MÝtlar Ý t˙num

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Bjarni E. Gu­leifssonB═, RALA1996ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur1996105-112

Beg.doc

INNGANGUR

Gr÷s eru Ý e­li sÝnu har­ger, ekki sÝst ■au sem vaxa ß nor­urslˇ­um. T˙ngr÷s geta engu a­ sÝ­ur or­i­ fyrir skemmdum sem ve­urfar e­a a­rar lÝfverur valda. Gr÷s geta sřkst af v÷ldum veira, gerla og sveppa, en meindřraskemmdir eru ekki algengar hÚrlendis. HÚr ß landi hafa fundist tegundir flugna, tÝtna og mordřra sem erlendis eru ska­valdar, en mÚr er ekki kunnugt um verulegar skemmdir af ■eirra v÷ldum hÚr.

Fyrir kemur ■ˇ a­ ßkve­num smßdřrategundum fj÷lgar skyndilega Ý t˙num e­a ˙thaga, og getur faraldurinn valdi­ talsver­um usla og skemmdum Ý gr÷sum. HÚrlendis eru ■a­ einkum tveir smßdřrahˇpar sem hafa valdi­ tjˇni Ý grasrŠkt, grasma­kar og grasmÝtlar. Grasma­karnir eru lirfur fi­rildategunda, einkum grasyglunnar (Cerapteryx graminis) e­a grasvefarans (Eana osseana ), sem a­allega eru virkir ß vorin eftir a­ snjˇa leysir. ═ annßlum frß fyrri tÝ­ lŠtur nŠrri a­ skemmda af v÷ldum grasma­ks sÚ geti­ 10. hvert ßr (Geir GÝgja 1961), en n˙ Ý seinni tÝ­ eru grasma­ksskemmdir Ý t˙num mj÷g fßtÝ­ar. SÝ­ustu verulegu grasma­ksskemmda Ý t˙num er geti­ undir Eyjafj÷llum sumari­ 1992. Hvarf ■essara skemmda er sennilega tengt aukinni rŠktun, vegna ■ess a­ fi­rildin verpa einkum Ý sinurÝk og mosaskotin ˇrŠktart˙n, sem n˙ eru fremur sjaldsÚ­.

ROđAMAUR

Sk÷mmu fyrir 1980 var­ hÚr vart vi­ skemmdir Ý t˙num af v÷ldum ■ß ˇ■ekktra smßvera, og sumir telja sig reyndar hafa or­i­ ■eirra varir miklu fyrr. Rau­leit smßdřrin skri­u Ý geysilegum fj÷lda upp ß grasbl÷­in Ý byrjun sprettu, ■annig a­ skˇfatna­ur ■eirra sem um t˙nin gengu lita­ist rau­br˙nn. Fyrst var ekki vita­ nßkvŠmlega hva­a smßdřrategund um vŠri a­ rŠ­a, en a­ menn t÷ldu ■etta vera „maur“ og var ska­valdurinn almennt nefndur „ro­amaur“. HÚldu menn fyrst a­ um vŠri a­ rŠ­a s÷mu tegund og skrÝ­ur inn Ý h˙s og veldur ˇ■Šgindum ■ar. Jurtasj˙kdˇmafrŠ­ingur Rala og fleiri spur­ust fyrir um skemmdir af v÷ldum „ro­amaura“ erlendis, en ■ar var ■etta fyrirbŠri ˇ■ekkt. ┴ri­ 1985 kom hins vegar Ý ljˇs a­ danskur ma­ur var a­ vinna a­ rannsˇknum ß hli­stŠ­u fyrirbŠri ß GrŠnlandi (Nielsen 1984). Nßnari eftirgrennslan leiddi Ý ljˇs a­ ß GrŠnlandi var nßkvŠmlega sama vandamßl ß fer­inni, en ■ß var ekki vita­ um slÝkar skemmdir Ý t˙num Ý ÷­rum l÷ndum. Var me­al annars haft samband vi­ jurtasj˙kdˇmafrŠ­ing Ý Nor­ur-Noregi, og kanna­ist hann ekki vi­ fyrirbŠri­ sem vandamßl, en fˇr a­ svipast um eftir ■vÝ, setti klausur Ý bŠndabl÷­ og ba­ menn a­ tilkynna um slÝkar skemmdir. Er skemmst frß ■vÝ a­ segja a­ mikill fj÷ldi tilkynninga streymdi inn, og sÝ­an er ■etta einnig ■ekkt fyrirbŠri Ý Nor­ur-Noregi (Johansen 1987). SÝ­an hefur komi­ Ý ljˇs a­ hann veldur einnig tjˇni ß gr÷sum Ý Japan (Kanda og Hirai 1990).

M═TLAR

Ůa­ hefur oft valdi­ misskilningi a­ ■essi smßdřr eru ß Ýslensku nefnd maurar, en erlendir skˇgarmaurar eru sexfŠttir og af flokki skordřra (Insecta ) en ro­amaurarnir eru ßttfŠttir og af flokki ßttfŠtlna (Acarina ) og ■vÝ nßskyldir k÷ngulˇm. HÚrlendis dafna ekki villtir maurar, sem ß ensku nefnast „ants “, og ß skandinavisku „maur“ e­a „ myre “, einungis hafa fundist hÚr nokkrar tegundir h˙samaura. Hins vegar er hÚr, einkum Ý jar­veginum, mikill fj÷ldi tegunda af ßttfŠtlumaurum, sem ß ensku nefnast „ mites“ og ß skandinavisku „midder “. Hafa ■egar veri­ greindar yfir 300 tegundir hÚrlendis og eflaust eru ■Šr miklu fleiri. Vegna ■ess a­ heiti­ ßttfŠtlumaur fer illa Ý samsetningu og til a­ ey­a ruglingi vi­ hina eiginlegu maura hef Úg lagt til a­ ßttfŠtlumaurarnir ver­i nefndir mÝtlar (Bjarni E. Gu­leifsson 1985). Eftir ■essu Štti til dŠmis fjßrklß­amaurinn, rykmaurinn, grˇ­urh˙saspunamaurinn og fj÷rul˙sin a­ nefnast fjßrklß­amÝtill, rykmÝtill, grˇ­urh˙saspunamÝtill og fj÷rumÝtill en ekki maur e­a l˙s.

MÝtlarnir eru sjaldan yfir 1 mm ß lengd, h÷fu­, frambolur og afturbolur hafa runni­ saman Ý einn stuttan og brei­an bol, andstŠtt eiginlegum maurum sem eru li­skiptir eins og ÷nnur skordřr. Munnlimir mynda rana til a­ sj˙ga e­a klippa fŠ­una. MÝtlar lifa bŠ­i sem snÝkjudřr og rotverur. ┌r eggjunum skrÝ­a lirfur sem eftir hamskipti breytast Ý gy­lur og eftir mism÷rg hamskipti og gy­lustig kemur loks fram full■roska mÝtill sem verpir eggjum. Eftir lifna­arhßttum e­a byggingu er ■eim skipt Ý hˇpa, en greining ■eirra er sÚrfrŠ­ivinna.

Tegundagreining sřndi a­ umrŠddar skemmdir Ý t˙nunum hÚrlendis voru a­allega af v÷ldum mÝtlategundarinnar Penthaleus major, sem nefndur er t˙namÝtill. Ůetta er ekki sama tegund og a­allega skrÝ­ur upp veggi og inn Ý byggingar en ■a­ er tegundin Bryobia praetiosa (e­a B. cristata) nefndur veggjamÝtill. FrŠndi t˙namÝtilsins er svonefndur svar­armÝtill (Halotydeus destructor ), svipa­ur Ý ˙tliti og lÝfshßttum, en lifir einungis ß su­urhveli og veldur helst tjˇni ß tvÝkÝmbl÷­ungum (Swan 1934). GrasmÝtlar er samheiti mÝtla sem lifa ß gr÷sum (Bjarni E. Gu­leifsson og Sigurgeir Ëlafsson 1987). Allir grasmÝtlarnir lifa best ß ˙rkomulitlum st÷­um, og eru ■ess vegna meira vandamßl ß Nor­urlandi en Su­urlandi. VeggjamÝtillinn er ■urrkkŠrastur, ■ß t˙namÝtillinn og loks svar­armÝtillinn.



1. mynd . A: VeggjamÝtill (Bryobia praetiosa ). B: T˙namÝtill (Penthaleus major ). C: Svar­armÝtill (Halotydeus destructor ). (A frß Rack 1984, B og C frß Swan 1934).

VEGGJAM═TILL

═ upphafi t÷ldu menn a­ ■a­ vŠri veggjamÝtillinn sem ylli tjˇni ß t˙num, en svo reyndist ekki. Fullvaxinn veggjamÝtill er um 0,7 mm langur, rau­br˙nn me­ 8 rau­a fŠtur. Tjˇn ß t˙ngr÷sum af hans v÷ldum er yfirleitt smßvŠgilegt, en hann stingur munnlimum inn Ý frumur, sřgur ˙r ■eim safann, og gengur skipulega til verks ■annig a­ dau­ar frumur mynda ljˇsar rßkir eftir bl÷­unum endil÷ngum. Meginvandinn vi­ veggjamÝtilinn er a­ hann leitar inn Ý hřbřli manna til a­ hafa hamskipti e­a Ý leit a­ varpsta­. SkrÝ­a dřrin inn um smßsprungur e­a gluggarifur og geta veri­ til lei­inda. Vegna ■ess a­ hann er rau­leitur og myndar rau­a bletti sÚ hann kraminn, halda sumir a­ hann sÚ blˇ­suga en svo er ekki. Eftir a­ hann er kominn inn Ý hÝbřli er fßtt hŠgt a­ gera anna­ en ryksuga. Fyrirbyggjandi a­ger­ir utandyra hafa reynst erfi­ar, en helst hafa menn grafi­ malarrßsir me­fram veggjunum e­a ˙­a­ grasfl÷tina me­fram h˙sunum (Bjarni E. Gu­leifsson 1988b). A­ s÷gn Smßra Sigur­ssonar gar­yrkjumanns ß Akureyri, sem miki­ hefur fengist vi­ varnir gegn veggjamÝtli, vir­ist lyfi­ Permasect gagnast illa, en mÝtlinum er hŠgt a­ halda ni­ri me­ Rogor, sem er alhli­a, kerfisvirkur skordřraey­ir ˙r flokki fˇsforsambanda. Notkun Rogors er ■ˇ řmsum annm÷rkum hß­, og betri lausn ■arf a­ finnast ß ■essu vandamßli.

T┌NAM═TILL

Lřsing
T˙namÝtillinn er um 1,0 mm langur, d÷kkbr˙nn me­ 8 ljˇsrau­a fŠtur. Greinilegt einkenni hans er a­ enda■armurinn er baklŠgur og myndar ljˇsrau­an blett aftarlega ß bakinu. Ůegar mÝtillinn er Ý miklu Šti mß stundum sjß saurdropa lo­a vi­ dřri­ ß enda■armsopinu ß bakinu. Munnlimirnir tveir eru stuttir og tenntir og nota­ir til a­ skrapa upp yfirbor­ jurtanna ■annig a­ frumusafinn ver­i a­gengilegur dřrinu (Chada 1956).

LÝfsferill
┌r egginu skrÝ­ur sexfŠtt lirfa um 0,2 mm l÷ng og eftir hamskipti breytist h˙n Ý 0,3-0,4 mm ßttfŠtta gy­lu. Gy­lustigin eru tv÷ og er sÝ­ari gy­lan 0,5-0,7 mm l÷ng. Eftir gy­lustigin tv÷ og hamskipti kemur fram fullvaxinn mÝtill, 1,0 mm langur (Haug 1989). Ëljˇst er hve langan tÝma lÝfsferill t˙namÝtilsins tekur, en vi­ gˇ­ skilyr­i 10-14 vikur (Chada 1956, Narayan 1962), en vi­ erfi­ari skilyr­i kannski 4-6 vikur (Haug 1992). Íll stigin eru d÷kkbr˙n, og ÷ll nŠrast ■au ß pl÷ntum. T˙namÝtillinn verpir 2-15 eggjum ß lÝ fsferlinum Ý bla­slÝ­ur e­a ß rŠtur jurta.

┌tbrei­sla
MÝtillinn Penthaleus major var ekki ß­ur ■ekktur sem ska­valdur a­ sumri en er algengur vÝ­a ß nor­ur- og su­urhveli, til dŠmis Ý BandarÝkjunum og ┴stralÝu, ß milli 25. og 55. breiddargrß­u sem ska­valdur ß vetrarkorni a­ vetri, enda nefndur „Winter grain mite“. Ůa­ er hins vegar nřtt a­ hann skuli vera meindřr nor­ar, eins og ß GrŠnlandi, ═slandi, Nor­ur-Noregi og Japan, ß 66.-70. breiddargrß­u, og valdi ■ß tjˇni a­ sumrinu. Ůetta kann a­ skapast af ■vÝ a­ hitastig a­ sumri ß nor­urhjara er lÝkt og a­ vetri sunnar og eru ■vÝ skilyr­in svipu­ Ý bß­um tilvikum. T˙namÝtillinn hefur fundist vÝ­a um land, en faraldrar eru tÝ­astir ß Nor­ur- og Austurlandi, enda er hann ■urrkkŠr svo sem fyrr greinir. Mß segja a­ einkenni mÝtlaskemmda hafi fundist Ý ÷llum sřslum ß Nor­urlandi. ═ ┴stralÝu er greinilegt a­ t˙namÝtillinn er einungis ■ar sem ˙rkoma yfir vaxtartÝmann er lÝtil, undir 190-225 mm (Bishop o.fl. 1991, Wallace og Mahon 1971). Ţmsir kynnu a­ halda a­ fj÷lgun hans hÚrlendis ß seinni ßrum kynni a­ tengjast ■vÝ a­ hann hef­i borist hinga­ nřlega, en Úg tel engan vafa ß ■vÝ a­ mÝtillinn hafi veri­ hÚr ß landi frß upphafi, en eitthva­ Ý ytri skilyr­um, landnotum e­a ve­urfari, hafi ß seinni ßrum breyst honum Ý hag. T˙namÝtillinn dreifist mest me­ mold e­a pl÷ntum en einnig fj˙ka eggin til og hann getur skri­ i­ nokku­ um (Haug 1989).

═ Nor­ur-Noregi hafa veri­ taldir 14.800 mÝtlar ß m2(Haug 1989), 18.000 ß GrŠnlandi (Nielsen 1984) og Ý Japan 157.000 mÝtlar/m2(Kanda og Hirai 1990). T˙namÝtillinn er kuldakŠr og lifir af sem egg heit og ■urr sumur ß su­ lŠgari slˇ­um, en hÚr er hann sem egg yfir veturinn og klekst ˙t Ý maÝ, er lirfa Ý maÝ-j˙nÝ, hefur tv÷ gy­lustig Ý j˙nÝ og er fullvaxi­ dřr Ý j˙nÝ-j˙lÝ sem verpir eggjum. ┴ su­lŠgum slˇ­um koma fram tvŠr kynslˇ­ir og hÚr ß landi hefur sÚst ÷nnur kynslˇ­ a­ hausti, en ekki Ý GrŠnlandi og Ý Noregi.

Tjˇn
T˙namÝtillinn skefur upp yfirh˙­ bla­anna til a­ komast a­ frumusafanum, sem hann sřgur Ý sig ß samt grŠnukornunum, ■annig a­ bl÷­in fß silfurlita­a ßfer­, slapa ni­ur og s÷lna a­ lokum. ┴rei­anlega hafa menn oft kennt ■urrki e­a K-skorti um skemmdir af v÷ldum t˙namÝtilsins. Ůetta veldur uppskerubresti og ver­i ßlagi­ of miki­ geta gr÷sin drepist. MÝtillinn fŠr d÷kkan lit af bla­grŠnunni. Hann sÚst ß ÷llum t˙ngrˇ­ri, en veldur helst tjˇni ß vallarfoxgrasi, ■ˇ sjaldan fyrstu tv÷ ßrin eftir rŠktun, lÝklega vegna ■ess a­ stofninn ■arf tÝma til a­ nß sÚr upp eftir jar­vinnsluna. Hann er mest ßberandi Ý vallarfoxgrast˙num sem fri­u­ eru fyrir vorbeit, lÝklega vegna ■ess a­ ■ar hefur hann meiri fŠ­u en Ý sn÷ggbitnum t˙num (Bjarni E. Gu­leifsson 1988a). Hann vir­ist einkum dafna ß ■urrlendari svŠ­um og ekki Ý ■Úttum jar­vegi. HÚrlendis er hann algengur ß mela- og sandt˙num, en einnig ß ■urrum, lÝti­ ■j÷ppu­um mřrat˙num. Ef skilyr­i eru honum ˇ hagstŠ­ skrÝ­ur hann ni­ur Ý jar­veginn og bÝ­ur betri tÝma. Hann er nŠturvirkur og for­ast sˇlarljˇs og hrynur af grasinu vi­ rok, rigningu e­a v÷kvun, en er oft mikilvirkur fyrst eftir regn (Nielsen 1984). Litlar upplřsingar eru um ■a­ hve miki­ hann getur rřrt uppskeruna, en Ý GrŠnlandi var ߊtla­ a­ h˙n gŠti minnka­ um helming (Nielsen 1984).

═slenskar rannsˇknir
Fyrst var ger­ ˙­unartilraun ß M÷­ruv÷llum ßri­ 1980 og sÝ­an 1987 hafa veri­ ger­ar talsver­ar athuganir ß fyrirbŠrinu ■ar. ═ ljˇs kemur a­ t˙namÝtillinn fer mj÷g snemma vors ß stjß, um lei­ og efsta jar­vegslagi­ fer a­ hlřna. HitamŠlingar vori­ 1992 og 1993 sřndu a­ mÝtlarnir hˇfust handa ■egar hiti Ý 5 sm dřpt var kominn Ý um 10░C. Sumari­ 1994 var sÝriti Ý 2,5 sm jar­vegsdřpt og sÚst ß 2. mynd hvernig jar­vegshitinn hefur ßhrif ß mÝtlafj÷ldann, sem nŠr hßmarki Ý byrjun j˙lÝ.


2. mynd . Jar­vegshiti Ý 2,5 sm dřpt og mÝtlafj÷ldi Ý fallgildrum ß Mi­mřri ß M÷­ruv÷ llum sumari­ 1994.

┌­un me­ veikri Permasectbl÷ndu (175 ml/300 l vatns) hefur gefi­ gˇ­a raun gegn t˙namÝtli. Hann hverfur nŠr alveg strax eftir ˙­un og ˙­unin heldur honum ni­ri alveg fram ß haust (3. mynd). ┴ 3. mynd mß einnig greina ÷rlitla fj÷lgun Ý mÝtlastofninum a­ haustinu, en stundum hefur ■essi seinni kynslˇ­ veri­ meira ßberandi.

3. mynd . ┴hrif ˙­unar me­ Permasecti (200ml Ý 300 l vatns) ß fj÷lda mÝtla Ý fallgildrum ß Mi­mřri ß M÷­ruv÷llum sumari­ 1993.

Miki­ atri­i er a­ ˙­a snemma vors ■annig a­ fyrstu mÝtlarnir hafi ekki nß­ a­ verpa eggjum fyrir ˙­un. ┴ 4. mynd sÚst a­ ˙­un, og ■ß sÚrstaklega tÝmanleg ˙­un, hefur haft ßhrif ß vi­gang mÝtlanna nŠsta vor.


4. mynd . ┴hrif ˙­unartÝma me­ Permasecti (300ml Ý 300 l vatns) ß mÝtlastofninn Ý mřrat˙ni ß Brakanda Ý H÷rgßrdal sumari­ 1987 og eftirßhrifin sumari­ 1988.

┴hrif ˙­unar eru augljˇs ß fj÷lda mÝtla, og ■au eru einnig oft augljˇs ß ˙tlit grasanna, sem haldast grŠn en ■au sem ekki eru ˙­u­ ver­a me­ silfurlitu­ og slapandi bl÷­. Uppskeruauka vegna ˙­unar er helst a­ vŠnta Ý vallarfoxgrast˙num. Hins vegar hefur reynst erfitt a­ sřna Ý hef­bundnum tilraunum fram ß uppskeruauka vegna ˙­unar, sennilega vegna ■ess a­ skemmdirnar dreifast misjafnt og koma oft fram Ý flekkjum. Einnig ey­ast skemmdirnar ■egar lÝ­ur ß sumar og mÝtlunum fŠkkar, ■annig a­ gr÷sin hafa stundum nß­ sÚr ■egar a­ slŠtti kemur. Fram hefur komi­ Ý ■essum rannsˇknum a­ kalÝuminnihald uppskerunnar er raunhŠft lŠgra Ý heyi ■ar sem ekki hefur veri­ ˙­a­. Er ■a­ skiljanlegt vegna ■ess a­ mÝtillinn sřgur frumuv÷kvann, sem er mj÷g kalÝumrÝkur. ═ seinni slŠtti var meltanleikinn raunhŠft hŠrri ■ar sem ˙­a­ haf­i veri­, einkum ■ar sem fyrri slßttur var sleginn snemma.

Varnir


    Helstu varnir gegn t˙namÝtli eru:

    - ┌­un me­ Permetrřni snemma vors (drepur mÝtla en ekki egg).

    - V÷kvun (skolar mÝtlum ni­ur).

    - A­ beita e­a slß t˙nin snemma vors (ey­ir fˇ­ri mÝtlanna).

    - A­ endurrŠkta t˙ni­ (fŠkkar mÝtlunum).


HEIMILDIR

Bishop, A.L., Holtkamp, R.H. & Horwood, M. (1991). The distribution of earth mites and lucerne flea in New South Wales. ═: Proc. Nat. Workshop Redlegged Earth Mite (ritstj. J. Ridsdill-Smith), bls. 20-23.

Bjarni E. Gu­leifsson (1985). Af maurum og mori vi­ Eyjafj÷r­. ┴rsrit RŠktunarfÚlags Nor­urlands 82: 49-56.

Bjarni E. Gu­leifsson (1988a). Um grasmÝtla og varnir gegn ■ eim. FrÚttir og Frˇ­leikur. No. 71, 14(3), 2-3.

Bjarni E. Gu­leifsson (1988b). Ro­amaur e­a mÝtlar. Morgunbla­i­ 14. maÝ, bls. 21.

Bjarni E. Gu­leifsson og Sigurgeir Ëlafsson (1987). Grasmaurar. Freyr 9, 356-358.

Chada, H.L. (1956). Biology of the winter grain mite and its control in small grains. J. Economic Entomol. 49: 515-520.

Geir Gigja (1961). Grasfi­rildi og grasma­kur ß ═slandi. Atvinnudeild Hßskˇlans. Rit Landb˙na­ardeildar. B-flokkur – Nr. 14, 48 bls.

Haug, R. (1989). Grasmidd som skadedyr i eng. Hovedoppgave ved NLH, 96 bls.

Haug, R. (1992). Grasmidd som skadedyr i eng. Norden 96(4): 14-16.

Johansen, T.J. (1987). Ny skadegj÷rer i enga. Norden 91(4): 9.

Kanda, K. & Hirai, Y. (1990). [Outbreak of the winter grain mite, Penthaleus major (DugÚs), in forage grasses in Nisu district]. Jpn. J. Appl. Ent. Zool. 34, 79-81.

Narayan, D.S. (1962). Morphological, biological and ecological studies on the winter grain mite, Penthaleus major (DugÚs). Penthaleidae; Acarina Part I. J. Zool. Soc. India 14: 45-64.

Nielsen, P. (1984). Entomologiske unders÷gelser i og omkring fňreholderomrňdet i Sydgr÷nland. Arbejdsgruppen vedr÷rende milj÷ og fňreavl. Rapport nr. 2, 29 bls.

Rack, G. (1984). Systematik, Morphologie und Biologie von Milben (Acari) in Hńusern und Vorrńten sovie Milben von medizinischer Bedeutung. teil IV. Die Grasmilbe (Bryobia cristata (DugÚs, 1834) und grasmilben-plagen. Der Praktische Schńdlingsbekńmpfer 36: 133-136.

Swan, D.C. (1934). The redlegged earthmite Halotydeus destuctor (Tucker) in south Australia: with remarks upon Penthaleus major (DugÚs). J. Agric. 38: 353-367.

Wallace, M.M.H. & Mahon, J.A. (1971). The distribution of Halotydeus destructor and Penthaleus major (Acari:Eupodidae) in Australia in relation to climate and land use. Aust. J. Zool. 19: 65-76.