Greinasafn: Söfnun íslenskra belgjurta

Söfnun íslenskra belgjurta


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Berglind Orradóttir, Áslaug Helgadóttir	Bændasamtök Íslands, Bændaskólinn á Hvanneyri, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Rannsóknastöð Skógræktar ríkisins, Tilraunastöð háskólans í meinafræði, Veiðimálastofnun	1997	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Búvísindi		11	9-27

Frá vefstjóra: Greinina í heild sinni er að finna í pdf-skjalinu hér að ofan

YFIRLIT
Gerð er grein fyrir söfnun á átta tegundum belgjurta sem vaxa villtar á Íslandi. Meginmarkmið söfnunarinnar var að afla upplýsinga um útbreiðslu, vaxtarhegðan og erfðabreytileika tegundanna með væntanlega hagnýtingu þeirra í landgræðslu og landbúnaði í huga. Fjallað er ítarlega um dreifingarmöguleika belgjurta og útbreiðslu tegundanna átta í heiminum og á Íslandi.

Alls var safnað 77 stofnum, mest af umfeðmingi (23), baunagrasi ( 13). hvítsmára (1 1 ) og fuglaertum ( 10). Erfitt reyndist að hafa upp á mýraertum og giljaflækju og þar vorti sýni mjög fá. Flest sýnin komu af láglendi. Ýmsar upplýsingar voru skráðar á söfnunarstað, s.s. veðurfar, landslag, jarðvegur, sem var efnagreindur, gróðurfar og nýting. Búið er að planta öllum stofnum út í samanburðartilraun á fimm mismunandi stöðum og verður gerð grein fyrir niðurstöðum þeirra tilrauna síðar.

SUMMARY

Collection of Icelandic legumes

A collection of the eight indigenous legume species in Iceland was carried out during 1992-1994. The main aims of the collection were to gather information on the distribution, growth habit and genetic variation of these species in order to test their potential use for agriculture and land reclamation.

A total of 77 populations were collected of the following: Vicia cracca L. (23), Lathyrus japonicus Willd. (13), Trifolium repens L. (I I), Lathyrus pratensis L. (10), Anthyllis vulneraria L. (7), Lathyrus palustris L. (5), Trifolium pretense L. (4) and Vicia septum L. (4). Most of the populations originated in lowland areas. At the collection sites information was gathered on such things as climate, landscape and -form, soil characteristics, vegetation and utilization. All populations have been planted out into special plant trials at five contrasting locations in order to study the genetic variation of the material and to select out suitable material for future use.

Key words: distribution, germplasm collection, indigenous legumes.

INNGANGUR

Belgjurtir gegna mikilvægu hlutverki bæði í náttúrulegum samfélögum og í landbúnaði. Er það fyrst og fremst vegna hæfileika þeirra að vinna nitur úr lofti í sambýli við örverur. Þetta hefur í för með sér að belgjurtir eru próteinríkari en aðrar plöntutegundir. Jafnframt framleiða þær oft meira nitur en þær hafa þörf fyrir sjálfar og geta því verið áburðargjafar fyrir grannplöntur.

Áhugi á að nýta belgjurtir til landgræðslu hefur aukist verulega á undanförnum árum. Skortur á þekkingu og hentugum efniviði hefur þó hamlað notkun þeirra. Einungis er farið að nýta alaskalúpínu markvisst til landgræðslu og er nú ræktað af henni fræ í Fræverkunarstöðinni í Gunnarsholti. En upp eru komnar gagnrýnisraddir sem vara við því að dreifa henni allt of víða um land þar sem hún falli ekki alls kostar inn í íslensk gróðurlendi. Hér á landi eru aðeins átta tegundir belgjurta sem telja má fuilgilda þegna íslensku flórunnar og ekki er farið að nýta neina þeirra enn. Tveimur þeirra, hvítsmára og rauðsmára, hefur þó verið sinnt nokkuð. Á undanförnum árum hefur verið safnað milli 15 og 20 stofnum af hvítsmára og hefur erfðabreytileiki verið kannaður í efniviðnum við mismunandi umhverfsaðstæður (Áslaug Helgadóttir, 1997) með kynbætur á íslenskum hvítsmárastofnum í huga. Til er fræ af tveimur rauðsmárastofnum íslenskum sem verið hafa í samanburðartilraunum og virðast þeir lítið gefa eftir bestu fáanlegum stofnum erlendum. Öðrum tegundum hefur ekki verið sinnt að neinu marki.

Tvær leiðir eru færar til þess að finna hentugar tegundir og stofna belgjurta sem nýta má í framtíðinni. Annars vegar er unnt að flytja inn erlendan efnivið og prófa hér. Er það hafð nú þegar. Hins vegar er að nýta þær tegundir sem fyrir eru í landinu. Æskilegast er að leggja áherslu á að kanna fyrst hvað hægt sé að nýta af innlendum efniviði áður en farið er að sækja annað. Íslenskar belgjurtir eru aðlagaðar aðstæðum hér og falla inn í náttúruleg gróðursamfélög. Er það mjög mikilvægt frá umhverfissjónarmiði, einkum hvað varðar landgræðslu.

Íslenskar belgjurtir hafa lítið sem ekkert verið rannsakaðar og er lítið vitað um ýmsa eiginleika sem skipt geta máli þegar ákveða skal hvort þær henta til frekari nýtingar. Ýmsar grundvallarupplýsingar um vistfræði þessara tegunda vantar, t.d. hvað varðar útbreiðslu, kjörlendi, stöðu þeirra í gróðurframvindunni, vaxtarhegðan, viðbrögð við beitarálagi og síðast en ekki síst erfðabreytileika bæði innan og milli stofna af mismunandi uppruna. Hið síðasttalda er mikilvægur þáttur í því að hægt verði að nýta þessar tegundir markvisst, þ.e. velja tegundir og stofna sem best henta í hverju tilviki, og hefja á þeim kynbætur ef þörf krefur.

Árið 1992 hófst verkefni sem fékk heitið Erfðavistfræði íslenskra belgjurta. Meginmarkmiðið var að afla upplýsinga um útbreiðslu. vaxtarhegðan og erfðabreytileika í hinum ýmsu belgjurtategundum sem finnast á Íslandi með væntanlega hagnýtingu þeirra í huga, bæði í landbúnaði og þó einkum í landgræðslu. Verkefnið er þríþætt:

1. Safna belgjurtum sem finnast villtar á Íslandi.

2. Skrá ýmsar upplýsingar um vaxtarstaði hinna ýmsu tegunda, s.s. veðurfar, jarðvegsþætti, gróðurfar o.fl.

3. Mæla erfðabreytileika í hinum ýmsu stofnum tegundanna og kanna vaxtarferil þeirra, m.t.t. lengdar vaxtartíma, blómgunar og fræsetu.

Söfnun stóð yfir sumrin 1992-1994 og voru þá jafnframt skráðar ýmsar upplýsingar á söfnunarstað. Hluta efniviðarins var síðan plantað í samanburðartilraunir sumarið 1994 og lokið var við útplöntun sumarið 1996.

Hér á eftir verður fyrst fjallað nokkuð ítarlega um tegundirnar átta sem hér finnast og gerð grein fyrir útbreiðslu þeirra, bæði í heiminum og hér á landi. Síðan verður skýrt frá fyrstu tveimur þáttum verkefnisins, þ.e. sjálfri söfnuninni og upplýsingum um söfnunarstaði. Mati á efniviðnum lýkur ekki fyrr en 1998 og verður því umfjöllun um þann þátt að bíða betri tíma.