Greinasafn: Ræktun fóðurs í framtíðinni

Ræktun fóðurs í framtíðinni


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Áslaug Helgadóttir, Jónatan Hermannsson	BÍ, LBH, RALA	2001	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Ráðunautafundur	2001		197-201

YFIRLIT

Í greininni er fjallað um fóðuröflun í landbúnaði á Íslandi. Athyglinni er einkum beint að nautgriparækt. Sýnt er fram á að stór hluti heyfengs sem ætlaður er nautgripum er fenginn af gömlu túni. Leidd eru rök að því að bæta megi fóður nautgripa með endurvinnslu túns og sáðskiptum og þar með aukinni grænfóður- og kornrækt. Gerðar eru fjórar mismunandi tillögur að ræktunarkerfi þar sem hver sáðskiptahringur tekur 6-10 ár. Verði farið eftir þessum tillögum má reikna með að uppskera í fóðureiningum talið aukist um 25% að óbreyttu flatarmáli ræktunarlands. Meltanleiki mun aukast úr 71% í 78%. Til þess að ná markinu þarf að þrefalda jarðvinnslu frá því sem nú er.

INNGANGUR

Íslensk nautgriparækt hefur lítið þurft að eiga við erlenda samkeppni til þessa. Hætt er við að það breytist áður en langt um líður. Taka verður tillit til þess og gæta að því hvort ekki er hægt að gera kúabúskapinn hagkvæmari en nú er. Sú leið sem við bendum á er að bæta heimaaflað fóður. Við höfum kannað ástand ræktunarlands eins og það er núna og hvernig mætti lagfæra það. Niðurstaðan varð sú að þar er mikill akur óplægður.

Við munum leggja fram tillögur að ræktunarskipulagi og reyna að gera okkur grein fyrir áhrifum þess. Við höfum leitað eftir reynslu bænda, bæði meðal þess sem birst hefur á prenti (Ólafur Eggertsson 1987, Pétur Diðriksson 1998, Gunnar Sigurðsson 2000) og eins í samtölum. Að mestum hluta byggjum við þó á jarðræktartilraunum þeim sem gerðar hafa verið á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins síðastliðin 20 ár (Jarðræktartilraunir/Jarðræktarrannsóknir Rala 1978-1999).

Við munum hvetja bændur til þess að leggja meira kapp á endurvinnslu túna og sáðskipti en áður hefur verið tíðkað. Undanfarin ár hefur safnast saman mikil þekking á viðfangsefninu og nú síðustu árin hafa komið fram nýjungar sem gera sáðskipti fýsilegri kost en áður var. Nú er til fljótþroska bygg og margt hafa menn lært um ræktun þess (Jónatan Hermannsson 1999). Fram hefur komið vetrarþolið rýgresi sem getur gefið mikla og góða uppskeru í skamman tíma (Hólmgeir Björnsson 2000). Fáanleg eru vetrarþolin yrki rauðsmára. Ræktun þeirra í blöndu með grasi geta sparað nituráburð og bætt gæði heyfengs (Áslaug Helgadóttir og Þórdís A. Kristjánsdóttir 1998).

GAMLI TÍMINN

Fóður búfjár hérlendis er að mestu heimafengið á hverjum bæ. Aðkeypt fóður er fyrst og fremst kjarnfóður, en heykaup heyra til undantekninga. Kjarnfóðurnotkun í landbúnaði er samkvæmt bestu heimildum (Lilja Grétarsdóttir 2001) um 60 þúsund tonn á ári, bæði innflutt korn og innlent fiskimjöl. Grasbítar munu nýta 27 þúsund tonn þar af, eða um 27 milljón fóðureiningar, annað fer í svín og hænsn. Eftir stærð ræktunarlands og nytjagróðri þar höfum við áætlað að fóðuröflun af ræktuðu landi sé nú rúmlega 420 milljón fóðureiningar á ári (sbr. 7. töflu). Heildarfóðurnotkun grasbíta er því um 450 milljón fóðureiningar og skiptist í aðkeypt fóður og heimaaflað í hlutföllunum 6 á móti 94. Í 1. töflu er gerð grein fyrir því hvernig heimaaflað fóður er fengið.

Nú er því þannig varið að ekki þurfa allar skepnur á sams konar fóðri að halda. Hross og sauðfé nýta með ágætum miðlungs heyfóður og jafnvel fóður sem er lakara en það. Að einhverju leyti er hægt að nýta miðlungsfóður fyrir geldneyti, en í stórum dráttum er hagur að því að gefa öllum nautgripum gott fóður. Ekki liggur fyrir hvernig heyfóður skiptist á búgreinar, en áætlun okkar sést í 2. töflu.

Með nokkrum rétti er heyfeng landsins þannig skipt í fjóra jafna hluta og þar með ræktunarlandi. Ekki þarf að gera ráð fyrir að þetta hlutfall breytist í náinni framtíð. Sauðfé og hross geta nýtt hey af gömlum túnum og því þykir okkur ekki ástæða til þess að skipta okkur af þeirri heyöflun. Annað á við um nautgripi eins og áður segir. Við munum því hér eftir fjalla eingöngu um þann helming ræktunarlandsins sem skilar nautgripafóðri. Ræktunarland notað til fóðuröflunar er samkvæmt 1. töflu 130 þúsund hektarar alls. Til að afla fóðurs fyrir nautgripi verða þá notaðir 65 þúsund hektarar. Til hagræðis teljum við allt grænfóður og korn þar með og einnig tún 5 ára og yngri og álítum að það valdi ekki mikilli skekkju. Ástand ræktunarmála fyrir nautpening er sýnt í 3. töflu.

Úr túnaskoðun Guðna Þorvaldssonar (1994) höfum við öruggar heimildir um gróðurfar í íslenskum túnum. Vallarfox-gras er ríkjandi í túni á fyrsta ári, en minnkar ört. Tormeltar og óæskilegar grastegundir, svo sem snarrót, túnvingull og língresi, auka hlut sinn að sama skapi (4. tafla). Auk þessa minnkar uppskera með aldri túns. Á fjórða ári er hún einungis 77% af því sem hún var á fyrsta ári samkvæmt niðurstöðum úr 8 tilraunum á Korpu (Jónatan Hermannsson 1998).
Af 3. og 4. töflu er augljóst að ástand ræktunarlands er alls ekki sem skyldi. Í 3. töflu kemur fram að rúmlega 40 þúsund hektarar eða 62% þess lands er of gamalt tún. Þekkt er að nautgripir greiða vel fyrir gott fóður. Þarna má því sjá ónýtta möguleika til að auka arð af nautgriparæktinni.

BREYTTIR TÍMAR

Við munum hér á eftir gera tillögur að mismunandi ræktunarskipulagi. Sameiginlegt einkenni á tillögunum öllum er að meginþorri fóðurs mun koma af túni og að því leyti eru þær ekki byltingarkenndar. Tún skal hins vegar aldrei verða gamalt. Nota skal vallarfoxgras sem sáðgresi öðru fremur og sá má rauðsmára með því til þess að nýta áburðaráhrifin meðan smárinn lifir. Mælt er með fjölæru rýgresi þar sem kalhætta er minnst. Ef rýgresið lifir veturinn gefur það mestu uppskeru sem völ er á og mjög auðmelta. Annars er mælt með mikilli aukningu á grænfóðurrækt og þó einkum kornrækt. Reiknað er með að grasfræi verði eingöngu sáð með skjólsáði, það er korni eða grænfóðri, þannig að ekkert uppskeruár falli úr.

Undir grænfóður flokkast næpa, repja, einært rýgresi, hafrar og bygg. Ekki eru gerðar sérstakar tillögur um það hvernig grænfóðurræktin skiptist milli tegunda. Nefna má þó að hafrar eða rýgresi eru betri forvöxtur fyrir korn en repja og næpa. Sé grænfóður ætlað sem skjólsáð með grasfræi verður það að vera hafrar eða bygg.

Með kornrækt er átt við bygg eingöngu. Byggið má auk þess nota sem grænfóður og gerir það mörkin milli grænfóður- og kornræktar nokkuð fljótandi. Þótt byggi sé sáð með kornþroska fyrir augum má slá það sem grænfóður ef sumarið reynist kalt.

Þegar fjallað er um korn og grænfóður verður að hafa í huga hvar við erum stödd á hnett-inum. Sumarið hérlendis er mjög svalt miðað við grannlöndin og jarðklaki og langvarandi snjóalög tefja jarðvinnslu stundum svo að sumarið verður líka of stutt. Í Handbók bænda 2001 er gerð tilraun til að skipta landinu niður í ræktunarbelti (Jónatan Hermannsson 2001). Þar er meðal annars reynt að draga upp mörk kornræktar á landinu. Með hæfilegri einföldun ræðst sumarhiti af því hvernig land horfir við kalda sjónum norðanlands og austan og hæð yfir sjó. Með sömu einföldun má fullyrða að korn megi rækta á láglendi um allt land, að frádregnum útsveitum austanlands og norðan og ystu annesjum vestanlands. Austanlands og norðan er líka kalt í vestanverðum héruðum innan við flóa og firði því að með vesturfjöllum leggur útrænuna inn á sumrin. Annars staðar á landinu má rækta korn til þroska með nokkru öryggi upp að 100 metra hæðarlínu.

RÆKTUNARKERFI

Hér leggjum við fram fjórar mismunandi tillögur að rækt-unarkerfi. Áður hefur verið fjallað um þetta efni á ráðunautafundi (Eiríkur Loftsson 1998) og er höfð hliðsjón af því hér. Athuga ber að hægt er að nota fleiri en eitt rækt-unarkerfi samhliða á sama bæ. Hringurinn er 6-10 ár. Skipta þarf túninu í jafn marga hluta og árin eru í þeim hring sem miðað er við. Rétt er að geta þess að við reyndum ekki að meta hvað kerfin kunna að kosta í framkvæmd. Augljóst er samt að áburðarnotkun verður ekki meiri við sáðskiptaræktun en verið hefur til þessa. Vélavinna eykst aftur á móti eitthvað en aðkeypt kjarnfóður minnkar. Yfirlit yfir kerfin er í 5. töflu.

1. Rýgresiskerfi, 6 ára hringur: Þetta kerfi hentar ekki annars staðar en þar sem kalhætta er minnst, því að fóðuröflun byggir á fjölæru rýgresi. Ólíklegt er líka að nokkur leggi upp með það eingöngu, heldur verði það notað samhliða öðru kerfi. Kerfið miðar við að tún verði plægt og grænfóðri sáð, næstu tvö ár sáð korni, fjórða árið sáð korni og með því fjölæru rýgresi og ef til vill rauðsmára, fimmta og sjötta árið verður svo heyjað rýgresistún.

2. Kornkerfi, 9 ára hringur: Þetta kerfi hentar þar sem menn vilja leggja áherslu á kornrækt og hafa komið sér upp aðstöðu til þeirra hluta. Þá er tún plægt og sáð korni tvö ár í röð, þriðja árið er sáð korni með vallarfoxgrasi og ef til vill rauðsmára, næstu sex ár verður heyjað vallarfoxgrastún. Þetta er kerfið sem Ólafur á Þorvaldseyri notar og hugmyndin er frá honum komin.

3. Korn og grænfóður, 10 ára hringur: Þetta kerfi líkist því næsta hér á undan, en leggur minna upp úr kornræktinni. Þá er tún plægt og sáð grænfóðri tvö ár í röð og ef nota á repju eða næpu er rétt að gera það fyrra árið, en höfrum eða rýgresi sáð hið síðara. Það er nefnilega óráð að sá korni beint á eftir grænfóðri sem hefur verið beitt. Kýr hafa þá lagt af sér mikinn áburð í landið og á það illa við kornið. Þriðja ár er svo sáð korni og fjórða árið korni með vallarfoxgrasi og ef til vill rauðsmára. Sex ára vallarfoxgrastún lokar svo hringnum.

4. Grænfóðurkerfi, 9 ára hringur: Þetta kerfi er ætlað til nota á þeim svæðum þar sem kornrækt er ekki möguleg. Að sjálfsögðu má sá byggi í þessu kerfi, en það reiknast þá sem grænfóður. Tún er plægt og sáð grænfóðri tvö ár í röð, síðan er sáð grænfóðri með vallarfoxgrasi og ef til vill rauðsmára. Það grænfóður verður að vera annað hvort hafrar eða bygg, annað kæfir grasið. Hringnum lokar svo sex ára vallarfoxgrastún.

Til að einfalda útreikninga settum við upp eins konar viðmiðunarkerfi. Það er í aftasta dálki í 5. töflu. Þar er gert ráð fyrir 10 ára hring. Grænfóður verður tvö ár í röð, korn eitt ár og korn með vallarfoxgrasnýrækt annað. Vallarfoxgrastún í 6 ár samfellt lokar síðan hringnum. Gert er ráð fyrir að fjölært rýgresi verði í tíunda hluta túns og skýrir það brotatölurnar í dálkinum.

NÝIR TÍMAR

Þá er komið að því að meta hvernig fóður sáðskiptaræktun getur gefið og hversu gott það er í samanburði við kúafóður nýliðins árs. Forsendur fyrir útreikningum á fóðurræktuninni eru gefnar í 6. töflu. Hlutfall grastegunda í því sem kallað er vallarfoxgrastún er fengið úr túnaskoðun Guðna Þorvaldssonar (1994). Uppskera og meltanleiki einstakra tegunda er fengið úr tilraunum á Korpu síðustu 20 ár (Jarðræktartilraunir/ Jarðræktarrannsóknir Rala). Miðað er við að tún sé slegið snemma og tvíslegið.

Lokaniðurstaða okkar kemur fram í 7. töflu. Mestu umskiptin eru að fyrirbærið gamalt tún hverfur úr kúabúskapnum. Þar með er kalvandamálið margumrædda að mestu úr sögunni. Og með því að ganga ræktunarmenningunni á hönd geta kúabændur aukið uppskeru af túnum sínum um 25% án þess að bæta við nýju ræktunarlandi. Miklu meira munar þó um það að meltanleiki heimaaflaðs fóðurs eykst úr 71% í 78% að meðaltali. Það eykur át kúnna og er ávísun á aukna nyt úr hverri kú. Öllum hlýtur að vera ljóst að breytingar í þessa átt eru bráðnauðsynlegar og löngu tímabærar.

En nokkuð mun þurfa að vinna til að koma þessu í framkvæmd. Í hinu dæmigerða sáðskiptakerfi sem kynnt er hér að ofan er grænfóður í tvö ár, korn í tvö ár og tún óhreyft í sex ár. Það þýðir að plægja þarf 40% ræktunarlands árlega (8. tafla).

Gangi þessar áætlanir eftir munu vinnubrögð breytast mjög í sveitum. Jarðvinnsla mun þá aukast verulega frá því sem nú er og eins öll sáning. Kornskurður mun margfaldast og kallar það á fjárfestingu í sláttuþreskivélum, þótt þær sem fyrir eru núna ættu að geta annað aukaverkefnum. En allt má þetta gerast smátt og smátt og það tekur 6-10 ár að koma sáðskiptahring í fullan gang.

HEIMILDIR

Ásgeir Harðarson, 2001. Munnlegar upplýsingar.

Áslaug Helgadóttir & Þórdís A. Kristjánsdóttir, 1998. Ræktun rauðsmára. Ráðunautafundur 1998, 89-98.

Eiríkur Loftsson, 1998. Sáðskipti II. Ráðunautafundur 1998, 104-108.

Guðni Þorvaldsson, 1994. Gróðurfar og nýting túna. Fjölrit Rala nr 174, 32 s.

Gunnar Sigurðsson, 2000. Félagsleg hugsun bænda eflir með þeim bjartsýni. (Viðtal). Freyr 96(11-12): 4-11.

Hólmgeir Björnsson, 2000. Fjölært rýgresi. Ráðunautafundur 2000, 298-314.

Jarðræktartilraunir/Jarðræktarrannsóknir Rala, öll árin frá 1978 til 1999. Gefin út í fjölritaröð Rala.

Jónatan Hermannsson, 1998. Sáðskipti I. Ráðunautafundur 1998, 99-103.

Jónatan Hermannsson, 1999. Úr korntilraunum 1993-1998. Ráðunautafundur 1999, 54-61.

Jónatan Hermannsson, 2001. Ræktunarbelti á Íslandi. Handbók bænda 51.

Kristján Bj. Jónsson, 2001. Munnlegar upplýsingar.

Lilja Grétarsdóttir, 2001. Munnlegar upplýsingar.

Ólafur Eggertsson, 1987. Sáðskipti með korni - heimaaflað fóður. Freyr 83(7): 270-273.

Óttar Geirsson, 2001. Munnlegar upplýsingar.

Pétur Diðriksson, 1998. Minni kostnaður vegur oft meira en auknar tekjur. (Viðtal). Freyr 94(6): 5-9.