Breytingar ß orkumati fˇ­urs

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Ëlafur Gu­mundsson, Gunnar Sigur­sson, Tryggvi EirÝkssonRALA, B═1992ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur199275-80
    Og92.doc

    ORKUMAT FYRIR JËRTURDŢR


    Mat ß nŠringargildi er grundvallaratri­i vi­ fˇ­run b˙fjßr. Ůa­ er ■vÝ mikilvŠgt a­ ■etta mat sÚ byggt ß bestu fßanlegu a­fer­um, til a­ geta teki­ vitrŠnar ßkvar­anir vi­ fˇ­runina, bŠ­i me­ tilliti til lÝfe­lisfrŠ­ilegra og hagfrŠ­ilegra ■ßtta.


    Allt fram undir 1970 var norrŠn fˇ­ureining (FE) notu­ vi­ orkugildismat hÚr ß landi (Gunnar Ëlafsson, 1971). FE haf­i ■ß veri­ notu­ ß ÷llum Nor­url÷ndunum Ý yfir 50 ßr. ═ kring um 1970 var fari­ a­ nota hÚr svokalla­a fitunarfˇ­ureiningu (Ffe), sem b˙i­ var a­ taka upp bŠ­i Ý Noregi og Finnlandi, og er h˙n enn Ý notkun hÚr fyrir jˇrturdřr og hross. Ůessi orkumatskerfi byggja ß nettˇ orku (NO) og var Ffe lÝti­ frßbrug­in FE, enda bygg­ ß sama grunni og eini munurinn a­ orkuvŠgi prˇteins Ý FE er 1,43 en 0,94 Ý Ffe. BŠ­i ■essi kerfi ßsamt sterkjueiningu (SE) byggja Ý grundvallaratri­um ß sterkjugildiskerfi Oscar Kellners (1851-1911) ■ar sem undirsta­an er fitun ß uxum.

    M÷rg l÷nd Evrˇpu sem notu­u SE vi­ sitt mat eru n˙ b˙in a­ taka upp nř kerfi, sem byggjast a­allega ß hollenskum rannsˇknum (A.J.H. Van Es, 1975, 1978). Kerfi­ er kalla­ nettˇ orka til mjˇlkurframlei­slu (NOM). Ůa­ var teki­ upp Ý Hollandi og BelgÝu 1977, Frakklandi 1978, Sviss 1979, Vestur Ůřskalandi og AusturrÝki 1982, J˙gˇslavÝu 1984, ═talÝu 1986 og veri­ er a­ taka ■a­ upp Ý Grikklandi. Kerfi­ er ˙tfŠrt ß mismunandi hßtt Ý hin řmsu l÷ndum, en m÷rg ■eirra breyta NOM yfir Ý fˇ­ureiningar til mjˇlkurframlei­slu (FEm). Ůß er ein FEm yfirleitt sett sem jafngildi nettˇ orku Ý einu kg af byggi, svipa­ ■vÝ og vi­ gerum Ý ■vÝ kerfi sem vi­ notum Ý dag. Ţmist er nota­ sÚrstakt kerfi fyrir jˇrturdřr Ý vexti sem byggir ß FEm og vi­ getum nefnt fˇ­ureiningar til vaxtar (FEv), e­a FEm er bŠ­i nota­ fyrir mjˇlkurframlei­slu og v÷xt (Y. Van der Honing & G. Alderman, 1988, Lars BŠvre, 1991). Svipa­ kerfi hefur veri­ teki­ upp Ý BandarÝkjum Nor­ur AmerÝku, en Bretar hafa ■rˇa­ sitt eigi­ orkumatskerfi sem byggir ß breytiorku (BO), sem reiknu­ er yfir Ý NO.

    N˙ eru notu­ ■renns konar kerfi vi­ orkugildismat fyrir jˇrturdřr ß hinum Nor­url÷ndunum. Nor­menn og Finnar nota enn■ß Ffe, Danir nota FE, sem ■eir hafa breytt verulega frß ■vÝ sem ß­ur var, og SvÝar hafa teki­ upp BO og gefa hana upp Ý Megaj˙lum (MJ), en ekki Ý fˇ­ureiningum. Nor­menn hafa ßkve­i­ a­ breyta yfir Ý FEm 1. jan˙ar 1993 og Finnar hafa haft gildi fyrir NOM Ý fˇ­urt÷flum sÝnum sÝ­an 1982, en ■eir hafa ekki enn■ß teki­ opinbera ßkv÷r­un um a­ taka upp ■a­ kerfi. Danir Štla a­ halda ßfram a­ nota FE og SvÝar munu ßfram nota BO. Eflaust ■urfa ■essi tv÷ sÝ­astt÷ldu l÷nd a­ breyta sÝnum kerfum Ý framtÝ­inni me­ tilliti til Evrˇpubandalagsins. Ůa­ er ■vÝ kominn tÝmi til a­ vi­ t÷kum ■etta mßl ß dagskrß hjß okkur, ■vÝ augljˇst er a­ vi­ ver­um brßtt ■eir einu sem notum Ffe og ■a­ er nau­synlegt a­ vi­ t÷kum upp nřjar a­fer­ir vi­ ˙treikninga ß fˇ­urgildi me­ hli­sjˇn af helstu vi­skiptal÷ndum okkar.


    NORRĂN NEFND UM ORKUMATSKERFI

    Lengi hefur veri­ reynt a­ koma ß sameiginlegu orkumatskerfi fyrir ÷ll Nor­url÷ndin, en ßn ßrangurs (Knut Breirem & Viggo Steensberg, 1951). ┴ri­ 1987 var skipu­ nefnd ß vegum NJF, me­ ■ßttt÷ku allra Nor­urlandanna og styrk frß norrŠnu rß­herranefndinni, til a­ meta ■au orkumatskerfi sem Ý notkun voru ß ■eim tÝma Ý řmsum l÷ndum og gera till÷gur um sameiginlegt kerfi fyrir Nor­url÷ndin ßsamt nau­synlegum rannsˇknum Ý ■vÝ sambandi. Ůessi nefnd skila­i ßliti 1991 ßn ■ess a­ samsta­a nŠ­ist um sameiginlegt matskerfi (Frik Sundst÷l, 1991), en h˙n ger­i till÷gur um a­ rannsˇknir yr­u hafnar ß ■rˇun nřs kerfis til mats ß nŠringargildi fˇ­urs sem bygg­ist ß einst÷kum nŠringarefnum, ni­urbroti ■eirra og uppt÷ku, Ý sta­ orku eing÷ngu (V. Friis Kristensen & Martin R. Weisbjerg, 1991). Segja mß a­ ■etta sÚ framhald ß ■eim rannsˇknum sem ger­ar voru Ý sambandi vi­ ■rˇun nřja norrŠna prˇteinmatskerfisins (AAT/PBV). Einnig lag­i nefndin til a­ meltanleg orka (MO) skildi notu­ sem sameiginlegur mŠlikvar­i Ý vi­skiptum me­ fˇ­ur og a­ ef eitthvert Nor­urlandanna tŠki upp nřtt orkumatskerfi, ■ß yr­i ■a­ byggt ß NOM (Frik Sundst÷l, 1991).



    HVERS VEGNA ER ŮÍRF ┴ NŢJU ORKUMATSKERFI H╔R ┴ LANDI?

    Ůa­ kerfi sem vi­ notum n˙na vi­ mat ß orkugildi byggir a­ miklu leyti ß rannsˇknum sem ger­ar voru um sÝ­ustu aldamˇt. Ůa­ er ■vÝ or­i­ nŠr aldar gamalt, ßn ■ess a­ ■a­ hafi veri­ teki­ til verulegrar endursko­unar Ý ljˇsi aukinnar ■ekkingar. Ůa­ er byggt ß fitus÷fnun hjß uxum, en ekki ß mjˇlkurframlei­slu nÚ framlei­slu kj÷ts mi­a­ vi­ fˇ­ur og ■arfir n˙.


    Erlendis hafa sÝ­ustu ßratugina veri­ ger­ar umfangsmiklar rannsˇknir ß orku■÷rf b˙fjßr, en ■Šr nřtast okkur ekki nema a­ litlu leyti vegna ■ess kerfis sem vi­ notum. Nřtt orkukerfi er forsenda ■ess a­ ■essi ■ekking komi bŠndum til gˇ­a me­ aukinni fˇ­urnřtingu og bŠttu heilsufari b˙fjßrins, og ■ar me­ hagkvŠmari framlei­slu. Nřtt orkumatskerfi mundi ■annig gera okkur fŠrt a­ fylgjast betur me­ og heimfŠra nřja erlenda ■ekkingu ß svi­i fˇ­runar a­ okkar a­stŠ­um. Ůa­ mundi einnig au­velda samrŠmingu fˇ­url÷ggjafar okkar vi­ helstu vi­skiptal÷nd okkar og ■annig au­velda verslun me­ fˇ­ur. Ůß au­veldar ■etta kennslu, notkun ß frŠ­ibˇkum, fˇ­urgildis- og ■arfat÷flum o.fl. og einnig tilraunasamvinnu og birtingu og nřtingu ß tilraunani­urst÷­um milli landa.

    Nřtt og samrŠmt orkumatskerfi kŠmi ■vÝ ekki eing÷ngu bŠndum til gˇ­a, heldur einnig fˇ­urinnflytjendum og framlei­endum, rannsˇknastofnunum, fˇ­ureftirliti, lei­beininga■jˇnustu, b˙na­arskˇlum, landb˙na­arrß­uneyti og ÷­rum sem tengjast fˇ­ri og fˇ­urnotkun.


    HVERJU ŮARF Ađ BREYTA?

    A­ m÷rgu er a­ hyggja ■egar skipta ß um kerfi vi­ mat ß fˇ­urorku. MikilvŠgt er a­ breytingarnar gangi sem au­veldast fyrir sig og ■eir sem nota matskerfi­ eigi au­velt me­ a­ skilja og nota ■a­. VŠntanlega ver­a ■vÝ fˇ­ureiningar nota­ar ßfram ■ˇ grundv÷llurinn vi­ ˙treikninga ß ■eim breytist. Ůa­ mß ■vÝ segja a­ FE
    m sÚ heppilegt Ý ■essu sambandi. HÚr ß eftir ver­a tilgreind nokkur mikilvŠg atri­i sem breyta ■arf (Lars BŠvre, 1991).

    Fˇ­urt÷flur
    Orkugildum fˇ­urtafla ■arf a­ breyta. Reikna ■arf upp ß nřtt orkugildi Ý ■vÝ fˇ­ri sem nota­ er hÚr ß landi.


    Orku■arfir
    T÷flur um orku■arfir jˇrturdřra hafa ßrlega veri­ birtar Ý Handbˇk bŠnda. Ůessum t÷flum ■arf a­ breyta. Reikna ■arf ˙t og sta­fŠra nřjar t÷flur, en vi­ ■a­ ver­a nota­ar erlendar upplřsingar, ■vÝ mj÷g fßar e­a engar rannsˇknir hafa veri­ ger­ar ß orku■÷rfum b˙fjßr hÚr ß landi.


    Mat ß orkugildi
    ┌treikningum og a­fer­um vi­ mat ß orkugildi ■arf a­ breyta. MŠlingarnar sem nota­ar ver­a til a­ meta orkugildi ver­a ßfram Ý a­alatri­um ■Šr s÷mu og ß­ur. Meltanleiki ver­ur mŠldur lÝkt og ß­ur Ý sau­um, en ˙treikningarnir breytast. Fram a­ ■essu hefur orka Ý grˇffˇ­ri einnig veri­ metin ˙t frß meltanleika mŠldum me­ glermagaa­fer­ (in vitro) e­a n˙ upp ß sÝ­kasti­ lÝka me­ innrau­ri mŠlingu (Near Infrared Reflectance Spectroscopy). ═ bß­um ■essum tilvikum ■arf a­ vinna upp nřja sta­la og lÝkingar fyrir ■essar a­fer­ir. Ůetta er mikil vinna og eflaust er hÚr um dřrasta ■ßtt kerfisbreytingarinnar a­ rŠ­a.


    T÷lvuforrit
    ┴ undanf÷rnum ßrum hefur notkun t÷lva vi­ fˇ­urbl÷ndun og fˇ­run aukist hÚr ß landi. Ůeim forritum, ■ar sem Ffe hafa veri­ nota­ar til ■essa, ■arf a­ breyta. Ůetta geta veri­ forrit sem reikna til dŠmis ˙t og skipuleggja nŠringarefnahlutf÷ll Ý fˇ­ri vi­ fˇ­urger­ og fˇ­run, fˇ­ur■arfir einstakra b˙fjßrtegunda, fˇ­urߊtlanir, ßbur­arnotkun, hagkvŠmni Ý fˇ­run og b˙rekstri, beitar■ols˙treikninga og beitarstjˇrnun og řmiskonar skřrsluhald.


    L÷g og reglur
    Engin l÷g eru Ý gildi hÚr ß landi sem mŠla fyrir um notkun Ffe. Ůa­ er ■vÝ ekki ■÷rf ß neinum lagabreytingum Ý ■essu sambandi. Regluger­um ■arf aftur ß mˇti a­ breyta. Ber ■ar hŠst regluger­ vi­ l÷g um eftirlit me­ framlei­slu ß fˇ­urv÷ru, ßbur­i og sß­v÷rum og verslun me­ ■Šr v÷rur (l÷g nr. 53/1987).

    T÷flu- og skřrsluform
    Ţmiskonar t÷flu- og skřrsluform eru eflaust Ý notkun ■ar sem Ffe eru nota­ar. Ůessum formum ■arf a­ breyta, en eflaust mß nota ■au flest ßfram me­an birg­ir endast me­ ■vÝ einfaldlega a­ skrifa inn lei­rÚttingar.


    FrŠ­sluefni
    Ůa­ frŠ­sluefni sem fjallar um fˇ­run ■arf a­ endursko­a og breyta. Ůetta gildir t.d. um kennsluefni sem nota­ er Ý skˇlum og efni sem lei­beininga■jˇnustan og rannsˇknastarfsemin nota Ý frŠ­slustarfi.


    Upplřsingas÷fnun og gagnabankar
    Breyting yfir Ý nřtt orkumatskerfi mun eflaust hafa ßhrif ß řmsa upplřsingas÷fnun s.s. ß vegum Hagstofunnar, Hag■jˇnustu landb˙na­arins, B˙na­arfÚlags ═slands og fleiri a­ila. Ůetta getur valdi­ einhverjum erfi­leikum Ý samanbur­i milli ßra einkum fyrstu ßrin eftir a­ breytingin ß sÚr sta­.



    UNDIRB┌NINGUR Ađ BREYTINGUM

    Skipu­ hefur veri­ nefnd sem Ý eiga sŠti fulltr˙ar frß Rannsˇknastofnun landb˙na­arins, B˙na­arfÚlagi ═slands og BŠndaskˇlunum til a­ fara a­ undirb˙a ■essi mßl. Ůessari nefnd er Štla­ a­ leggja fram till÷gur um hva­a orkumatskerfi ver­ur teki­ upp, hverju ■arf a­ breyta og hvernig standa ■arf a­ breytingunum. Ef nefndin kemst a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ rÚtt sÚ a­ taka upp
    fˇ­ureiningar til mjˇlkurframlei­slu samkvŠmt hollenska kerfinu ■arf a­ taka ßkv÷r­un um hvort eing÷ngu eigi a­ nota FEm, eins og Nor­menn Štla sÚr, e­a hvort einnig ß a­ nota FEv fyrir jˇrturdřr Ý vexti. Hva­ sem gert ver­ur er mikilvŠgt a­ fylgjast nßi­ me­ og lŠra af breytingunum Ý Noregi. Reikna mß me­ a­ breytingarnar gŠtu teki­ gildi hÚr ß landi Ý kring um ßramˇt 1993-1994.

    N˙ er einnig a­ hefjast vinna vi­ undirb˙ning a­ ■vÝ a­ taka upp nřtt prˇteinmatskerfi hÚr ß landi. Reikna­ er me­ ■vÝ a­ teki­ ver­i upp norrŠna prˇteinmatskerfi­ (AAT/PBV) sem nřlega hefur veri­ ■rˇa­ og teki­ Ý notkun Ý nokkrum Nor­urlandanna. Ůetta kerfi var kynnt ß Rß­unautafundi 1990 (Bragi L. Ëlafsson, 1990). Skipu­ hefur veri­ nefnd sambŠrileg ■eirri sem fjalla ß um orkumatskerfi­ til a­ koma ■vÝ mßli ßfram. E­lilegt er a­ unni­ ver­i a­ ■essum mßlum samhli­a og a­ bß­ar breytingarnar komi til framkvŠmdar ß sama tÝma ef ■Šr ver­a ger­ar ß anna­ bor­.

    Nor­menn reikna me­ a­ breytingarnar ß orkumatskerfinu kosti ■ß um samtals um 30 - 40 miljˇnir Ýslenskra krˇna (Lars BŠvre, 1991). Kostna­ur vi­ breytingarnar hÚr ß landi ver­ur eflaust nokkrar miljˇnir.


    ORKUMAT FYRIR ANNAđ B┌F╔

    Ůa­ er einnig or­i­ tÝmabŠrt a­ taka til endursko­unar Ffe kerfi­ Ý sambandi vi­ orkumat ß fˇ­ri fyrir hross. SÚrstaklega er ■etta brřnt ef teki­ ver­ur upp nřtt kerfi fyrir jˇrturdřr. Ffe kerfi­ var upphaflega ekki Štla­ fyrir hross. Ůa­ er jafnvel ekki ljˇst hvort ■Šr ■arfat÷flur sem n˙ eru Ý notkun fyrir hross eru bygg­ar ß Ffe e­a FE.

    Nřtt kerfi sem byggir ß NO hefur veri­ ■rˇa­ Ý Frakklandi til a­ meta fˇ­urorku fyrir hross (M. Vermorel o.fl., 1984; W. Martin-Rosset o.fl., 1990). Orkan er umreiknu­ Ý hrossafˇ­ureiningu (HFE), sem er jafngildi NO Ý einu kg af byggi, eins og Ý NEm. Veri­ er a­ undirb˙a a­ taka ■etta kerfi upp Ý Hollandi og Belgar, ═talir o.fl. hafa sřnt ■vÝ ßhuga. Ůa­ vŠri Šskilegt a­ sameinast um eitt orkumatskerfi fyrir hross Ý heiminum. Franska kerfi­ kemur fyllilega til greina Ý ■vÝ sambandi, ■ar sem ■a­ er eina kerfi­ sem er sÚrstaklega gert fyrir hross. Ůa­ er ■vÝ full ßstŠ­a fyrir okkur a­ kanna hvort rÚtt sÚ a­ taka ■etta kerfi upp hÚr ß landi.

    HÚr ß landi rÝkir n˙ ˇvissa Ý orkumati alifugla og svÝna. Skv. gildandi regluger­ er orka Ý fˇ­ri alifugla og svÝna metin ß sama grundvelli og orka fyrir jˇrturdřr. N˙ um nokkurra ßra skei­ hafa fˇ­ursalar og fˇ­ureftirlit byggt orkumat svÝna og alifugla ß ■eim grunni sem gert er Ý Danm÷rku. Ůar er reikna­ ß grundvelli breytiorku sem fyrir svÝn er gefin upp Ý fˇ­ureiningum en fyrir alifugla Ý MJ. Ůa­ eru ■vÝ ekki bara mßlefni er var­a fˇ­run jˇrturdřra heldur fˇ­run b˙fjßr almennt sem koma ■arf Ý traustari farveg.


    HEIMILDIR

    A.J.H. Van Es (1975). Feed evaluation for dairy cows. Livestock Production Science 2: 95-107.


    A.J.H. Van Es (1978). Feed evaluation for ruminants. I. The system in use from May 1977 onwards in the Netherlands. Livestock Production Science 5: 331-345.


    Bragi L. Ëlafsson (1990). NorrŠnt kerfi til a­ meta eggjahvÝtu fyrir jˇrturdřr. Rß­unautafundur 1990: 216-225.


    Frik Sundst÷l (Ritstj.) (1991). Evaluation of the energy value of feeds for ruminants. Norwegian Journal of Agricultural Sciences, Supplement No. 5.


    Gunnar Ëlafsson (1971). Fˇ­ureiningar. Freyr 67: 191-195.


    Knut Breirem & Viggo Steensberg (1951). Protokoll ved fˇrmiddelvurderingskomiteens m÷te i Uppsala den 8 mai 1950. Nordisk Jordbruksforskning 4: 562-568.


    Lars BŠvre (1991). Practical implications of changing the energy evaluation system. Norwegian Journal of Agricultural Sciences, Supplement No. 5: 89-94.


    M. Vermorel, R. Jarrige & W. Martin-Rosset (1984). MÚtabolisme et Besoins ÚnergÚtiques du Cheval. Le systÚme des UFC. ═ "Le Cheval" Reproduction - SÚlection - Alimentation - Exploitation (R. Jarrige & W. Martin-Rosset). INRA Publications, 237-276.


    V. Friis Kristensen & Martin R. Weisbjerg (1991). A new approach to feed evaluation for ruminants. Norwegian Journal of Agricultural Science, Supplement No. 5: 67-81.


    W. Martin-Rosset, M. Vermorel & J.L. Tisserand (1990). The new French net energy (UFC) and horse digestible crude protein (MADC) system. Fj÷lrit frß 41. a­alfundi B˙fjßrrŠktarsambands Evrˇpu Ý Frakklandi, 16 bls.


    Y. Van der Honing & G. Alderman (1988). Feed evaluation and nutritional requirements. 2. Ruminants. Livestock Production Science 19: 217-278.