Menningarlandslag og landnýting [veggspjald]

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Anna Guðrún Þórhallsdóttir, Björn Þorsteinsson, Anna KarlsdóttirBÍ, LBH, RALA2002Reykajvík
RitÁrgangurTölublaðBls.
Ráðunautafundur2002289-292
(Traditional rural landscapes - management in the Nordic and Baltic countries)


INNGANGUR

Landslagsvistfræði er vaxandi fræðigrein sem hefur orðið áberandi á síðustu árum. Tilkoma nýrrar tækni við fjarkönnun og úrvinnslu hefur gert mönnum kleift að horfa á og greina landslag og landslagsheildir frá öðru sjónarhorni en áður. Með landslagsvistfræðinni hefur hugtakið menningarlandslag þróast og umfjöllunin um menningarlandslag orðið umfangsmeiri.

Á Norðurlöndum hefur umræðan um menningarlandslag sér í lagi tengst ásýnd hinna dreifðu byggða, sveitalandslaginu, og þeim breytingum sem á því hafa orðið á síðustu áratugum. Ástæður breytinga í landslagi má rekja beint til breyttra búskaparhátta. Hefðbundin blönduð bú, með fjölbreyttan búpening á beit hafa látið undan síga fyrir stórbúum, þar sem skepnurnar eru oftar en ekki fóðraðar alfarið inni. Við það að búpeningi er ekki lengur haldið til beitar hafa opin beitarsvæði, engi og úthagi, víðast horfið í skógarþykkni. Í stað hefð-bundins sláttar túna til heyöflunar hefur komið akuryrkja og þar með gamalt graslendi hefur horfið undir opna akra. Hin hefðbundna landslagsmynd dreifðra byggða á Norðurlöndunum, bær umkringdur grónum túnum, litlum ökrum og skóginn að baki, hefur nú breyst í þá átt að bærinn er umkringdur stórum opnum og dökkum ökrum stóran hluta ársins.

Með ofangreindum breytingum á landnýtingu hverfa búsvæði fjölmargra tegunda plantna og dýra og eru margar þeirra nú komnar á válista yfir tegundir í útrýmingarhættu. Norðurlöndin hafa lagt út í aðgerðir til að viðhalda búsvæðum sem eru á undanhaldi með fjárstuðningi við hefðbundinn búskap og hefðbundnar nytjar opinna svæða, með beit og slætti.

Samsvarandi aðgerðir eru að finna í landbúnaðaráætlun (CAP) ES. Þar er meðal markmiða að hafa jákvæð áhrif á umhverfi í hinum dreifðu byggðum og í 6. Umhverfisáætlun Evrópubandalagsins 2001-2010 er sérstök umfjöllun um mikilvægi hefðbundins vistvæns (lágflæðis - gamaldags) landbúnaðar fyrir landslagsvernd og viðhald fjölbreytileika tegunda.

Á Íslandi hefur þróun gróðurfars verið með mjög ólíkum hætti en á hinum Norðurlöndunum. Birkiskógurinn sem var víðast við landnám virðist hafa horfið að mestu á fyrstu öldum Íslandsbyggðarinnar og beitarálagið hélst það mikið í gegnum aldirnar að skógurinn náði ekki fótfestu á nýjan leik. Það Ísland sem við þekkjum í dag er því skóglaust að mestu og víða hefur gróður átt undir högg að sækja vegna ofnýtingar. Fram á síðustu ár hefur því vandamál Íslendinga ekki verið skortur á úthaganýtingu líkt og í nágrannalöndunum okkar, heldur ofnýting og meðfylgjandi gróðureyðing og uppblástur. Þróun í landbúnaði síðasta áratuginn bendir til að þetta sé að breytast. Sauðfé hefur fækkað um meira en helming frá árinu 1980, með samsvarandi minnkun beitarálags. Einnig hefur veðurfar á síðustu 10 árum verið gróðri mjög hagstætt, mildir vetur og hlý sumur. Mikla framför er víða að sjá á gróðri, bæði á láglendi og hálendi. Þar sem beit er alveg horfin eru gróðurbreytingar víða mjög hraðar, bæði eru tegundir sem ekki þoldu beitina að eflast á ný en líka aðrar að hverfa sem ekki þola samkeppnina í óbitnum sverði. Þar sem nýtingin/beitin tekur einhverja af ríkjandi tegundum svæðis leiðir hún til fjölgunar annarra tegunda, þar sem álagið á ríkjandi tegundina hjálpar hinum veikari að halda fótfestu. Þær breytingar sem nú þegar hafa orðið á búskaparháttum hafa þannig þegar leitt til verulegra gróðurbreytinga. Fyrirsjáanlegt er að enn frekari breyt-ingar verði á búskaparháttum á komandi áratugum með meðfylgjandi gróðurbreytingum.

Langvarandi og útbreidd ofbeit á landinu hefur leitt til þess að í hugum margra Íslendinga er beit alfarið af hinu illa og alfriðað land það eina sem er ásættanlegt. Með reynslu nágrannaþjóða okkar í huga á þessi skoðun örugglega eftir að breytast, sérstaklega eftir því sem beitin hverfur af stærri svæðum. Óbitnir graslendismóar sem fara fyrst á kaf í gras og sinu og síðan mosa þegar grasið lætur undan síga eru óskemmtilegir yfirferðar. Friðun náttúrulegra birkiskóga hefur leitt til að skógurinn, nær undantekningalaust, hefur orðið ófær með öllu vegna þéttleika, sem aftur leiðir til þess að útivistargildi hans rýrnar til muna. Hæfilega beittur birkiskógur er hins vegar opinn og með þéttan fjölbreyttan skógarbotn og mun eftirsóknarverðara útivistarsvæði.

Þó að mikið hafi verið skrifað um áhrif sauðfjárbeitar á gróðurþróun og jarðvegseyðingu hérlendis hafa langtímaáhrif beitar annarra húsdýra, hrossa og nautgripa, á gróðurþróun lítt verið skoðuð. Einnig hafa áhrif sauðfjárbeitar á birkiskóg lítið verið skoðuð. Til þess að geta markvisst stuðlað að ákveðinni gróðurþróun þarf að skoða áhrif beitar einstakra búfjártegunda á gróðurframvindu. Til að skoða slíkt samhengi til hlítar þarf langtímarannsóknir, þar sem mismunandi búfjártegundum væri beitt á mismunandi gróðurlendi í áratugi. Önnur nálgun sem getur gefið vísbendingar um áhrif beitar mismunandi búfjártegunda á gróðurþróun er að skoða gróðurfar mismunandi jarða á sama svæði þar sem vitað er að einungis einni búfjártegund hefur verið beitt í mjög langan tíma. Slík svæði er að finna nokkuð víða á Íslandi, meðal annars í Borgarfirði.

BAKGRUNNUR VERKEFNISINS TRADITIONAL RURAL LANDSCAPES - MANAGEMENT IN THE NORDIC AND BALTIC COUNTRIES

Á vegum norrænu ráðherranefndarinnar er starfandi vinnuhópur á sviði náttúruverndar og útivistar. Meðal þeirra verkefna sem hópurinn hefur unnið að er líffræðileg fjölbreytni og landslagsgildi búsetusvæða á Norðurlöndum. Árið 1999 var ákveðið að halda ráðstefnu um Hefðbundnar landbúnaðarvistgerðir á Norðurlöndum - Traditional rural biotopes in the Nordic countries. Ráðstefnan var haldin í Turku í Finnlandi 2.-4. maí 2000 og hafði þá verið ákveðið að taka með Baltnesku löndin og var heiti hennar "Traditional rural biotopes in the Nordic countries, the Baltic states and the Republic of Karelia". Ráðstefnurit í flokknum Environment TemaNord 200:609, með heitinu Traditional rural biotopes in the Nordic countries, the Baltic states and the Republic of Karelia var gefið út með þeim erindum sem flutt voru á ráðstefnunni. Markmiðið með ráðstefnunni var - að fá yfirlit yfir umfang og stöðu hefðbundinna landbúnaðarvistgerða á Norðurlöndunum og hvaða upplýsingar lægu fyrir um þessar vistgerðir, - að fá upplýsingar um meðferð og viðhald þessara vistgerða svo og viðhorf og stöðu þeirra í hverju landi fyrir sig. Þá var það einnig markmið ráðstefnunnar að skilgreina svið þar sem samvinna landa á milli við nýtingu, viðhalds og verndunar gæti skilað árangri.

Í framhaldi af ráðstefnunni í Finnlandi í maí 2000 ákvað vinnuhópur um náttúruvernd og útivist á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar að halda vinnunni áfram og tengja saman aðila frá öllum Norðurlöndunum, auk hinna Baltnesku landa í rannsóknaverkefni til þriggja ára, 2001-2003. Markmið rannsóknaverkefnisins er að þróa aðferðir við að skilgreina og viðhalda landbúnaðarvistgerðum og leiðbeina um meðferð og viðhald í hverju landi fyrir sig og deila reynslu milli landanna. Með viðtölum við bændur um nýtingu landsins fyrr og mögulegum upplýsingum um gróðurfar á sama tímabili er reynt að fá samhengi milli nýtingar og gróðurfars, sem síðan er notað í leiðbeiningum um meðferð og viðhald landbúnaðarvistgerðanna.

ÍSLENSK ÞÁTTTAKA

Náttúruvernd ríkisins hefur farið með formennsku í nefnd norrænu ráðherranefndarinnar um náttúruvernd og útivist síðastliðin tvö ár og fór NÍ þess á leit við Önnu Guðrúnu Þórhallsdóttur, við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, að taka að sér að stjórna verkefninu, Hefðbundnar landbúnaðarvistgerðir á Íslandi. Fyrsti fundur rannsóknahópsins var haldinn í Turku í Finnlandi í mars 2001.

Aðstæður á Íslandi eru mjög ólíkar því sem víðast er annars á Norðurlöndunum og í Baltnesku löndunum. Gróðurfar hérlendis líkist helst því sem er í strandhéruðum Norður- Noregs og fyrir ofan skógarmörk í Skandinavíu. Nýtingin og áhrif nýtingarinnar hafa einnig verið með mjög ólíkum hætti hérlendis og haft önnur áhrif, eins og áður er vikið að. Hérlendis hefur hugtakið búsetulandslag enn sem komið er hlotið litla umfjöllun og sértæk athugun á vistgerðum sem tengjast eða mótast sérstaklega vegna nytja og landbúnaðar hefur ekki verið gerð. Langflestar vistgerðir á landinu hafa orðið fyrir meiri eða minni áhrifum vegna sauðfjárbeitar og áhrif beitarinnar sjást helst þar sem svæði hafa verið friðuð um lengri eða skemmri tíma. Nokkuð er vitað hvaða tegundir hverfa við beit. Ört vaxandi hrossabeit hefur mjög ólík áhrif á gróðurfar en sauðfjárbeit og nautgripabeit enn önnur. Fram á 20. öldina var úthagi sleginn, þurrlendi og votlendi. Áhrif sláttar er mjög ólíkur áhrifum beitar og leiðir til ólíkrar gróðurþróunar. Líklegt verður að teljast að sú breyting að hætta engjaslætti og taka upp beit í staðinn hafi víðast hvar leitt til verulegra gróðurbreytinga, t.d. í þá átt að ýmsar starartegundir hafi látið undan síga, en fífan aukið útbreiðslu sína. Markviss skoðun á áhrifum landnýtingar á gróðurfar hefur þannig enn ekki farið fram hérlendis, en full ástæða er til að sú skoðun fari fram með framtíðarnýtingu og þróun gróðurfars í huga.

ÁÆTLUN FYRIR ÍSLAND

Rannsóknasvæðið sem lagt er til að verði valið er efsti hluti Borgarfjarðar, frá Signýjarstöðum í Hálsasveit upp til Húsafells, yfir Hvítá að Kalmanstungu og niður að Sámsstöðum í Hvítársíðu. Á svæðinu eru alls 17 bæir. Svæðið er mjög fjölbreytt, bæði að gróðurfari og landnýtingu. Af gróðurlendum sem finnast á svæðinu má nefna þurrlendisbakka við Hvítá, mosaþembur, mólendi, mela, margskonar votlendi, hraun og náttúrulega birkiskóga. Á svæðinu er að finna beitta birkiskóga svo og skóg sem hefur verið friðaður mislengi. Hrein kúabú, sauðfjárbú og hrossabú eru á svæðinu, sem gefur möguleika á að bera saman svæði sem hafa verið bitin af ólíkum búfjártegundum og mismikið til lengri eða skemmri tíma.

Fá þarf mynd gróðurfari svæðisins eins langt aftur og mögulegt er til samanburða þess sem er í dag. Nokkrar upplýsingar er að finna um gróðurfar fyrr á tímum í rituðum heimildum og leitað verður upplýsinga frá eldri ábúendum og athugað með að afla gamalla ljósmynda sem teknar hafa verið á svæðinu.

Til eru nákvæmar gróðurrannsóknir úr Húsafellsskógi, sem gerðar voru 1980 af Birni Þorsteinssyni við LBH, á svæðum sem þá höfðu verið friðuð fyrir allri beit í 10 og 30 ár. Farið verður aftur á sömu mælistaðina og gerðar nýjar gróðurrannsóknir til samanburðar.

Síðustu loftmyndir sem teknar hafa verið af svæðinu eru frá 1998. Stór hluti svæðisins verður gróðurkortlagður á nýjan leik. Leitað hefur verið til ProMap í Noregi um að skáloftmynda svæðið sumarið 2002, ef fjármagn fæst, og verður þær loftmyndir notaðar til að hjálpa til við að gróðurkortleggja svæðið. Tegundalisti verður gerður fyrir allt svæðið og á útvöldum stöðum verða settir upp fastir reitir og gerðar nákvæmar gróðurrannsóknir á þeim.

Aflað verður upplýsinga um bústærðir og samsetningu frá Bændasamtökum Íslands (forðagæsluskýrslur - búatal). Gerður verður spurningalisti (stuðst við sambærilega spurningalista frá hinum Norðurlöndunum) og hann lagður fyrir elstu ábúendurna sem næst í. Leitað verður í rituðum heimildum um upplýsingar um landnýtingu fyrr á tímum.

NIÐURSTÖÐUR

Niðurstöður verkefnisins á Íslandi verða birtar, ásamt niðurstöðum verkefnisins á hinum Norðurlöndunum og í Eistlandi og Litháen, í riti sem Norræna ráðherranefndin kemur til með að gefa út.

FJÁRSTYRKUR

Auk þess fjármagns sem Norræna ráðherranefndin hefur lagt til verkefnisins styrkir Landbúnaðarráðuneytið framkvæmd verkefnisins hérlendis um 300.000 kr og Umhverfisráðuneytið um 50.000. Er þeirra framlag sérstaklega þakkað.