Val slßturlamba

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Sveinn HallgrÝmssonB═, RALA1996ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur1996174-178

SH.DOC

INNGANGUR

Undanfarin ßr hefur oftlega veri­ rŠtt um mikilvŠgi ■ess a­ sta­la betur en n˙ er gŠ­i slßturlamba. Ůessi umrŠ­a um gŠ­amßl sau­fjßrrŠktarinnar, gŠ­astjˇrnun dilkakj÷tsframlei­slunnar, kom fram fyrir alv÷ru, vi­ framlei­slu sk. pßskalamba um 1980. Kj÷ti­ af pßskal÷mbunum var flutt ferskt til Danmerkur og ßtti a­ seljast sem "delikatessa", enda var ver­i­ mj÷g hßtt. NŠr ÷llum pßskal÷mbunum var slßtra­. Ekki fˇr ■vÝ hjß ■vÝ a­ hluti ■eirra var ekki or­inn slßturhŠfur og svara­i ß engan hßtt ■eim gŠ­akr÷fum sem til ■eirra var ger­ur (Jˇn R. Bj÷rnsson og Sveinn HallgrÝmsson 1981). Ůar sem ekki var marka­ur fyrir ferst kj÷t ß ═slandi ß ■essum ßrum var tali­ ■ř­ingarmiki­ a­ a­eins vŠri slßtra­ l÷mbum sem vŠru b˙in a­ nß slßtur■roska til ■ess m.a. a­ tengja saman gŠ­i og ferskt kj÷t. Ůetta var­ til ■ess a­ undirrita­ur mat l÷mbin lifandi og sag­i til um hver teldust slßturhŠf. HÚr ß eftir ver­ur ger­ grein fyrir matsa­fer­um, einkunnastiga og ni­urst÷­um.

TILDRÍG OG AđFERđIR

Ůa­ var Marka­snefnd landb˙na­arins sem stˇ­ fyrir tilraununum me­ pßskal÷mb en fyrsta tilraunin var ger­ Ý Gunnarsholti 1979-1980 (Ëlafur R. Dřrmundsson 1980). S˙ tilraun snÚrist a­allega um notkun hormˇna og fang utan hef­bundins fengitÝma. Fljˇtlega kom Ý ljˇs a­ d÷nsku kaupmennirnir sem keyptu kj÷ti­ t÷ldu gŠ­i ■ess ekki nˇgu st÷­lu­. Allt of miki­ vŠri af holdlitlum, fitulitlum skrokkum, en einnig a­ ■eir vŠru of feitir. Ůß hˇfu nokkrir slßturleyfishafar a­ slßtra utan venjulegs slßturtÝma, t. d. fyri hvÝtasunnu, en ■a­ haf­i ˇheppileg ßhrif ß Ýmynd kj÷tsins a­ ■a­ var mj÷g misjafnt a­ gŠ­um. L÷mbin voru ekki slßturhŠf.

ŮvÝ var ■a­ a­ pßskal÷mb sem framleidd voru 1981 og 1982 voru metin lifandi me­ ■a­ a­ markmi­i a­ slßtra a­eins l÷mbum er teldust slßturhŠf. Markmi­ matsins var a­ finna l÷mb sem uppfylltu ■au skilyr­i a­:

    - vera hŠfilega feit,
    - hef­u ■ykka v÷­va og gˇ­a holdfyllingu.
    (Sveinn HallgrÝmsson 1983). Til a­ fß mŠlikvar­a ß ■essi atri­i var ßkve­i­ a­ meta ■rennt ß lambinu lifandi:
    - Holdfyllingu ß baki og ß framparti.
    - Holdfyllingu ß m÷lum og Ý lŠrum.
    - Yfirbor­sfitu.
Vi­ uppsetningu ß skala var eftirfarandi skilgreining notu­; Stig fyrir holdfyllingu ß baki, m÷lum og Ý lŠrum ■ř­a ■vÝ eftirfarandi:
    1 = Holdrřrt, ekki slßturhŠft
    2 = Holdrřrt, varla slßturhŠft
    3 = Holdfylling sŠmileg, Štti a­ nß I. flokki.
    4 = Holdfylling gˇ­, varla stj÷rnuflokkur.
    5 = Holdfylling ßgŠt, stj÷rnuflokkur hva­ ger­ og holdfyllingu snertir.

Stig fyri holdafar, fitu ß lambinu lifandi voru skilgreind ß eftirfarandi hßtt:
    1 = Magurt, ekki slßturhŠft, fita finnst ekki ß rifjum.
    2 = ═ magrara lagi, varla slßturhŠft, ■unnt fitulag ß rifjum.
    3 = HŠfilega feitt, finnst vel fyrir ■ver■ornum, fita vel merkjanleg ß rifjum.
    4 = Mß ekki feitara vera, veruleg fita ß ■ver■ornum, fita ß rifjum ßberandi.
    5 = Of feitt. Ůver■orn varla finnanleg fyrir fitu. Verulega ■ykk fita ß rifjum.

Teki­ skal fram a­ ■uklun ß sÝ­u var bŠtt inn Ý skilgreiningu ß skalanum 1993. ┴ ßrunum 1982 og 1983 var nŠr eing÷ngu ■ukla­ ß baki til a­ meta fitu.
Til a­ sko­a nßkvŠmni matsins voru nota­ar tvŠr a­fer­ir:
    - Reiknu­ a­hvarfslÝking af mati ß falli ß einkunn ß vi­komandi eiginleika ß lambinu lifandi.
    - Athuga­ hversu m÷rg f÷ll flokku­ust lakar en Ý I. flokk og ˙rvalsflokk.
Ekki reyndist unnt a­ fß a­gang a­ g÷gnum frß 1982. HÚr eru notu­ g÷gn frß 1983 og ni­urst÷­ur rannsˇkna 1992-93 og frß 1993-94. Einnig er sko­a­ samhengi milli sk. holdastigs ß l÷mbum, sem gefi­ er hverju lambi vi­ vigtun a­ hausti ß Hvanneyri. Ůar er, samkvŠmt skilgreiningu, eing÷ngu um a­ rŠ­a stig fyrir holdafar, ekki fyrir v÷­va■ykkt.

NIđURSTÍđUR

HÚr ver­ur ger­ grein fyrir reynslu af notkun ofannefnds einkunnaskala, en hann var nota­ur vi­ mat ß l÷mbunum lifandi og ß f÷llum Ý tilraunum me­ pßskal÷mb 1981 og 1982 og vi­ mat ß l÷mbum sem slßtra­ var fyrir jˇl 1983. Ůß var skalinn einnig nota­ur Ý tilrauninni SÝslßtrun vorlamba (Sveinn HallgrÝmsson 1993) og Framlei­sla ß fersku lambakj÷ti (Ël÷f Bj÷rg Einarsdˇttir 1994). Ůar sem notkun einkunnastigans var me­ allt ÷­rum hŠtti vi­ mat ß pßskal÷mbunum ver­ur ekki fjalla­ um ■ß reynslu sem ■ar fÚkkst. Pßskal÷mbin voru mun yngri vi­ slßtrun og f÷llin mun lÚttari.

═ 1. t÷flu eru gefnar ni­urst÷­ur mŠlinga ß hallastu­li, fylgnistu­li, auk skekkjutalna ˙r athugun ß "jˇlal÷mbum" 1983. Ůetta voru smßl÷mb sem sett voru ß sÚrstaklega um hausti­ til a­ ala ■au fram a­ jˇlum og slßtra ■eim og selja kj÷ti­ ferskt ß marka­. Ůar sem ekki ÷ll l÷mbin nß­u slßtur■roska voru ■au metin fyrir slßtrun og a­eins ■au, sem talin voru lÝkleg til a­ fara Ý I. fl., voru send Ý slßturh˙si­. Nokkur voru talin ß m÷rkunum en voru lßtin fara.


═ 3. t÷flu eru teknar saman ni­urst÷­ur ■eirra ■riggja athugana ■ar sem skalinn hefur hefur veri­ nota­ur og t÷lur eru tiltŠkar. Taflan sřnir tÝ­ni Ý kj÷tsmatsflokkunum I., II., og IV. Skrokkar sem fˇru Ý ˙rvalsflokk eru settir me­ I. flokki en skrokkar sem flokku­ust Ý DX settir me­ II. flokki. Ni­urst÷­ur athugunar ß sambandi holdastigs ß lambi a­ hausti og flokkunnar fallsins eru sřndar Ý 4. t÷flu. T÷lurnar eru frß sÝ­asta hausti ß Hvanneyri en ˇvenju mikill breytileiki var Ý ßsigkomulagi lambanna. Eins og vi­ var a­ b˙ast er allgott samhengi milli holdastigs og flokkunnar, enda ■ˇtt ljˇst sÚ a­ ekki er hŠgt a­ nota holdastigi­ ß sama hßtt og ■ß einkunnagj÷f er a­ framan er lřst. Holdastigi­ er a­eins mat ß holdafar (fitu) en segir ekki neitt um ■ykkt v÷­va.



UMRĂđUR OG ┴LYKTANIR

VÝ­a um l÷nd er ■a­ gamall og grˇinn si­ur a­ senda l÷mb til slßtrunar ■egar ■au hafa nß­ ■vÝ ■roskastigi sem ■arf til a­ kj÷ti­ ver­i gŠ­avara. HÚr ß landi hefur ■a­ hins vegar tÝ­kast fram ß sÝ­ustu ßr a­ l÷mbum vŠri slßtra­ a­ hausti, frß mi­jum september til loka oktˇber, hvernig sem hßtta­ er ■roska ■eirra. Tilraunir til a­ breyta ■essu munstri var s˙ vi­leitni sem fram fˇr um 1980 ß vegum Marka­snefndar landb˙na­arins (Sveinn HallgrÝmsson 1981).

Fljˇtlega kom Ý ljˇs a­ til a­ lengja slßturtÝmann, a­ einhverju marki, ■yrfti a­ breyta hugsunarhŠtti framlei­enda og fß ■ß til a­ slßtra ekki l÷mbum nema ■au vŠru or­in ■rosku­ til slßtrunar. Ůa­ var ■vÝ e­lilegt a­ um lei­ og fari­ var a­ slßtra utan venjulegs slßturtÝma a­ l÷mbin vŠru metin fyrir slßtrun. Rannsˇknir ß g÷gnum frß Hesti sřna svipfarsfylgni milli stiga fyrir lŠrahold ß lambinu lifandi og ß fallinu upp ß 0,33. Ůessar t÷lur eru lei­rÚttar fyrir fall■unga (Stefßn Sch. Thorsteinsson 1983). G÷gn ˙r afkvŠmarannsˇknum sřna einfalda fylgni milli lŠrastigs ß lambinu lifandi og ß fallinu 0,51 en 0,44 ■egar lei­rÚtt er fyrir ■unga (Sigurgeir Ůorgeirsson og Stefßn Sch. Thorsteinsson 1991). SamkvŠmt ofans÷g­u eru ■Šr t÷lur sem fundnar eru ˙r g÷gnum vegna slßtrunar utan hef­bundins slßturtÝma heldur lŠgri en t÷lur frß Hesti. Ůess ber a­ geta a­ ekki er um a­ rŠ­a tilviljanakennt ˙rtak, heldur er klippt bŠ­i ofan af og ne­an af, ef svo mß segja, ■ar sem ekki var slßtra­ l÷mbum sem ekki nß­u ßkve­inni lßgmarkseinkunn e­a gŠ­um. Ekki er ˇe­lilegt a­ reikna me­ a­ fylgnit÷lur hef­u or­i­ a­rar ef ÷llum l÷mbum hef­i veri­ slßtra­.

Eins og geti­ var um Ý upphafi var tilgangurinn me­ mati ß lifandi l÷mbum a­ reyna a­ tryggja slßturgŠ­i og kj÷tgŠ­i slßturlambanna. Til a­ meta ■etta var einnig horft til flokkunar falla ■eirra lamba sem slßtra­ var. ═ 3. t÷flu kemur fram a­ 1 til 2% fallanna fara Ý a­ra flokka en ˙rval og I. flokk. Ůetta ver­ur a­ teljast vi­unandi ■ar sem nokkur lambanna fˇru Ý DX (mar) og eitt Ý IV. flokk vegna sj˙kleika. Ůß ber a­ hafa Ý huga a­ flest voru l÷mbin smßl÷mb a­ hausti og ■vÝ, m÷rg hver, van■rosku­ Ý venjulegri slßturtÝ­.

Telja ver­ur a­ hŠgt sÚ a­ nß vi­unandi ßrangri vi­ val slßturlamba me­ ■eirri matsa­fer­ sem a­ framan er lřst.

HEIMILDIR

Jˇn R. Bj÷rnsson og Sveinn HallgrÝmsson, 1981. Pßskal÷mbin, ˇbirt g÷gn.

Ëlafur R. Dřrmundsson, 1980. Vetrarsau­bur­ur. Freyr 76: 79-82.

Ël÷f Bj÷rg Einarsdˇttir, 1994. Framlei­sla ß fersku lambakj÷ti - Hˇpfˇ­run hjß bŠndum Ý Borgarfir­i. BŠndaskˇlinn ß Hvanneyri, fj÷lrit, 13 bls.

Sigurgeir Ůorgeirsson og Stefßn Sch. Thorsteinsson, 1991. Sau­fjßrkynbŠtur, markmi­, vi­horf og lei­ir. Rß­unautafundur 1991: 200-226.

Stefßn Sch. Thorsteinsson, 1983. Gildi mŠlinga ß lifandi l÷mbum Ý kynbˇtum fyrir vaxtarlagi og kj÷gŠ­um. B˙na­arrit 96: 357-364.

Sveinn HallgrÝmsson, 1981. Skřrslur starfsmanna B˙na­arfÚlags ═slands 1980. Sau­fjßrrŠktin. B˙na­arrit 94: 69-82.

Sveinn HallgrÝmsson, 1983. Jˇlal÷mb 1983. B˙na­arfÚlag ═slands, fj÷lrit, 10 bls.

Sveinn HallgrÝmsson, 1993. SÝslßtrun vorlamba. BŠndaskˇlinn ß Hvanneyri, fj÷lrit, 18+2 bls.