir 6,0 innan vi klukkustund. essum vvum er algengt a srustigi s 5,4 aeins 45 mntum eftir sltrun.

Prtnum kjti er skipt rj flokka: vvaraprtn, umfrymisprtn og bandvefsprtn. Jafngildispunktur umfrymisprtna er milli 6,0 og 7,0. au elissviptast og falla t vvaraprtnin egar srustigi lkkar niur fyrir 6. hrifin eru meiri eftir v sem hitastigi vvanum er hrra.

Dauastirnun hefst egar orkuefnin vvanum ngja ekki lengur til a framleia ATP til a halda vvunum slkum. Vvaraprtnin aktn og msn krosstengjast og vvarnir vera stfir. Vi elilegar astur hefst dauastirnun 2-3 klst eftir sltrun svnum og er oftast loki 3 klst seinna. PSE-svnum hefst hn fyrr ea um 30 mn eftir sltrun egar hitastig skrokksins er enn hrra en 37C. Samspil hita og mjlkursrumyndunar hefur hrif elissviptingu vvaraprtnanna. Elissviptingin verur mun meiri ef hitastig kjtsins er yfir 37C, samanbori vi 5-15C, eins og a er elilegu kjti.

Svokalla "drip" ea vkvatap myndast skornu kjti. a er vatn me uppleystum umfrymisprtnum. venjulegum vva gerist etta vegna herpingar vvaraprtnum. Bili milli eirra minnkar um 4,4%. Vatn milli eirra rstist t umfrymi sem er aalorsk vkvatapsins. PSE-vvum veldur meiri herping og elissvipting vvaraprtna auknu vkvatapi.

HRIF ERFA KJTGI
Arfgengi kjtgatta er mismunandi. Samkvmt yfirlitsgrein eftir Hovenier o.fl. (1993) er arfgengi kjtlitar 0,30, srustigs 0,20-0,30, vatnsheldni 0,20 og arfgengi magns innanvvafitu er 0,50. Danskar rannsknir hafa snt a arfgengi kjtlitar er 0,53 (Andersen og Pedersen 1997). Sonesson o.fl. (1998) mtu arfgengi srustigs hryggvva (L. dorsi) sem 0,47 og kjtlitartta sem 0,63 a mealtali. Me etta htt arfgengi eiginleika ttu a vera gir mguleikar a bta kjtgin me markvissum kynbtum.

Einnig hafa fundist hrif stakra erfavsa vatnsheldni og srustig, s.s. af stress-geninu (Hal) sem veldur PSE og a hluta til einnig RSE. RN-geni ("Rendement Napole") Hampshire-kyninu veldur lgra loka-srustigi, lakari vatnsheldni og verulegri rrnun unnum kjtvrum (Garipy o.fl. 1999). IMF-geni (Intramuscular fat: innanvvafita) fannst nlega og er a upprunni Meishan svnakyninu (de Vries o.fl. 2000). IMF er vkjandi gen og arfhreinum einstakling mlist innanvvafita skinku 3,9% mti 1,8% arfberum ea drum n essa gens (de Vries o.fl. 2000). Einnig hafa fundist hrif fr kyni grsa ar sem mlst hefur mismunandi srustig gyltum og gltum (Stier 1993).

HRIF UMHVERFIS KJTGI
Fjlmargir umhverfisttir geta haft hrif kjtgin og fyrst og fremst mehndlun dra fyrir sltrun. Er ar tt vi frun bi, tma fr sustu frun a sltrun, tmalengd flutn-ings slturhs, abna flutningsbl og slturhsi, bitma grsanna slturhsi o.fl. (Berg og Eilert 2000).

E-vtamn-gjf hefur afgerandi jkv hrif kjtlit og vatnsheldni og dregur jafnframt r oxun fituvef (Ellis o.fl. 1999). Rannsknir hafa einnig snt jkv hrif D3-vtamns bi vatnsheldni og kjtlit (Ellis o.fl. 1999). Karlsson og Enflt (1990) fundu a magn prtns fri hefur hrif vvana. annig var kjt af grsum fruum miklu prtni betra (bi dekkri kjtlitur og lgra hlutfall elissviptra prtna) samanburi vi kjt af grsum lgprtnfri. Arar rannsknir hafa snt neikvtt samband milli mikillar prtngjafar og kjtga, aallega vegna minni innanvvafitu. Ef svn eru fru me of litlu prtni mia vi arfir eykst innanvvafitan, en a er jkvtt samhengi milli hennar og kjtga (Ellis o.fl. 1999).

Rekstur og flutningur slturgrsa getur haft mikil hrif grsina. Grsir eru "hpslir" og rekast v betur tveir og tveir samhlia heldur en einfaldri r - alveg fugt vi nautgripi. Til a grsir rekist vel urfa eir a sj rjr "svnalengdir" fram (Grandin 2000). eir eru hrddir vi hallandi undirlag og v verur a forast hkkun og srstaklega lkkun undirlagi vi rekstur (Berg og Eilert 2000). Auveldara er a reka grsi tt a ljsi, en m a ekki vera of sterkt og skna beint augu eirra. Ef vindstrengur liggur mti grsum rekstri er htt vi a eir stansi. etta er mikilvgt a hafa huga egar reki er t blinn og eins inn slturhsi. essi atrii arf a hafa huga vi hnnun bygginga og flutningsbla.

Hitastig bl og slturhsi skiptir miklu mli, en grsir ola illa hita yfir 20C. eir geta ekki losa sig vi umframhita me svita og stressast v ef hiti umhverfisins verur of hr. etta veldur hkkun lkamshita og getur a haft neikv hrif kjtgin ar sem srustigi fellur hraar eftir v sem skrokkhitinn er hrri. essu sambandi verur a gta a v a yfirfylla ekki bl og stur slturhsi v hkkar hitinn.

Flutningsvegalengd getur lka haft hrif kjtgin. Rannsknir hafa snt a margra klukkustunda flutningur getur tmt orkubirgir grsanna og er htta a DFD-kjti sem er dkkt, stft og urrt. Hins vegar ef flutningstminn er mjg stuttur (minna en 30 mn) getur a leitt til fleiri tilfella af PSE-kjti ar sem grsirnir hafa ekki n a venjast flutningnum og eru mjg stressair vi komu slturhs. eru orkubirgir vvanna enn tluverar sem vi sltrun breytast mjlkursru og fellur srustigi hraar (Berg og Eilert 2000). Eftir stuttan flutning er v enn mikilvgara a leyfa grsunum a hvlast a lgmarki 2-4 klst fyrir sltrun.

Samkvmt Honkavaara (1990) fst bestu kjtgin egar grsirnir hafa fasta 6-7 klst fyrir sltrun og hafa fengi 3-5 klst hvld slturhsi vi 15-18C hita. Einnig segir Warris (1987) a bitmi allt a 6 klst geti veri jkvur, en hann trekar a a fari mjg eftir arfger gripanna og fyrri mehndlun. annig mlir hann ekki me a hvla rlega grsi lengur en 2 klst, en ef grsir eru stressair og flutningurinn hefur veri erfiur getur allt a 6 klst hvld veri g. Hansson o.fl. (1990) fundu a bitmi slturhsi hafi veruleg hrif fjlda PSE-tilfella. annig var um hluti skrokka PSE ef sltra var innan 30 mntna eftir komu slturhs. Rleggingar um hversu lengi s best a svelta grsina fyrir sltrun eru mismunandi, ea allt fr 6 og upp 24 klst, en flestir virast mla me 12 klst fstu fyrir sltrun (Grandin 2000). Hafa verur huga a grsirnir eiga alltaf a hafa ngan agang a vatni.

Rannsknir hafa snt a aflfunarafer hefur hrif kjtgi. Hrlendis eru grsir ein-ungis aflfair me raflosti. Mikilvgt er a rafskaut su sett rtt grsina, annig a rafstraumurinn fari anna hvort gegnum heila og valdi di ea fari gegnum hjarta og drepi annig grsina strax. Straumstyrkur er afgerandi essu sambandi (Forslid 1990).

Astur stum, fjldi dra stu og hvernig au eru rekin aflfunarsta getur valdi streitu hj drunum og ar me haft hrif vatnsheldni og kjtgi. Samanburur astum slturhsi hefur snt a a a reka svnin mrg saman (19 stk) a banastu annars vegar og a a leyfa eim a ganga minni hpum (6-8 stk) a banastu hins vegar leiddi til mismikillar mjlkursruframleislu blvkva (Essn-Gustavsson 1990). Betri kjtgi nst ef grsir eru reknir saman hp a banastu heldur en einn og einn (Hansson o.fl. 1990). Mikilvgt er a grsum fr mismunandi bum s hvorki blanda saman vi flutning slturhs n slturhsinu (Warris 1987).

Eftir sltrun eru msir ttir sem geta haft hrif vatnsheldni kjtsins, s.s. hitastig og tmi afbyrstunar-kari, upphenging og kling slturskrokka. Hansson og samstarfsailar (1990) fundu a hitastig kari og s tmi sem skrokkar eru hafir karinu hefur afgerandi hrif fjlda PSE-tilfella. Kling hefur einnig afgerandi hrif, en samkvmt Honikel (1987) er hgt a draga verulega r PSE-einkennum ef skrokkar eru kldir hratt eftir afbyrstun, en klingin hefur jkv hrif bi vatnsheldni og kjtlit.

LEIIR TIL RBTA
Svnabndur geta stula a auknum kjtgum me rttri samsetningu furs og gott er a auka magn E-vtamns fri eldisgrsa. Rlagt er a svelta grsina 12 klst fyrir sltrun. Me daglegri umgengni vi eldisgrsina er hgt a venja vi nrveru mannsins og eins venjast eir rekstri ef gengi er rlega um sturnar. Grsirnir geta vanist reiti, t.d. hvaa, ef tvarp er haft eldishsi. Einnig geta leikfng dregi r streitu grsanna, t.d. gmmhringir, kejur o.fl. Gott er a hafa kveikt ljs kveinn tma slarhring, vera eir sur hrddir vi bjart umhverfi slturhssins.

flutningsbl og slturhsi m gera msar rstafanir til a draga r v reiti sem grsirnir vera fyrir. Grsum r mismunandi stum helst ekki a blanda saman, a eykur verulega httu slagsmlum og streitu. Mehndla skal grsina gtilega vi rekstur og r bl. Best er a sleppa rafstfum ea halda notkun eirra algjru lgmarki. stainn m nota flgg ea plastspaa. Afferma blinn um lei og komi er a leiarenda og hvla grsina minnst 2-4 klst fyrir sltrun. Grsina skal reka rlega litlum hpum (4-6) a banastu. egar hr er komi sgu helst a sleppa rafstfum algjrlega. Gott er a fjarlgja allt a sem getur valdi grsunum stressi, t.d. hluti sem glamra ea hreyfast, sterkt endurskin fr mlmhlutum o.fl. Eins verur a gta ess a loftstreymi s ekki mti grsunum vi rekstur, en er mikil htta a grsirnir stansi. Lofthiti m ekki vera of hr stum (ekki yfir 20C). Rannsknir hafa snt a hgt er a ba til PSE-kjt me slmri mehndlun sustu 15 mn fyrir sltrun (Grandin 2000). a er v alveg ljst a miki er hfi sustu 5-15 mn fyrir sltrun. a verur bi a huga a velfer dranna, en eins getur mehndlunin haft mikil hrif gi framleislunnar og ar er um mikla hagsmuni a ra. Hr skiptir ekking og reynsla starfsflks slturhsum miklu mli. Fagmenntun sltrun er ekki sem skildi hrlendis og v er etta mjg vikvmur hlekkur kejunni.

aflfuninni er mikilvgt a ll tki su yfirfarin reglulega, annig a tbnaurinn virki rtt og leinin s g. Forast skal a tv-stua dr, en a hefur snt sig a hafa neikv hrif kjtgin (Grandin 2000). Drin eiga helst ekki a hrna vi stu, ef a gerist oft er sta til a yfirfara tbna og handtk starfsflks. Blga drin innan 15 sek fr rafstui. Og sast en ekki sst er mjg mikilvgt a kla skrokkana sem fyrst. S tmi sem lur fr afbyrstunar-kari a kli a vera sem stystur. Hgt er a bta kjtgin um allt a 40% me v a hraa klingunni (Grandin 2000).

LOKAOR
Gi svnakjts eru h fjlmrgum ttum mefer dra og kjts og erfahrif skipta ar einnig mli. Tluverar breytingar hafa ori svnabskap og svnakjtsframleislu undanfrnum rum og ar sem framleislan hefur jappast saman frri og strri einingar en ur. Tilefni er til a svnab og svnaslturhs fari yfir vinnuferli hver hj sr og leitist vi a haga mefer grsa og vinnubrgum vi sltrun annig a velfer dranna s trygg sem best og a framleislan s laus vi galla sem rekja m til heppilegra vinnubraga. Einnig er sta til fylgjast me erfahrifum kjtgi, en a er v aeins mgulegt a skrsluhald s nkvmt og tterni gripa s ekkt. Unni er a rannsknum gum slensks svnakjts, me srstakri herslu vatnsheldni, ar sem reynt er a meta sem flesta tti sem fjalla er um hr undan. Niurstur munu gefa mynd af gum framleislunnar og benda au atrii sem sta er til a huga a svnabskap og svnasltrun.

HEIMILDIR
Andersen, H.J., 2000. What is pork quality? : Quality of Meat and Fat in Pigs as Affected by Genetics and Nutrition (ritstj. Wenk, C., Fernndes, J.A. & Dupuis, M.). EAAP publication No. 100, 2000. Zurich, Switzer-land, 25. august 1999, 15-26.

Andersen, S. & Pedersen, B., 1997. Arvelighed af kdfarve. Landsudvalget for svin. Danske slagerier, 3 s.

Berg, E.P. & Eilert, S.J., 2000. Critical points affecting fresh pork quality within the packing plant. : Pork Facts. National Pork Producers Council and American Meat Science Association. [http://www.nppc.org/facts/ plant.html].

Birna Baldursdttir, Emma Eyrsdttir, Gujn orkelsson, Helga Lilja Plsdttir, li r Hilmarsson & Rsa Jnsdttir, 2001. Vatnsheldni svnakjts. Runautafundur 2001 ( essu riti).

de Vries, A.G., Faucitano, L., Sosnicki, A. & Plastow, G.S., 2000. Influence of genetics on pork quality. : Quality of Meat and Fat in Pigs as Affected by Genetics and Nutrition (ritstj. Wenk, C., Fernndes, J.A. & Dupuis, M.). EAAP publication No. 100, 2000. Zurich, Switzerland, 25. august 1999, 27-35.

Ellis, M., McKeith, F.K. & Miller, K.D., 1999. The effects of genetic and nutritional factors on pork quality - Review. Asian-Australian Journal of Animal Science 12(2): 261-270.
Essn-Gustavsson, B., 1990. Motionens betydelse fr grisarnas vlbefinnande och kttkvalitet. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 89-96
.
Essn-Gustavsson, B., 1993. Muscle-fiber characteristics in pigs and relationships to meat-quality parameters - Review. : Pork Quality: Genetic and Metabolic Factors (ritstj. Puolanne, E. & Demeyer, D.I.). CAB Inter-national, UK, 140-155.

Forslid, A., 1990. Indrivning och bedvning av slaktsvin i relation till djuromsorg. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 97-101.

Garipy, C., Godbout, D., Fernandez, X., Talmant, A. & Houde, A., 1999. The effect of RN gene on yields and quality of extended cooked cured hams. Meat Science 52: 57-64.

Grandin, T, 2000. Methods to reduce PSE and bloodsplash. heimasu Grandin: [http://www.grandin.com/ references/swine.html].

Hovenier, R., Kanis, E., van Asseldonk, Th. & Westerink, N.G., 1993. Breeding for pig meat quality in halothane negative populations - a review. Pig News and Information 14(1): 17N-25N.

Henckel, P., 1990. Biokemiske faktorer & fibertypesammenstningen - betydning for kdkvaliteten. : Ktt-kvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 11-18.

Honkavaara, M., 1990. Preslaughter treatment of pigs - effect on pork quality. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 103-108.

Hansson, I., von Zweigbergk, A.-J. & Lundstrm, K., 1990. Skattning av tidig PSE genom mtning av inre reflektans. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agri-cultural Sciences, Uppsala,119-128.

Honikel, K.O., 1987. The influence of chilling on meat quality attributes of fast glycolysing pork muscles. : Evaluation and Control of Meat Quality in Pigs (ritstj. Tarrant, P.V., Eikelenboom, G. & Monin, G.). Martinus Nijhoff Publishers, Netherlands, 273-283.

Karlsson, A. & Enflt, A.-C., 1990. Muskelkarakteristika och kttkvalitet hos svin vid selektion fr kad musk-eltillvxt p olika proteinniver i fodret. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 179-191.

Kauffmann, R.G. & Warner, R.D., 1993. Evaluating pork carcasses for composition and quality. : Growth of the Pig. Cpt. 9 (ritstj. Hollis, G.R.). CAB International, Wallingford, UK, 141-166.

Offer, G., 1991. Modelling of the formation of pale, soft and exudative meat: Effects of chilling regime and rate and extent of glycolysis. Meat Science 30(2):157-184.
Ruusunen, M., 1990. Korrelationen mellan vattenhllande frmga och muskelfibersammansttning i olika typer av svinmuskler. : Kttkvalitet hos vra slaktdjur (ritstj. Lundstrm, K. & Malmfors, G.). Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, 33-40.

Sonesson, A.K., de Greef, K.H. & Meuwissen, T.H.E., 1998. Genetic parameters and trends of meat quality, carcass composition and performance traits in two selected lines of large white pigs. Livestock Production Science 57: 23-32.

Stier, S., 1999. Persnulegar upplsingar. Slagteriernes forskningsinstitut. Danmrk.

Warriss, P.D., 1987. The effect of time and conditions of transport and lairage on pig meat quality. : Evaluation and Control of Meat Quality in Pigs (ritstj. Tarrant, P.V., Eikelenboom, G. & Monin, G.). Martinus Nijhoff Publishers, Netherlands, 245-264.

Wismer-Pedersen, J., 1988. Kd som levnedsmiddel. DSR Forlag, Landbohjskolen, Kbenhavn, Danmark.