Dimmuborgir og hin fj÷l■Šttu verndunarmarkmi­ n˙tÝmans [veggspjald]

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
AndrÚs Arnalds, Stefßn SkaftasonB═, LBH, L.r., RALA, S.r2004ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
FrŠ­a■ing landb˙na­arins2004217-219

4.PDF04-v-AA&SS.PDF
Ath. veggspjaldi­ er Ý skjali 4 - hÚr a­ ofan og greinin eins og h˙n birtist Ý ritinu Ý hinu pdf-skjalinu


┴grip

Dimmuborgir Ý Mřvatnssveit eru ein af mikilfenglegustu nßtt˙ruperlum landsins. Litlu muna­i a­ ■etta djßsn yr­i sandfoki a­ brß­, en me­ varnarbarßttu sÝ­ustu 60 ßra hefur tekist a­ koma Ý veg fyrir ■a­. Ůetta verkefni, sem lÝkur raunar aldrei, endurspeglar ß margan hßtt fj÷lbreytni landgrŠ­slustarfsins og hve vÝ­tŠka ■ekkingu ■arf til a­ geta sett skÝr verndunarmarkmi­ til a­ nß ■eim ßrangri sem stefnt er a­. HŠttan sem ste­ja­i a­ Dimmuborgum endurspeglar jafnframt ■au vÝ­tŠku ßhrif sem jar­vegsey­ing getur haft langt frß upprunasta­, og hve erfitt getur ver­ a­ st÷­va sandfok me­ sta­bundnum lausnum.

Myndun Dimmuborga

Hinar sÚrstŠ­u hraunmyndanir sem einkenna Dimmuborgir ur­u til Ý miklu eldgosi Ý Ůrengsla- og L˙dentsborgum fyrir um 2200 ßrum. Hra­skrei­ hraunß hefur lÝklega fyllt stˇra dŠld sunnan Hverfjalls. Hrauni­ bulla­i og sau­ Ý ■essum nornapotti ■egar lofttegundir hraunkvikunnar ruku ˙r ■vÝ, en skßnir og ■÷k storknu­u ofan ß honum. DŠldin tˇk lengi vi­ hrauni og hlutar ■ess storknu­u sem stˇlpar og hryggir Ý dŠldinni. Svo kom a­ ■vÝ a­ hrauni­ braust fram um hrauntr÷­ og eftir stˇ­u storkuhlutarnir og allt hr÷ngli­ sem hrundi ofan Ý pottinn ■egar miki­ af hrauninu rann Ý burt. Drangar og hraunflykki bera enn merki atbur­anna, ß ■eim eru hraunskarir og f÷r eftir n˙ning hraunjakanna.

Sandurinn a­ sunnan

┴ fyrstu ÷ldum landnßms ß ═slandi hefur veri­ samfelldur grˇ­ur frß Dimmuborgum og su­ur undir Vatnaj÷kul. Fram undir 1100 teyg­i bygg­in sig langt inn Ý landi­ (sjß t.d. Sigur­ ١rarinsson), og ■essi b˙seta hefur veikt mˇtst÷­uafl grˇ­ursins gegn har­nandi ve­urfari og ßhrifum eldgosa. Miki­ gjˇskugos Ý Vatnaj÷kli 1477 olli miklum spj÷llum og grˇ­urey­ing Ý Ëdß­ahrauni (Ëlafur Arnalds, 1992).

┴foksgeirar tˇku a­ myndast, sem ■urrar su­lŠgar ßttir bßru me­ sÚr til nor­urs, og eyddu grˇ­ri Ý framrßs sinni. SÝfellt meira efni bŠttist vi­ frß uppblŠstri lands, ve­run hrauna, ßframhaldandi gjˇskugosum, breytingum ß j÷kulj÷­rum og hlaupum Ý kj÷lfar eldgosa undir j÷kli. VÝtahringurinn magna­ist st÷­ugt.

Ůegar Jar­abˇk ┴rna Magn˙ssonar og Pßls VÝdalÝn er tekin fyrir Mřvatnssveit 1712 vir­ist hluti foktungunnar hafa veri­ kominn ni­ur undir bakka Mřvatns a­ su­-austan. Sandurinn hÚlt ˇheftur ßfram sÝna lei­ og ein foktungan stefndi beint ß Dimmuborgir.

Barßttan vi­ sandinn

Um 1940 var svo komi­ a­ Borgirnar voru a­ fyllast af foksandi og var hluti ■eirra ■ß ■egar kominn ß kaf. Til a­ hefta sandinn var­ a­ grÝpa til umfangsmikilla landgrŠ­sluverkefna. BŠndur ß Geiteyjarstr÷nd og Kßlfastr÷nd, sem ßttu landi­, gßfu ■a­ SandgrŠ­slu rÝkisins, n˙ LandgrŠ­slu rÝkisins, til eignar og umrß­a ßri­ 1942. Sama ßr var girt 420 hektara svŠ­i Ý Borgunum til a­ fri­a ■Šr fyrir beit. Langir grjˇtgar­ar voru hla­nir til a­ draga ˙r sandfoki Ý su­urhluta landgrŠ­slugir­ingarinnar og melgresi sß­ til a­ hefta sandinn.

Me­ ■essu ßtaki var Dimmuborgum bjarga­ frß brß­ri hŠttu, en a­eins Ý bili. Skortur ß gir­ingarefni haf­i takmarka­ stŠr­ ■ess svŠ­is sem girt var. Fri­a­a landgrŠ­slusvŠ­i­ nß­i ■vÝ a­eins stutt su­ur Ý sandlei­ina og ■egar frß lei­ var­ sandurinn sem barst me­ su­lŠgum ßttum meiri en melgresi­ gat hami­ til lengdar. Nokkurs konar tÝmasprengja var a­ hla­ast upp sem ˇgna­i framtÝ­ Borganna.

Ůa­ kristalla­ist upp ˙r 1990, m.a. me­ tilkomu innrau­ra gervitunglamynda og rannsˇknum ß sandlei­um (m.a. Ëlafur Arnalds, 1992) hve mikill sandur var a­ berast Ý ßtt a­ Dimmuborgum. Nřtt ßtak Ý verndun Borganna hˇfst ßri­ 1994 ■egar Baldvin Tryggvason fyrrverandi sparisjˇ­sstjˇri SPRON og ■ßverandi forma­ur Sambands Ýslenskra sparisjˇ­a haf­i frumkvŠ­i a­ ■vÝ a­ sparisjˇ­irnir veittu verndun Dimmuborga mikinn fjßrhagslegan stu­ning. Sandurinn sem var laus innan Borganna var heftur, m.a. me­ a­sto­ sjßlfbo­ali­a og bŠnda Ý Mřvatnssveit. Gˇ­ samvinna tˇkst einnig vi­ eigendur Kßlfastrandar og Gar­s, sem eiga land Ý sandlei­inni sunnan Dimmuborga, um mikla stŠkkun varnarbeltisins. Vinna Gar­sbŠnda vi­ uppgrŠ­slu og st÷­vun sandfoks tˇkst svo vel a­ ■eir hlutu landgrŠ­sluver­launin 2003. NŠstu skref ver­ur a­ vera a­ framlengja varnarbelti­ inn Ý sandlei­ina til su­urs.

Nřir ßlags■Šttir

Dimmuborgir undirstrika hina nřju ßlags■Štti sem hafa veri­ a­ koma fram ß sÝ­ustu ßrum samhli­a fj÷l■Šttari landnřtingar■÷rfum. Me­al ■eirra eru ßhrif umfer­ar svo sem tra­ks af v÷ldum fer­ammanna. NŠr 100 ■˙sund gestir sŠkja n˙ ■etta nßtt˙ruundur heim ß ßri hverju. Ůessum mikla fj÷lda fylgja nř vandamßl sem leysa ■arf til a­ koma Ý veg fyrir spj÷ll ß vi­kvŠmri nßtt˙ru Borganna. Undanfarin ßr hefur ■vÝ m.a. veri­ unni­ a­ stÝgager­ til a­ halda gestum Borganna ß g÷ngulei­um sem ■ola ßlagi­.Vernd og stjˇrn ß nřtingu nßtt˙rulegra au­linda ver­ur sÝfellt fj÷lbreyttara verkefni.

Vernd sjˇnrŠnna au­linda

Tra­k og ÷nnur slÝk spj÷ll hafa vissulega mikil sjˇnrŠn ßhrif. Breytingar ß grˇ­urfari Dimmuborga geta ■ˇ haft enn meiri sjˇnrŠn ßhrif. Fri­un fyrir b˙fjßrbeit var forsenda hinnar ßrangursrÝku barßttu gegn ßgangi sandsins sem ˇgna­i Borgunum. Beitarfri­uninni fylgir hins vegar annmarki, sem felur Ý sÚr vissa ■vers÷gn. ┴fok yfir Dimmuborgir bŠtti vaxtarskilyr­i birkis sem vetrarbeit fyrri tÝma hÚlt a­ nokkru ni­ri og n˙ brei­ist ■a­ ÷rt ˙t eftir 60 ßra fri­un. Birki­ dafnar best Ý skjˇli hraundranganna og er a­ byrja a­ hindra sřn til ■eirra. ┴ a­ breg­ast vi­?

Ni­urst÷­ur

Hi­ langa starf a­ verndun Dimmuborga endurspeglar um margt ■Šr miklu breytingar sem or­i­ hafa ß landgrŠ­slustarfi undanfarna ßratugi, ekki a­eins ß ═slandi, heldur al■jˇ­lega. Lengi vel var a­eins tekist ß vi­ sta­bundinn vanda, “plßstur settur ß sßri­”, en ekki vegi­ a­ rˇtum vandans Ý stŠrra samhengi, sem Ý ■essu tilviki var einkum hi­ gÝfurlega sandmagn sem barst langt a­ yfir land sem ekki var veri­ a­ vinna me­. RÝkisvaldi­ var Ý meginhlutverki og heimamenn tˇku lÝtinn ■ßtt Ý starfinu. Upp ˙r 1990 ver­a miklar breytingar ß skipulagi landgrŠ­slustarfs, hÚr ß landi sem annars sta­ar Ý heiminum. Fari­ er a­ virkja betur heimamenn og almenning og leita vÝ­tŠkari lausna, ■.m.t. a­ hefta sandinn ß miklu stŠrra svŠ­i.

Verndun Dimmuborga undirstrikar einnig fj÷lbreytni landgrŠ­slustarfsins, mikilvŠgi ÷flugrar ■ekkingar og hve fj÷lbreyttum lausnum ■arf a­ beita. Ůa­ er ekki nˇg a­ hafa ■ekkingu ß lei­um vi­ a­ grŠ­a land e­a la­a ßfram grˇ­urframvindu ß hagkvŠman hßtt. Ůa­ ■arf jafnframt rannsˇknir ß řmsum ÷­rum svi­um til a­ lei­a ßfram starfi­ og gera ■a­ ßrangursrÝkara.

Sjßlfbo­ali­ar hafa unni­ miki­ Ý Dimmuborgum. Hvers konar starfsskipulag hentar best til a­ virkja ■ß fj÷lm÷rgu sem vilja leggja landgrŠ­slustarfinu li­? Hagsmunir geta rekist ß. Hvernig er best a­ nß sßtt um nau­synlegar verndunara­ger­ir? Hvernig ß a­ samrŠma og taka tillit til hinna fj÷l■Šttu verndunar- og landnřtingar■arfa, svo sem vegna b˙fjßrbeitar? Hvernig er best a­ minnka beitarßlag ß vi­kvŠmu landi ■annig a­ nřting ■ess ver­i sjßlfbŠr?

Utan hins hef­bundna ramma landb˙na­arins eru brřnar rannsˇknaspurningar ß bor­ vi­ hvert er ßlags■ol svŠ­a er l˙ta a­ ÷­rum ■ßttum en beit, svo sem vegna ßlags af v÷ldum fer­amanna. Eins er ekki ljˇst hvernig ß a­ breg­ast vi­ ■egar grˇ­ur tekur a­ hylja ˇmetanlegar sjˇnrŠnar au­lindir, sem er nokku­ afstŠ­ spurning Ý landi ■ar sem aflei­ingar grˇ­urhnignunar eru eitt megin umhverfisvandamßli­.

Heimildir

Ëlafur Arnalds. 1992. Sandlei­ir ß Nor­austurlandi, bls.145-150. GrŠ­um ═sland. LandgrŠ­slan 1991-1992. ┴rbˇk IV. LandgrŠ­sla rÝkisins.

Ëlafur Arnalds. 1992. Jar­vegsleifar Ý Ëdß­ahrauni, bls.159-164. GrŠ­um ═sland. LandgrŠ­slan 1991-1992. ┴rbˇk IV. LandgrŠ­sla rÝkisins.

Sigur­ur ١rarinsson. Gjˇskul÷g og gamlar r˙stir. ┴rbˇk FornleifafÚlags ═slands.