Greinasafn: Vallarfoxgras (Phleum pratense L.) og vallarsveifgras (Poa pratensis L.) sem svarðarnautar með hvítsmára (Trifolium repens L.) [veggspjald]

Vallarfoxgras (Phleum pratense L.) og vallarsveifgras (Poa pratensis L.) sem svarðarnautar með hvítsmára (Trifolium repens L.) [veggspjald]


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Áslaug Helgadóttir, Þórdís Anna Kristjánsdóttir, Jónatan Hermannsson	BÍ, LBH, RALA	2002	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Ráðunautafundur	2002		260-262

YFIRLIT

Undrom hvítsmári var ræktaður í blöndu með Öddu vallarfoxgrasi annars vegar og Fylkingu vallarsveifgrasi hins vegar. Bornar voru saman mismunandi sláttumeðferðir og misstórir steinefnaskammtar (P og K). Vallarfoxgrasblandan gaf að jafnaði meiri heildaruppskeru en vallarsveifgrasblandan, en hlutur smára í heildarupp-skeru var minni. Sláttumeðferð vallarsveifgrasblöndunnar hafði hvorki áhrif á heildaruppskeru né hlutdeild smára í heyfengnum. Vallarfoxgrasið þoldi hins vegar illa tíðan slátt. Þar fékkst minnst uppskera og sáðgresið entist illa. Því er ekki unnt að mæla með því að vallarfoxgrasi sé sáð með hvítsmára sem nýta á reglulega yfir sumarið. Í sæmilega frjósömum jarðvegi virtust hóflegir skammtar fosfórs og kalís duga hvítsmára miðað við þá uppskeru sem fékkst.

INNGANGUR

Hvítsmári er ein algengasta tegund fjölærra fóðurbelgjurta sem ræktuð er í nágrannalöndum okkar. Með ræktun fjölærra belgjurta má draga úr notkun tilbúins nituráburðar, minnka útskolun næringarefna út í umhverfið og bæta fóðurgæði. Einn meginvandinn við nýtingu þeirra hér á landi sem annars staðar er hversu óáreiðanlegar þær eru í ræktun. Hlutdeild þeirra í sverði er breytileg eftir því hvenær er sumars og auk þess sveiflast uppskera þeirra milli ára. Meðferð smáratúns ræður miklu um þá uppskeru sem næst af túninu og einnig hefur hún áhrif á það hvernig smárinn endist í sverðinum. Hér hafa ýmsir þættir áhrif og má nefna sláttumeðferð og áburðargjöf.

Hvítsmári er ávallt ræktaður í blöndu með grasi. Æskilegt er að vaxtarferill tegundanna tveggja falli vel saman til þess að hlutdeild þeirra í uppskeru sé ekki of breytileg yfir sumarið. Í löndunum í kringum okkur er algengast að sá hvítsmára með fjölæru rýgresi (Frame and Newbould 1985), en það er tæpast nógu vetrarþolið við okkar aðstæður. Því er vafasamt að treysta á endingu þess í sverðinum. Það er því brýnt að finna aðra svarðarnauta sem henta vaxtarlagi hvítsmárans, en gefa jafnframt mikla og góða uppskeru. Vallarfoxgras gefur bæði meiri uppskeru og betra fóður en aðrar grastegundir á norðurslóð (Áslaug Helgadóttir og Jónatan Hermannsson 2001). Það er þó ekki víst að það henti neitt sérstaklega vel sem svarð-arnautur með hvítsmára. Mestur hluti uppskerunnar næst fyrri hluta sumars og endurvöxtur norðlægra yrkja er mjög takmarkaður. Hvítsmári er hins vegar frekar seinn til á vorin, en verður ríkjandi í uppskeru er líða tekur á sumarið (Áslaug Helgadóttir og Þórdís A. Kristjánsdóttir 1993). Sláttumeðferð túnsins getur haft afgerandi áhrif á samkeppni milli smárans og svarðarnautsins, einkum ef vaxtarferill þeirra er ólíkur, og stjórnað bæði þeirri uppskeru sem af túninu fæst og endingu sáðgresisins. Hvítsmára lætur best að slá nokkuð reglulega yfir sumarið, en endingu vallarfoxgrass gæti verið nokkur hætta búin við slíka meðferð, einkum ef fyrsti sláttur er tekinn snemma (Jónatan Hermannsson og Áslaug Helgadóttir 1991).

Almennt er talið að bera þurfi á stærri skammta steinefna á smára en gras, þar sem smárinn keppi illa við gras um upptöku þeirra úr jarðvegi (Frame o.fl. 1998). Því hefur fram að þessu verið ráðlagt að bera ríflega á af steinefnum og hefur verið miðað við 60 kg P og 83 kg K ha- 1 (Áslaug Helgadóttir og Þórdís A. Kristjánsdóttir 1998). Steinefnaáburður er dýr og því er brýnt að kanna hvort minnka megi þá skammta sem ráðlagðir hafa verið.

Nú er nýlokið tilraun á Tilraunastöðinni á Korpu þar sem rannsakað var hversu vel vallarfoxgras hentaði sem svarðarnautur með hvítsmára í samanburði við vallarsveifgras. Mæld voru áhrif misstórra steinefnaskammta og þrenns konar sláttumeðferða á uppskeru og endingu.

EFNIVIÐUR OG AÐFERÐIR

Undrom hvítsmára (6 kg ha-1) var sáð í blöndu með Öddu vallarfoxgrasi (15 kg ha-1) og Fylkingu vallarsveifgrasi (18 kg ha-1) á Tilraunastöðinni á Korpu vorið 1995. Áburður við sáningu var sem svaraði 50 kg N ha-1 í Græði 1a. Sláttumeðferð var þrenns konar: T1 (20. júní, 10. júlí, 30. júlí, 20. ágúst); T2 (30. júní, 20. júlí, 10. ágúst); T3 (10. júlí, 30. júlí, 20. ágúst). Áburðarliðir voru 4 (20P, 40P)×(30K, 70K). Allir reitir fengu 20 kg N ha-1 í Kjarna að vori og sama skammt milli slátta. Vallarfoxgrasreitir voru fyrst slegnir vorið 1996. Þá voru vallarsveifgrasreitirnir hins vegar það gisnir að ástæða var talin til þess að sá í skellur og bíða með að slá þá þar til ári seinna. Þurrefnisuppskera var mæld við hvern slátt og greind í smára og gras. Tilrauninni lauk með einum slætti 11. júlí 2000 og var heyfengurinn greindur í smára, sáðgresi og annan gróður.

NIÐURSTÖÐUR OG ÁLYKTANIR

Vallarfoxgrasblandan gaf að jafnaði meiri heildaruppskeru en vallarsveifgrasblandan, en hlutur smára í heildaruppskeru var minni (1. tafla). Meðaluppskera vallarfoxgrasreita í þau fjögur ár sem tilraunin var slegin var 5,0 t þe. ha-1 og hlutur hvítsmára var 13%. Vallarsveifgrasreitir gáfu að meðaltali einungis 4,3 t þe. ha-1 en þar var hlutur hvítsmára hins vegar 22% af heildarheyfengnum. Sláttumeðferð hafði hvorki áhrif á heildaruppskeru né hlutdeild smára í blöndu með vallarsveifgrasi. Hins vegar fékkst minnst uppskera af vallarfoxgrasblöndunni sem slegin var fjórum sinnum (T1), en síðsumarslátturinn gaf mesta uppskeru (T3) (1. tafla). Hlutur smára var jafnframt minnstur við síðsumarsláttinn. Héldust þessi áhrif öll uppskeruárin.

Í ljós kom að vallarfoxgrasið var almennt viðkvæmt fyrir þeirri sláttumeðferð sem notuð var í tilrauninni og fór uppskera á þeim reitum minnkandi með árunum. Í lok tilraunatímans var svo komið að annar gróður en upphaflega var sáð til myndaði um 30% heyfengsins við allar sláttumeðferðir (2. tafla). Minnst var eftir af vallarfoxgrasi á þeim reitum sem slegnir voru fyrst í lok júní (T2) og þar var jafnframt mest af smára.

Almennt skiluðu stærri skammtar en 20 kg P ha-1 og 30 kg K ha-1 litlum uppskeruauka (3. tafla) og juku ekki hlutdeild hvítsmára í sverðinum í vallarfoxgrasblöndunni. Sama var uppi á teningnum í vallarsveifgrasblöndunni (niðurstöður ekki sýndar). Í sumum tilfellum mátti þó merkja nokkra svörun fyrir fosfóráburð. Kom hún einkum fram þegar mæld var upptaka fos-fórs, en þó enn frekar við upptöku kalsíums. Heildaruppskera niturs var rétt tæplega 100 kg N ha-1 að jafn-aði.

Tilraun þessi sýndi berlega að betra er að rækta hvítsmára með vallarsveifgrasi en vallarfoxgrasi. Vallarfoxgras vex mjög hratt framan af sumri en gefur lítinn endurvöxt síðsumars. Það þolir illa að vera slegið oft yfir sumarið og einkum ef fyrst er slegið fyrir eða um skrið. Vallarsveifgras sprettur hins vegar jafnt og þétt yfir sumarið og er lítt háð sláttumeðferð. Það endist betur og veitir smáranum ekki eins mikla samkeppni. Vallarsveifgras og hvítsmári eiga því ágætlega saman en heildaruppskera blöndunnar mætti þó vera meiri.

Lítill vaxtarauki fékkst fyrir stærri steinefnaskammtana í þessari tilraun. Í sæmilega frjórri jörð er því ástæðulaust að bera á meira en sem nemur 20 kg P ha-1 og 30 kg K ha-1, einkum ef smárinn er ræktaður með vallarsveifgrasi.

ÞAKKARORÐ

Tilraun þessi var hluti umfangsmikilla rannsókna á hagnýtingu fóðurbelgjurta í íslenskum landbúnaði sem Rannsóknarráð Íslands og Framleiðnisjóður landbúnaðarins styrktu á árunum 1998-2001.

HEIMILDIR

Áslaug Helgadóttir & Þórdís A. Kristjánsdóttir, 1993. Ræktun hvítsmára. Ráðunautafundur 1993, 188-195.

Áslaug Helgadóttir & Þórdís A. Kristjánsdóttir, 1998. Ræktun rauðsmára. Ráðunautafundur 1998, 89-98.

Frame, J. & Newbould, P., 1986. Agronomy of white clover. Advances in Agronomy 40: 1-88.

Frame, J., Charlton, J.F.L. & Laidlaw, A.S., 1998. Temperate Forage Legumes. CAB International, Wallingford, UK, 327 s.

Jónatan Hermannsson & Áslaug Helgadóttir, 1991. Áhrif meðferðar á endingu vallarfoxgrass. Ráðunautafundur 1991, 79-86.