┴hrif fˇ­runar ß efnainnihald Ý mjˇlk

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
Bragi LÝndal Ëlafsson, EirÝkur ١rkelsson, Jˇhannes Sveinbj÷rnsson, Tryggvi EirÝksson, GrÚtar Hrafn Har­arson, Emma Ey■ˇrsdˇttirB═, LBH, RALA2002ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur200255-59

blo.doc


INNGANGUR

┴ Rß­unautafundi 2000 var flutt Ýtarlegt erindi um efnainnihald Ý mjˇlk (Bragi LÝndal Ëlafsson o.fl. 2000). Me­ ■vÝ yfirliti sem ■ar birtist var ger­ tilraun til a­ stu­la a­ frekari faglegri umfj÷llun og aukinni ■ekkingu ß mßlefni sem hefur veri­ miki­ til umrŠ­u. Ůetta yfirlit var jafnframt hluti af undirb˙ningi a­ rannsˇknaverkefni um efnainnihald mjˇlkur sem var veri­ a­ koma ß laggirnar. Fyrri hluta ßrs 2000 hˇfst svo verkefni, skipulagt til ■riggja ßra, er a­ standa Rannsˇknastofnun landb˙na­arins, Landb˙na­arhßskˇlinn ß Hvanneyri, Samt÷k afur­ast÷­va Ý mjˇlkuri­na­i, TŠknisjˇ­ur Rannsˇknarrß­s ═slands, Framlei­nisjˇ­ur landb˙na­arins og B˙na­arsamband Su­urlands. A­ verkefninu koma einnig rß­unautar hjß BŠndasamt÷kum ═slands og nokkrum b˙na­arsamb÷ndum svo og bŠndur vÝ­a um land.

Markmi­ verkefnisins er a­ kanna helstu erf­a- og fˇ­runar-/umhverfis■Štti sem hafa ßhrif ß efnasamsetningu og vinnslueiginleika k˙amjˇlkur og ■ar me­ ver­mŠti hennar bŠ­i fyrir framlei­anda og vinnslust÷­. S÷mulei­is a­ mynda grundv÷ll a­ ■ekkingu ß eiginleikum Ýslenskrar k˙amjˇlkur svo hŠgt sÚ a­ bera hana saman vi­ erlenda mjˇlk ef til samkeppni kemur ß innlendum e­a erlendum m÷rku­um.

Verkefni­ skiptist upp Ý ■rjß megin ■Štti.
    Ě S÷fnun upplřsinga frß k˙abŠndum til a­ kanna hverjar hafa veri­ helstu breytingar ß fˇ­ur÷flun, fˇ­run og notkun nauta til undaneldis, sem kynnu a­ hafa haft Ý f÷r me­ sÚr lŠkkun ß prˇteini Ý mjˇlk, ver­mŠtasta hluta mjˇlkurinnar, ß undanf÷rnum ßrum og ˇhagstŠ­u hlutfalli milli prˇteins og fitu.
    Ě Erf­afrŠ­ilegar rannsˇknir ß mjˇlkurefnum ■ar sem greindar eru arfger­ir einstakra osta- og mysuprˇteina Ý mjˇlk hjß dŠtrum nauta sem řmist gefa hßtt, lßgt e­a me­alhßtt prˇteinhlutfall Ý mjˇlk.
    Ě Fˇ­ur- og lÝfe­lisfrŠ­ilegar rannsˇknir, bŠ­i Ý vambarhermi og me­ mjˇlkurkřr, ■ar sem skilgreindir eru řmsir ■Šttir sem hafa ßhrif ß magn og ger­ prˇteina Ý mjˇlk.

═ ■essu erindi ver­ur skřrt frß ni­urst÷­um fˇ­urtilraunar sem fˇr fram ß tilraunast÷­inni ß Stˇra ┴rmˇti veturinn 2000-01.

EFNI OG AđFERđIR

Erfitt er a­ sřna fram ß t÷lfrŠ­ilegan mun Ý eiginleikum eins og efnainnihaldi mjˇlkur me­ hef­bundnum flokkatilraunum, nema a­ mikill fj÷ldi k˙a sÚ tiltŠkur. Frßvik Ý prˇteinstyrkleika Ý mjˇlk um 0,15 prˇsentustig (t.d. 3,25-3,40) ■ř­ir einungis um 4,5% breytingu. ŮvÝ var ßkve­i­ a­ nota skipulag, "incomplete block switchback design" (Lucas 1974) sem er mun nŠmara og getur greint um 2-4% breytileika. Ůa­ leyfir fleiri tilraunali­i, ■arf fŠrri křr en mun nßkvŠmari vinnubr÷g­ og krefst ■ar af lei­andi mikillar vinnu. Inn Ý ■etta skipulag voru sÝ­an bygg­ir m÷guleikar ß lÝnulegum samanbur­i ß fˇ­runarme­fer­um. ═ ■eirri ˙tfŠrslu sem notu­ var voru prˇfa­ar 7 mismunandi fˇ­ursamsetningar og ■urfti 21 křr a­ lj˙ka tilrauninni ßfallalaust. Nota­ar voru fullor­nar křr og kvÝgur a­ fyrsta kßlfi. Tilraunin hˇfst Ý nˇvember 2000 og stˇ­ yfir fram Ý j˙nÝbyrjun 2001. Křrnar voru 100-120 daga Ý tilraun. Forskei­ hˇfst ■egar křrnar voru komnar u.■.b. 6 vikur frß bur­i og sÝ­an tˇku vi­ 3 fj÷gurra vikna tilraunaskei­. Hver křr prˇfa­i 2 fˇ­ursamsetningar samkvŠmt ne­angreindu tilraunaskipulagi.



Valdar voru fˇ­ursamsetningar sem ■ˇttu lÝklegar til a­ valda ˙tslagi Ý efnasamsetningu mjˇlkur. Ůar var lag­ur til grundvallar prˇteinstyrkur, ger­ og ni­urbrot prˇteina, ger­ kolvetna Ý fˇ­rinu og orkustyrkleiki. Hlutfalli ■urrefnis Ý kjarnfˇ­ri ß mˇti ■urrefni Ý grˇffˇ­ri var haldi­ f÷stu allan tilraunartÝmann, 44:56 fyrir fullor­nar křr og 42:58 fyrir kvÝgur a­ fyrsta kßlfi. Hverri k˙ var reikna­ fˇ­ur Ý samrŠmi vi­ afur­ir ß forskei­i, en sÝ­an var notu­ jafnfˇ­run (equalized feeding), ■annig a­ fˇ­urskammtur hverrar křr var minnka­ur um 8% vi­ byrjun annars og ■ri­ja tilraunaskei­s, til a­ mŠta fallandi me­alnyt hˇpsins.

Grˇffˇ­ur og kjarnfˇ­ur var vigta­ daglega og fˇ­urleifar alla virka daga. Mjˇlkursřni voru tekin Ý bŠ­i mßl ■rjß daga Ý viku og Ý ■eim mŠld fita, prˇtein, mjˇlkursykur og ■vagefni. Fˇ­ursřni voru tekin ˙r hverri heyr˙llu vi­ opnun og var­veitt frosin til efnagreininga. Sřni voru tekin af fˇ­urleifum.

Fjˇrar ger­ir grˇffˇ­urs voru nota­ar Ý tilrauninni. Um var a­ rŠ­a vallarfoxgras slegi­ ß tveimur mismunandi tÝmum og r˙lla­ og pakka­ vi­ tv÷ mismunandi ■urrkstig. Blanda­ar voru fjˇrar mismunandi kjarnfˇ­urbl÷ndur. ═ ■Šr var nota­ fiskimj÷l, bygg, maÝs ßsamt nau­synlegum steinefnum og melassa til brag­bŠtingar og til a­ au­velda k÷gglun. Upplřsingar um fˇ­ri­ sem nota­ var Ý tilrauninni er a­ finna Ý 1. t÷flu.


Skipulagning fˇ­runarme­fer­a kemur fram Ý 2. t÷flu.


═ grunnskipulaginu eru borin saman tv÷ stig orkufˇ­runar og tv÷ stig prˇteinfˇ­runar. Innan ■essa skipulags er lÝka borin saman fˇ­run ß byggi og maÝs. Orkustigin voru annars vegar full fˇ­run fyrir vi­haldi og mjˇlk (+ORKA) (Ëlafur Gu­mundsson og Tryggvi EirÝksson 1995) og hins vegar 10% undir ■÷rfum (-ORKA). Prˇteinstigin voru annars vegar full fˇ­run ß AAT fyrir vi­haldi og mjˇlk (+PRËTEIN) (Bragi LÝndal Ëlafsson 1995) og hins vegar 15% undir ■÷rfum (-PRËTEIN). Munurinn ß orkustigunum ver­ur til vegna munar ß orkuinnihaldi heyjanna af fyrsta og ÷­rum slŠtti. Munur ß prˇteinstigum er framkalla­ur me­ ■eim mun Ý AAT sem ver­ur vegna mismunandi ■urrkstigs heyjanna og me­ ■vÝ a­ bŠta fiskimj÷li Ý fˇ­urbl÷ndurnar.


NIđURSTÍđUR OG UMFJÍLLUN UM ŮĂR

Helstu ni­urst÷­ur tilraunarinnar eru dregnar saman Ý 3. t÷flu.
Tilraunaskipulagi­, sem nota­ var, reyndist mj÷g vel. HŠgt var a­ greina t÷lfrŠ­ilegan marktŠkan mun upp ß 3% Ý sumum tilvikum.
BŠ­i prˇtein- og orkustyrkur Ý fˇ­ri h÷f­u marktŠk ßhrif ß nythŠ­. Skřr ßhrif af prˇteinstyrk Ý fˇ­ri komu fram ß prˇteinhlutfalli Ý mjˇlk. Orkustyrkur Ý fˇ­ri haf­i minni ßhrif, og ekki t÷lfrŠ­ilega marktŠk, ß prˇteinhlutfall Ý mjˇlk. BŠ­i prˇtein og orkustyrkur Ý fˇ­ri h÷f­u ßhrif ß heildarframlei­slu mjˇlkurprˇteins ß sˇlarhring, orkustyrkurinn a­allega vegna auk-innar nytar. Prˇteinstyrkur Ý fˇ­ri haf­i ßhrif til lŠkkunar ß fituhlutfalli Ý mjˇlk Ý morgunmßli­ og ■ar af lei­andi lŠkka­ fituhlutfall Ý heild ß sˇlarhring, sem ger­i ■a­ a­ verkum a­ heildarfituframlei­sla ß sˇlarhring jˇkst ekki ■rßtt fyrir hŠrri nyt. Orkustyrkur Ý fˇ­ri haf­i lÝtil ßhrif ß fituhlutfall Ý mjˇlk, en vegna aukningar Ý nyt jˇkst fituframlei­sla ß sˇlarhring og myndun ß orkulei­rÚttri mjˇlk. Vegna ßhrifa prˇteinstyrks Ý fˇ­ri til hŠkkunar ß prˇteinhlutfalli og lŠkkunar ß fituhlutfalli Ý mjˇlk var­ prˇtein-fitu hlutfall mun hŠrra (0,84 ß mˇti 0,77). Orkustyrkur Ý fˇ­ri haf­i hins vegar engin ßhrif ß prˇtein-fitu hlutfall Ý mjˇlk. Prˇteinstyrkur Ý fˇ­ri haf­i ßhrif ß styrk ■vagefnis Ý mjˇlk, en orkustyrkur ekki.


Samanbur­ur ß maÝs og byggi sřnir t÷lfrŠ­ilega marktŠkan mun ß prˇtein-fitu hlutfalli maÝsnum Ý vil (0,82 ß mˇti 0,79). Ůetta stafar af ■vÝ a­ maÝsfˇ­runin lei­ir til hŠrra prˇteinhlutfalls og lŠgra fituhlutfalls Ý mjˇlk, ■ˇ ekki sÚu ■essi ßhrif t÷lfrŠ­ilega marktŠk. S÷mulei­is er minna ■vagefni mjˇlk vi­ fˇ­run ß maÝs, sem bendir til betri prˇteinnřtingar.

Ůa­ hefur veri­ algeng sko­un a­ orkustyrkur fˇ­urs sÚ mikilvŠgari en prˇteinstyrkur fyrir mjˇlkurkřr. Ůess ber hins vegar a­ geta a­ Ý m÷rgum tilraunum er aukinn orkustyrkur til kominn vegna hŠrra kjarnfˇ­ur-grˇffˇ­ur hlutfalls og ekki hŠgt a­ a­skilja ■essa ■Štti. Ůa­ hefur ßhrif bŠ­i ß gerjunarmynstur Ý v÷mb og gl˙kˇsab˙skap křrinnar (sjß yfirlitsgrein Bragi LÝndal Ëlafsson o.fl. 2000) og gefur ■ess vegna ekki rÚtta mynd. ═ ■essari tilraun var orkustyrkur Ý fˇ­rinu ekki hß­ur kjarnfˇ­ur-grˇffˇ­urhlutfallinu ■ar sem ■vÝ var haldi­ f÷stu. Munur Ý orkustyrk sem var til kominn vegna slßttutÝmaßhrifa ß meltanleika og orkugildi heyja nŠg­i ekki til a­ hafa marktŠk ßhrif ß prˇteinhlutfall Ý mjˇlk. Ůessi munur var um 10% e­a jafngildi 1,5 mjˇlkurfˇ­ureininga vi­ 25 kg OLM. Munur Ý prˇteinstyrk Ý fˇ­ri, um 15%, sem haf­i afgerandi ßhrif ß prˇteinhlutfall Ý mjˇlk, var kominn til a­ hluta vegna ■urrkstigs heyja og a­ hluta vegna meiri prˇteinstyrks Ý kjarnfˇ­ri sem nß­ var me­ fiskimj÷li. Ůessi munur var reikna­ur Ý gr÷mmum af AAT. Ůessir ˙treikningar taka ekki tillit til hagstŠ­ara amÝnˇsřruhlutfalls Ý uppsogu­u AAT ■ar sem fiskimj÷l er gefi­. Ůa­ er ■vÝ ekki hŠgt a­ segja til um ■a­ hvort ■arna er a­ einhverju leyti um sÚrst÷k ßhrif fiskimj÷ls a­ rŠ­a. Hitt er vÝst a­ ˙tslagi­ ß prˇteinhlutfalli Ý mjˇlk, 0,13 prˇsentustig, vegna ßhrifa prˇteinstyrks Ý fˇ­ri er af svipa­ri stŠr­argrß­u og s˙ lŠkkun ß prˇteinhlutfalli Ý innveginni mjˇlk sem rŠtt er um a­ hafi ßtt sÚr sta­ ß undanf÷rnum ßrum. Eins og ver­lagningu ß mjˇlk er hßtta­ Ý dag skiptir prˇteinhlutfall Ý mjˇlk ÷llu mßli fyrir vergar tekjur bˇndans.

Mj÷g mikilvŠgar ni­urst÷­ur ■essarar tilraunar eru ßhrif prˇteinstyrks Ý fˇ­ri ß prˇtein-fituhlutfalli­ Ý mjˇlk, sem er mikilvŠgur mŠlikvar­i ß nřtingu og ver­mŠti mjˇlkur til vinnslu.

Ni­urst÷­ur ■essarar tilraunar henta mj÷g vel til a­ gera řmsa ˙treikninga ß nřtingu orku og prˇteins til mjˇlkurframlei­slu sem munu vŠntanlega skjˇta styrkari sto­um undir fˇ­urkerfi fyrir mjˇlkurkřr. N˙ er Ý gangi ÷nnur tilraun ■ar sem reynt er a­ afla meiri upplřsinga um ßhrif orkustyrks og kjarnfˇ­ur-grˇffˇ­urhlutfalls ß efnainnihald Ý mjˇlk.

┴LYKTANIR

Ni­urst÷­ur ■essarar tilraunar sřna a­ prˇteinstyrkur Ý fˇ­ri fyrir mjˇlkurkřr getur haft umtalsver­ ßhrif ß prˇteinhlutfall Ý mjˇlk og ■ar af lei­andi ver­mŠti hennar bŠ­i fyrir bˇndann og afur­ast÷­ina.

ŮAKKARORđ

Ůessi tilraun sem hÚr hefur veri­ skřrt frß er hluti af ■riggja ßra verkefni myndarlega styrktu af TŠknisjˇ­i RannÝs, Framlei­nisjˇ­i landb˙na­arins og Samt÷kum afur­ast÷­va Ý mjˇlkuri­na­i.

Utan h÷funda hafa fj÷lmargir unni­ a­ ■essari tilraun og er ■eim hÚr me­ ■akka­ fyrir ■eirra mikilvŠga framlag: Starfsm÷nnum Rannsˇknastofu mjˇlkuri­na­arins, ■eim Gu­mundi, Ůrßni og SŠvari fyrir efnagreiningar ß mjˇlk, auk annarrar fyrirgrei­slu. Birnu, Gunnlaugi og VÚdÝsi ß fˇ­ursvi­i RALA fyrir efnagreiningar og a­ra li­veislu.

HEIMILDIR

Bragi LÝndal Ëlafsson, 1995.AAT - PBV prˇteinkerfi­ fyrir jˇrturdřr. Rß­unautafundur 1995, 446-60.

Bragi LÝndal Ëlafsson, Jˇhannes Sveinbj÷rnsson & Emma Ey■ˇrsdˇttir, 2000. Efnainnihald Ý mjˇlk. Rß­unautafundur 2000, 158-170.

Lucas, H.L., 1974. Design and Analysis of Feeding Experiments with Milking Dairy Cattle. Institute of Statistics Mimeo Series 18. North Carolina State University, Raleigh, North Carolina.

Ëlafur Gu­mundsson & Tryggvi EirÝksson, 1995. Breyting ß orkumatskerfi fyrir jˇrturdřrr. Rß­unautafundur 1995, 39-45.