Gróðurfarsbreytingar í kjölfar beitarfriðunar í Húsafellsskógi [veggspjald]
 |
| Höfundur | Útgefandi | Útgáfuár | Útgáfustaður |
| Björn Þorsteinsson, Anna Guðrún Þórhallsdóttir | BÍ, LBH, RALA | 2003 | Reykjavík |
| | | |
| Rit | Árgangur | Tölublað | Bls. |
| Ráðunautafundur | 2003 | | 201-203 |
| | | |
| | | |
INNGANGUR
Í kjölfar fjölgunar fjár á Húsafelli, sem náði hámarki með um 1000 fjár í lok 6. áratugarins, var Húsafellsskógur mjög ofbeittur. Frá fornu fari hafði verið um 200-250 fjár á jörðinni og greindu menn þá ekki miklar breytingar á stærð skógarins. Rjóður komu í skóginn á maðkárum, en þau lokuðu sér að nýju er frá leið. Á 6. og 7. áratugnum náði skógurinn ekki að endurnýjast vegna ofbeitar og var þar alopið land árið 1964, þegar hluti þess var friðaður (hér svæði 64). Það sem eftir stóð var friðað og gert að friðlandi árið 1972 (hér svæði 72). Árið 1981 voru gerðar gróðurmælingar á þessum svæðum (Björn Þorsteinsson 1981). Var þá landnám birkis á svæðinu í fullum gangi og það einsleitt yfir að líta, en greinilega sýnilegur munur á milli svæðanna í samræmi við aldur friðunar. Sumarið 2002 voru mælingarnar endurteknar á nákvæmlega sömu sniðum og árið 1981.
Markmið rannsóknarinnar var að sjá hve hratt landnám birkisins í rjóðrunum var á ofangreindu tímabili og hvernig undirgróðurinn breyttist í kjölfarið.
EFNIVIÐUR OG AÐFERÐIR
Svæðið er syðst í Húsafellsskógi, rétt austan þjóðvegar, sitthvoru megin línu sem dreginn er milli punktanna N:64° 41 880 W:020° 51 912 og N:64° 41 846 W:020° 52 001. Alls voru gerðar þekju- og hæðarmælingar með sk. "line intercept" eða "line transect" aðferð (Muller Dombois o.fl. 1974) á birki á átta sniðum sem lágu hornrétt í 20-40 m út frá merktum staurum (á 11-12,5 m millibili) í friðunargirðingu. Oddamælingar, "point intercept" aðferð (Muller Dombois o.fl. 1974), voru notaðar til að mæla tíðni tegunda í undirgróðri á þremur af þessum sniðum, fjórir rammar á sniði hverrar línu, á hvoru svæði fyrir sig. Þannig voru mældir 1200 punktar (oddar) á hvoru svæði, alls 2400 punktar. Engar mælingar voru gerðar nær girðingu en 2 m. Tölfræðilegur samanburður á oddamælingagögnum var gerður með ANOVA General Linear Model í forritinu Minitab.
NIÐURSTÖÐUR
Árið 1981 er marktækur munur á þekju og hæð birkis milli svæða, sem enn er til staðar við mælingu 2002 (1. tafla). Meðalaukning runna í hæð frá friðun og fram til 1981 reyndist vera að meðaltali 4,0 og 4,3 cm á ári og þekjuaukning 1,8 og 1,5% á ári á svæðum 64 og 72. Á árabilinu 1981 og fram til 2002 eru sömu tölur 6,9 og 5,7 cm hæðaraukning, en þekjuaukning 2,2 og 2,2 cm á ári fyrir svæði 64 og 72.
 Í oddamælingunum komu fyrir 35 tegundir eða tegundahópar, þar af tilheyrðu sjö mosum og fléttum. Ríkjandi tegundir í undirgróðri (mældust að meðaltali tíu sinnum eða oftar að meðaltali / mæliramma) á mælisvæðinu í heild voru blávingull (Festuca vivipara), tildurmosi (Hylocomium splendens), bugðupuntur (Descampsia flexuosa), þursaskegg (Kobresia myosuroides), krossmaðra (Galium boreale), ilmreyr (Anthoxantum odoradum), hraungambri (Racometrium lanuginosum) og hærugambri (R. canescens). Einnig voru algengar (mældust að meðaltali 1-10 sinnum /mæliramma að meðaltali) starir (Carex spp.), engjaskófir (Peltigera sp.), krækilyng (Empetrum nigrum), bláberjalyng (Vacchinium uliginosum), móasef (Juncus trifidus), língresi (Agrostis sp.), mosinn runnaskraut Rhytidiadelphus triquetrus, vallhæra (Luzula multiflora), beitilyng (Calluna vulgaris), gulmaðra (Galium verum), brjóstagras (Thalictrum alpinum) og kornsúra (Bistorta vivpara). Aðrar tegundir eða tegundahópar á svæðinu mældust sjaldnar, eða að meðaltali sjaldnar en einu sinni í hverjum mæliramma.
 Hlutdeild einstakra tegundahópa eftir svæðum og mælingarári má sjá í 2. töflu Marktækar breytingar eru á aukningu flétta milli mælinga á báðum svæðum (P=0,043), sem og fækkun mosa á svæði 64 (P=0,045). Störum og sefi fækkar einnig marktækt, en þursaskegg telst til þess hóps og vegur mjög þungt (P=0,000).
Samanburður milli svæða 64 og 72
· Marktækt meiri ilmreyr mældist á svæði 64 en svæði 72 (P=0,000), en tíðni teg-undarinnar breyttist ekki á svæðunum milli mælinga 1981 og 2002.
· Beitilyng (C. vulgaris) mælist marktækt meira á svæði 72 en svæði 64 í báðum mælingum (P=0,070).
· Möðrutegundirnar þrjár (Galium boreale, G. verum og G. normanii) mælast í öllum tilvikum með hærri tíðni á svæði 64 í báðum mælingum (P=0,087).
· Tildurmosi (H. splendens) mælist marktækt meira á svæði 72 í báðum mælingum (P=0,016).
· Marktækt meira er af hærugambra (R. canescens) á svæði 72 í báðum mælingum (P=0,076).
Samanburður milli mælinga 1981 og 2002
· Mesta breytingin verður á þursaskeggi, sem áður var mjög algengt á báðum svæðum, en það er nú orðið sjaldgæft á svæði 64 og fremur sjaldgæft á svæði 72 (P=0,000).
· Það dregur úr tíðni beggja gambra-mosategundanna, sem áður voru mjög ríkjandi. (P=0,001 fyrir R. canescens, P=0,007 fyrir R. lanuginosum).
· Blóðberg hættir að mælast á báðum svæðum (P=0,059).
· Lógresi hættir að mælast á báðum svæðum (P=0,001).
· Krækilyng eykst á báðum svæðum (P=0,048).
· Engjaskófir aukast á báðum svæðum (P=0,023).
· Hins vegar var mósasef áður algengt á svæði 64, en reyndist nú nánast horfið á því svæði (P=0,042). Ekki urðu marktækar breytingar á móasefi á svæði 72.
· Tildurmosi (H. splendens) eykst marktækt á báðum svæðum milli mælinga (P= 0,036).
UMRÆÐUR
Athygli vekur hve hægvaxta birkið er á mælisvæðinu. Hafa má í huga að mjög nærri landinu var gengið fyrir friðun og jarðvegur er bæði þurr og þunnur. Þessar mælingar frá Húsafelli virðast í góðu samræmi við birkimælingar á rýru landi annarsstaðar, en ársvöxtur birkis á Íslandi hefur mælst vera að meðaltali 4,8-7,3 cm, breytilegt eftir kvæmum og aðstæðum (Þorbergur Hjalti Jónsson 2002). Árleg þekjuaukning birkisins virðist vera meira en helmingi minni á Húsafelli en í Gunnlaugsskógi við Gunnarsholt, sem jók þekju sína að meðaltali um 5,2% á ári á árabilinu 1960-1984, samkvæmt mælingum Ásu L. Aradóttur (1991).
Samkvæmt fyrri rannsóknum Hauks Ragnarssonar og Steindórs Steindórssonar (1963) og Ágústar H. Bjarnasonar (1974) hopaði þursaskegg við friðun í Hallormsstaðaskógi eins og hér. Niðurstöður eru einnig samhljóða um blóðberg, sem hvarf við friðun í Hallormsstaðaskógi, og um krækilyng og túnvingul, sem sækja í sig veðrið við friðun. Niðurstöður eru hins vegar ekki samhljóða um blávingul, sem heldur velli í Húsafellsskógi, en lætur undan síga við friðun í Hallormsstaðarskógi. Á Húsafelli mælist ekki marktæk breyting á língresistegundum og bláberjalyngi eins og í Hallormsstaðarskógi.
Óútskýrður er sá munur í undirgróðri sem mælist milli svæða, bæði 1981 og 2002, í ilmrey og möðrutegundum, sem eru marktækt meiri á svæði 64, og beitilyngi, tildurmosa og hærugambra, sem eru tegundir sem mælast marktækt meira á svæði 72. Athyglivert er að ilmreyr breytist ekki marktækt milli mælinga 1981 og 2002.
ÞAKKIR
Herði Kristinssyni eru færðar þakkir fyrir ráð við skipulagningu verkefnisins í upphafi og Þorsteini Þorsteinssyni frá Húsafelli fyrir aðstoð á vettvangi. Norrænu ráðherranefndinni, landbúnaðarráðuneytinu og umhverfisráðuneytinu eru þakkaðir styrkir til verkefnisins "Hefðbundnar landbúnaðarvistgerðir" - Traditional rural biotopes, en mælingarnar 2002 eru hluti af því verkefni.
HEIMILDIR
Ágúst H. Bjarnason, 1977. Gróðurathuganir á Hallormsstað. Fjölritað sem handrit, 26 s.
Aradottir, A.L., 1991. Population biology and stand development of birch (Betula pubescens Ehr.) on disturbed sites in Iceland. Ph.D. Thesis, Dept. of Range Sci., Texas A&M University. Diss. Abs. International 52-06 B, 2869.
Björn Þorsteinsson, 1981. Gróðurmælingar í Húsafellsskógi. Ritgerð, 5 ein. rannsóknaverkefni. Líffræðiskor Háskóla Íslands.
Haukur Ragnarsson & Steindór Steindórsson, 1963. Gróðurrannsóknir í Hallormsstaðaskógi. Ársrit Skógræktarfélags Íslands, 32-59.
Muller-Dombois, D. & Ellenberg, H., 1974. Aims and methods of vegetation ecology. Wiley & Sons, U.S.A.
Þorbergur Hjalti Jónsson, 2002. Stature of sub-arctic birch in relation to growth rate, lifespan and tree form. Óbirt handrit. |