Ræktun rauðsmára

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Áslaug Helgadóttir, Þórdís KristjánsdóttirBÍ, LBH, RALA1998Reykjavík
RitÁrgangurTölublaðBls.
Ráðunautafundur199889-98

INNGANGUR

Nútímalandbúnaður verður að mæta kröfum samfélagsins um að búvörur séu hollar, ódýrar, fjölbreyttar og framleiddar í sátt við umhverfið. Almennt er talið að belgjurtir séu nauðsynlegur þáttur í sjálfbærum búskap vegna getu þeirra til þess að binda nitur úr andrúmslofti (Sprent og Manetje 1996). Möguleiki þeirra í þessum efnum ræðst þó af því hvort notkun þeirra leiði til þess að (a) minna sé borið á af tilbúnum N áburði sem unninn er með óendurnýjanlegri orku, (b) minna N sleppi út í umhverfið og (c) almenn jarðvegsskilyrði viðhaldist (Atkinson 1996). Í túnrækt og sáðskiptum er líklega hvað mikilvægast að huga að því hversu mikið niturnámið leggi til í raun, bæði fyrir einstakar plöntur og akurinn í heild, og hvernig hægt sé að tryggja endingu belgjurtanna í sverðinum. Jafnframt er nauðsynlegt að átta sig á hvernig N flæðir um allt kerfið milli einstakra hluta þess; andrúmslofts, belgjurta, grasa, jarðvegs, búpenings og afurða. Belgjurtir eru einnig eftirsóknarverðar í sverði vegna þess að þær eru almennt með hátt fóðurgildi og bæta því fóðrið sem túnið skilar af sér. Ávinningur með ræktun belgjurta getur því verið tvíþættur, orkusparnaður og betra fóður.

Engin hefð er fyrir ræktun belgjurta hér á landi. Nokkur áhugi var á að nýta þær fyrr á öldinni en ekki komust þær í almenna ræktun. Var þar aðallega um að kenna skorti á nægilega harðgerðum yrkjum. Nú eru forsendur breyttar þar sem fram á sjónarsviðið hafa komið sæmilega vetrarþolin yrki. Hér á eftir verður því hugað að því hvort ræktun rauðsmára sé fýsilegur kostur í íslenskum landbúnaði. Er hann líklega sú belgjurtategund sem best hentar við ræktun á gróffóðri. Hann sæmir sér vel í blöndu með vallarfoxgrasi og má auðveldlega verka í rúlluhey. Litið verður til ýmissa þátta sem ráða framleiðslugetu og endingu. Dregin verður fram almenn þekking, gerð grein fyrir niðurstöðum tilrauna hér á landi og loks verða gefin ráð um ræktun þar sem það er unnt. Leitað verður fanga í tilraunum sem gerðar hafa verið á undanförnum árum og enn eru í gangi á tilraunastöðvunum á Sámsstöðum og Korpu (1. tafla). Ítarlegar niðurstöður hafa birst og munu birtast á næstu árum í árlegum fjölritum RALA um jarðræktarrannsóknir.

1. tafla. Yfirlit um rauðsmáratilraunir sem sáð hefur verið s.l. 10 ár á tilraunastöðunum á Sámsstöðum og Korpu og fjallað er um í grein þessari.




NITURNÁM OG FRAMLEIÐSLUGETA

Niturnám er ákaflega flókið ferli og margir þættir hafa áhrif á hversu virkt samlífi belgjurtarinnar og niturnámsbakteríunnar er. Almennt er talið að samlífið sé viðkvæmara fyrir ytri umhverfisáhrifum en plantan sjálf (Hartwig og Nösberger 1996). Má þar nefna t.d. bæði lágan og háan hita, kalí- og fosfórskort. Nitur í jarðvegi dregur almennt úr hnýðismyndun og letur niturbindingu úr andrúmslofti. Á sama hátt leiðir hvert það ferli í jarðveginum sem dregur úr ólífrænu nitri (afnítrun, útskolun, tap í formi lofttegunda, binding í lífrænt efni) til aukinnar niturbindingar. Breytileiki er fyrir hendi í hversu virkar niturnámsbakteríurnar eru við mismunandi umhverfisskilyrði. Til dæmis hafa fundist bakteríustofnar sem eru mjög virkir við lágan hita í samlífi við hvítsmára (Svenning 1991).

Litlar upplýsingar eru til um niturnám rauðsmára á norðlægum slóðum. Í nýlegri rannsókn frá Norður-Noregi (65°N) reyndist niturnám rauðsmára í blöndu með vallarfoxgrasi, mælt með N15 samsætuaðferð, 128 kg N/ha á ári þegar enginn nituráburður var borinn á, en 72 kg N/ha á ári þar sem borin voru á 60 kg N/ha að vori og 30 kg N/ha milli slátta. Sambærileg tilraun sunnar í Noregi (59°N) gaf samsvarandi tölur um niturnám upp á 210 og 130 kg N/ha (Nesheim og Öjen 1994). Ekki eru aðgengilegar niðurstöður úr mælingum á niturnámi rauðsmára með samsætuaðferð hér á landi en með því að beita frádráttaraðferð hefur verið áætlað að rauðsmári hafi skilað á bilinu 62 til 88 kg N/ha á ári í tilraun 678-89 á Korpu (Jóhannes Sveinbjörnsson 1997).

Almennt má segja að tilgangslítið sé að auka framleiðni belgjurta með nituráburðargjöf þar sem nitur í rótarumhverfi letur niturbindingu úr andrúmsloftinu. Neikvæð áhrif nitur-áburðargjafar á uppskeru smárans eru hins vegar eingöngu óbein þegar hann er ræktaður í blöndu með grasi vegna þess að hún veikir samkeppnisþrótt hans gagnvart grasinu. Ekki ætti því að bera á nitur ef gott jafnvægi er á milli tegundanna (McBratney 1987). Tilraunir á Norðurlöndum hafa þó sýnt að með smáum niturskömmtum má auka uppskeru grass án þess að það komi verulega niður á smáranum, og auka þannig heildaruppskeru (Lunnan 1991).

Í tilraunum á Korpu (nr. 724-94 og 724-96) hafa verið bornir saman þrír niturskammtar, 0, 50 og 100 kg N/ha (1. tafla). Niðurstöður úr eldri tilrauninni sýna að meiri heildaruppskera fæst ef borinn er á nituráburður, en 100 kg N gefa ekki meiri uppskeru en 50 kg N/ha (1. mynd). Með aukinni nituráburðargjöf dregur auk þess úr smáranum í sverðinum. Því er mælt með því að í sæmilega frjósömum jarðvegi verði nituráburðargjöf stillt í hóf ef ávinningur af áburðarsparnaði á að skila sér. Ljóst er þó að rannsaka verður betur hver ávinningurinn sé af N-áburðargjöf á bilinu 0-50 kg/ha.


1. mynd. Uppskera grass og rauðsmára við þrenns konar N áburðarskammta í þrjú ár frá sáningu.

Uppskera rauðsmáratúna ræðst einkum af hlutfalli rauðsmára í sverðinum og næringarástandi jarðvegsins. Í tilraununum á Sámsstöðum og Korpu hefur jafnan verið borinn á sami grunnáburðarskammtur, 20 kg N, 60 kg P og 83 kg K á ha og í upphafi var tilraunalandið kalkað með skeljasandi þar sem þörf var talin á. Heildaruppskera á reitum með Bjursele rauðsmára í þremur tilraunum sem uppskornar hafa verið í þrjú, fimm og sjö ár (1. tafla) sést á 2. mynd. Í tilraun nr. 671-88 var meðaluppskera fyrstu sex árin 51,5 hkg þe./ha, þar af gaf smárinn 27,5 hkg þe./ha. Í tilraun nr. 678-89 voru sambærilegar tölur 46,4 og 19,0 hkg þe./ha. Meðaluppskera úr átta vallarfoxgrastilraunum á Korpu á sama tímabili, sem fengu 120 kg N/ha og slegnar voru við skrið, var 50,6 hkg þe./ha (Jónatan Hermannsson 1998). Niðurstöðurnar sýna því að tilraunir þessar hafa gefið sambærilega uppskeru með 20 kg N/ha og vallarfoxgrastún sem fær fullan áburðarskammt.



2. mynd. Heildaruppskera og uppskera Bjursele rauðsmára í blöndu með grasi í tilraunum nr. 671-88 og 678-89 á Korpu og tilraun nr. 648-86 á Sámsstöðum þau ár sem tilraunirnar voru uppskornar.


YRKISVAL OG ENDING

Mikilvægt er að velja yrki sem endist í sverðinum í nokkur ár. Því er í kynbótum á rauðsmára lögð mest áhersla á að bæta bæði endingu og uppskeru. Hvort tveggja eru flóknir eiginleikar sem ráðast af uppskerugetu, almennri aðlögun og þoli gegn skaðvöldum af ýmsu tagi. Í ljós hefur komið að vetrarþolin yrki endast hér mun betur í ræktun en rauðsmári á suðlægari slóðum þar sem tjón er algengt af völdum ýmissa rotsveppa. Bendir það til þess að sjúkdómar séu ekki vandamál hér á landi enn sem komið er. Hins vegar vega önnur atriði þyngra. Smár-inn er viðkvæmur fyrir hárri grunnvatnsstöðu, ís- og vatnssköðum og rótarslit vegna frostlyftinga geta verið vandamál. Með því að vanda til framræslu og reyna að hindra að vatn safnist í polla og lægðir á túnum má minnka slíka skaða verulega.

Almennt má segja að ræktun rauðsmára á norðurslóðum takmarkist af framboði á nægilega vetrarþolnum yrkjum. Niðurstöður víðtækra tilrauna í norðurhéruðum Norðurlandanna sýndu að erfitt gat verið að koma upp rauðsmáratúni og breytileiki var mikill í heildaruppskeru og hlutfalli smárayrkja eftir tilraunastöðum og árum (Áslaug Helgadóttir 1996). Þetta hefur leitt til þess að hafist var handa um sameiginlegar kynbætur á rauðsmára fyrir norðurslóðir árið 1991 með tilstyrk Norræna genbankans. Meginmarkmiðið er að fá fram kynbótaefnivið með tiltölulega breiðan erfðagrunn vel aðlagaðan veðurfari og ræktunarskilyrðum á þessum slóðum. Sérstök áhersla er lögð á að bæta frost- og svellþol og þol gegn sveppasýkingum (Áslaug Helgadóttir 1997).


3. mynd. Hlutfall þriggja uppskerumestu rauðsmárayrkjanna í heildaruppskeru og meðaltal sex annarra í tilraun nr. 648-86 á Sámsstöðum árin 1987-89.

Fyrstu yrkisprófanir hér gáfu þá niðurstöðu að nokkur yrki skæru sig úr hvað varðar uppskeru og endingu (3. mynd). Af þessum yrkjum var einungis eitt þeirra á almennum fræsölumarkaði. Er það Bjursele sem ættað er frá Norður-Svíþjóð. Því hefur það verið notað í frekari tilraunir. Nú er komið á markað yrkið Betty sem er ferlitna útgáfa af Bjursele. Gefur það formóður sinni ekkert eftir í vetrarþoli og ætti að geta gefið sambærilega uppskeru (Eva Lindvall, persónulegar uppl.). Því er mælt með þessum tveimur yrkjum til ræktunar hér þar til önnur betri koma fram.

SVARÐARNAUTAR

Rauðsmári er yfirleitt alltaf ræktaður í blöndu með grasi. Heildaruppskera verður meiri, meltanleiki fóðursins meiri en hrápróteinið minna heldur en ef smárinn væri hafður í hreinrækt (Frame 1990). Sýnt hefur verið fram á að ná má upp bæði uppskeru og fóðurgæðum þegar rauðsmárinn hverfur úr sverðinum með því að bera á tilbúinn nituráburð, einkum ef svarðarnauturinn er uppskerumikill, endingargóður og svarar áburðargjöf (McBratney 1987). Í Bretlandi er langalgengast að rækta rýgresi með rauðsmára. Eftir því sem norðar dregur verður hávingullinn áberandi og er hann ríkjandi svarðarnautur í suðurhéruðum Norðurlandanna. Sé farið enn norðar birtist svo vallarfoxgrasið. Hefur það reynst mjög vel í Noregi, en hávingull er þar einnig viðunandi (Grønnerød 1988). Ræktun rýgresis hefur verið að teygjast norðar með tilkomu vetrarþolnari yrkja og því gæti það orðið hugsanlegur valkostur hér á landi einkum þar sem skilyrðin eru hvað best.

Á Korpu er verið að bera saman vallarfoxgrasyrkið Öddu, Salten hávingul og kynbótaefnivið í rýgresi frá Noregi sem svarðarnauta með rauðsmára í tveimur tilraunum (1. tafla). Sáð var í eldri tilraunina vorið 1994 og rauðsmárayrki voru Bjursele og yrki ættað frá Sámsstöðum. Tilraunin fór almennt illa af stað og var illgresi hátt í 30% af heildaruppskeru í sumum reitum fyrsta uppskeruárið. Sérstaklega voru rýgresisreitir illa farnir eftir fyrsta veturinn og voru þeir reitir ekki uppskerumældir. Á 4. mynd má sjá uppskeru á vallar-foxgrass- og hávingulsreitum.

4. mynd. Heildaruppskera grass og rauðsmára (meðaltal Bjursele og Sámsstaða) í blöndu með Öddu vallarfoxgrasi og Salten hávingli í þrjú ár í tilraun nr. 724-94 á Korpu.

Erfitt er að draga nokkrar ályktanir af þessum niðurstöðum enda tókst tilraunin ekki nægilega vel. Því var sáð í sambærilega tilraun vorið 1996 (1. tafla), en í henni var komið ferlitna yrkið Betty í stað Bjursele. Rýgresið lifði vel eftir fyrsta vetur sem og Adda og Salten. Heildaruppskera þetta fyrsta uppskeruár var á bilinu 50-90 hkg/ha. Enn um sinn er því mælt með því að vallarfoxgras sé notað sem svarðarnautur með rauðsmára í ræktun hér. Nauðsynlegt er að rannsaka betur samræktun rýgresis og rauðsmára og velja þá þau rýgresisyrki sem álitlegust reynast í yrkisprófunum sem nú standa yfir.

JARÐVEGSKRÖFUR

Belgjurtir þola almennt illa lágt sýrustig eða undir pH 6. Rauðsmári er viðkvæmur fyrir manganeitrun sem oft fylgir lágu sýrustigi (Frame 1990) og einnig dregur úr hnýðismyndun á rótum sem leiðir til minna niturnáms (Dilz og Mulder 1962). Lífrænn mýrarjarðvegur hentar því rauðsmára illa. Í honum er einnig lítið af steinefnum, mikil losun niturs og lág varmaleiðni sem aftur leiðir af sér minna niturnám (Pulli 1988). Nauðsynlegt er að bera fosfór og kalí árlega á smáratún þar sem mestur hluti uppskerunnar er fjarlægður með slætti. Tryggja verður að hlutfall fosfórs í uppskeru sé 0,2-0,4% af þurrefni og kalís um 1,8% af þurrefni, og er hvort tveggja mjög svipað og í grasi (Jóhannes Sveinbjörnsson 1997).

Í gangi eru tilraunir þar sem verið er að bera saman misstóra skammta af fosfór og kalí á Korpu (1. tafla). Ekki eru komnar marktækar niðurstöður úr þeim tilraunum ennþá. Því má nýta erlendar ráðleggingar um áburðargjöf þessara steinefna (t.d. Frame 1990) þar sem mælt er með því að bera á 20-30 kg P/ha og 50-75 kg K/ha miðað við að fjarlægir séu um 50 hestburðir þurrefnis árlega og frjósemi jarðvegs sé í "meðallagi". Ýmislegt bendir til að fullnægja megi steinefnaþörf rauðsmára að mestu leyti með búfjáráburði (Gracey 1981). Þó er viss hætta á að of mikið nitur geti rýrt samkeppnisstöðu smárans gagnvart grasinu. Nauðsynlegt er að huga betur að þessum þáttum hér á landi með rannsóknum.

FÓÐURGILDI

Almennt má segja að afurðamyndun af rauðsmára sé meiri en af grasi við sambærilegan meltanleika (Jóhannes Sveinbjörnsson 1997). Þessi ályktun hefur verið dregin af niðurstöðum tilrauna þar sem rýgresi hefur verið til samanburðar. Fóðurgildi rýgresis er umtalsvert meira en vallarfoxgrass og því ætti ávinningurinn hér að geta orðið enn meiri. Þetta hefur þó ekki verið rannsakað. Vitað er að rauðsmári inniheldur meira af hrápróteini og sumum steinefnum, einkum kalsíum og magnesíum, heldur en grastegundir á sama þroskastigi. Hefur þetta verið staðfest hér á landi (Jóhannes Sveinbjörnsson, l. c.). Í sömu athugun kom í ljós að meltanleiki vallarfoxgrass var mjög hár við fyrsta sláttutíma um miðjan júní og nokkru hærri en rauðsmárans. Hins vegar féll meltanleiki rauðsmárans hægar og var meltanleiki tegundanna svipaður seinni hluta sumars. Í báðum tegundunum reyndist sterkt samhengi milli ADF-innihalds og meltanleika, en vallarfoxgrasið reyndist hafa meiri meltanleika heldur en rauðsmárinn við sama ADF-innihald. Nauðsynlegt er að rannsaka þessa þætti frekar.

NÝTING

Almennt hentar rauðsmári betur til sláttar en beitar. Ekki er talið skynsamlegt að hirða þurrhey af rauðsmáratúni. Blöð smárans þorna miklu hraðar en stöngullinn og er því mjög hætt við molnun. Þýðir það verulegt tap fóðurefna. Auðvelt er að gera vothey úr grasblönduðum smára. Grasið er þurrefnisríkara, hefur meira af vatnsleysanlegum sykrum og minna hráprótein heldur en smárinn, en það er hagstætt fyrir gerjunina. Þó gæti verið nauðsynlegt að setja íblöndunarefni til þess að bæta hana (Frame 1990).

Háttur á slætti er augljóslega tengdur umhverfisþáttum á ræktunarstað. Á norðurslóðum, þar sem rauðsmári er ræktaður með vallarfoxgrasi eða hávingli, er eðlilegast að slá við skrið grassins um mánaðarmótin júní-júlí til þess að tryggja sem best fóðurgæði og hirða síðan eða beita hána sex til átta vikum seinna. Hefur þetta verið venjan í tilraunum hér. Reynslan sýnir hins vegar að sláttur við skrið reynir mjög á endingu vallarfoxgrass (Jónatan Hermannsson og Áslaug Helgadóttir 1991). Þar sem rauðsmári inniheldur mun meira af próteini og sumum steinefnum en gras á svipuðu þroskastigi gæti verið áhugavert að seinka nokkuð fyrsta slætti til þess að bæta endingu grassins.

Í tilraun nr. 678-89 á Korpu (1. tafla) var borin saman tvenns konar sláttumeðferð; sláttur í byrjun júlí og svo aftur í lok ágúst annars vegar og einn sláttur í lok júlí hins vegar. Síðari meðferðin gaf verulega meiri heildaruppskeru og smárinn entist auk þess betur (5. mynd). Jóhannes Sveinbjörnsson (1997) hefur hins vegar bent á að með því að slá seint minnki meltanleiki fóðursins verulega þó svo að meltanleikafall smárans sé líklega nokkuð ofmetið.



5. mynd. Uppskera grass og Bjursele rauðsmára úr tilraun nr. 678-89 á Korpu. Annars vegar var tvíslegið (2 sl.) í byrjun júlí og um miðjan ágúst og hins vegar einslegið í lok júlí (1 sl.).


GILDI Í SÁÐSKIPTUM

Ræktun rauðsmára skilar fyrst og fremst ávinningi þar sem tún eru endurunnin reglulega. Þar eru kornbændur í fararbroddi sem hafa tekið upp sáðskipti milli korns og túns og afla hágæðafóðurs til fóðrunar mjólkurkúa. Mikilvægt er að koma belgjurtum inn í þessa ræktun þar sem þær bæta fóðrið enn frekar og lækka auk þess tilkostnað við fóðuröflunina.

Í sáðskiptum er hagkvæmast að sá grasfræi síðasta árið sem bygg er ræktað í akrinum. Með því móti verður ekkert ár uppskerulaust. Niðurstöður úr tilraunum nr. 738-94 og 95 á Korpu (1. tafla) sýna að korn gaf jafnmikla uppskeru hvort sem grasi var sáð með eða ekki og grasið flýtti lítillega fyrir þroska byggsins ef eitthvað var (2. tafla). Byggið hafði hins vegar neikvæð áhrif á svarðarmyndun og uppskeru hreins vallarfoxgrass en ekki ef rauðsmári var með í blöndu.


RÁÐLEGGINGAR UM RÆKTUN OG NÝTINGU

Hér fara á eftir samandregnar ráðleggingar um ræktun og nýtingu sem byggðar eru á þeirri reynslu sem aflað hefur verið á undanförnum árum með tilraunum (3. tafla). Einnig er leitað fanga í erlendum tilraunaniðurstöðum þar sem það á við. Allan fyrirvara verður að hafa á ráðleggingum þessum þar sem reynsla okkar er enn af skornum skammti.



HEIMILDIR

Atkinson, D., 1996. Legumes and sustainable farming: Vision for the future. Í: Legumes in Sustainable Farming Systems. Occasional Symposium No. 30 British Grassland Society, 326-331.

Áslaug Helgadóttir, 1996. Red clover (Trifolium pratense L.) varieties for northern regions. Acta Agriculturae Scandinavica, Section B, Soil and Plant Science 46, 218-223.

Áslaug Helgadóttir, 1997. Kynbætur belgjurta. Búvísindi 11/1997, 29-39.

Dilz, K. & E.G Mulder, 1962. The effect of soil-pH, stable manure and fertilizer nitrogen on the growth of red clover associations with perennial ryegrass. Netherlands Journal of Agricultural Science 10, 1-22.

Frame, J., 1990. The role of red clover in United Kingdom pastures. Outlook on Agriculture 19, 49-55.

Gracey, H.I., 1981. Cattle slurry as a source of nutrients for red clover: herbage production and clover contribution. Grass and Forage Science 36, 291-295.

Grønnerød, B., 1988. Grasarter i renbestand og i blandinger uten og med rødkløver ved to høstesystem. Í: Vallbaljväxter. NJF-seminarium nr. 136, Århus 26.-28. sept. 1988. Nordiske Jordbruksforskeres Forening, 31-36.

Hartwig, U.A. & J. Nösberger, 1996. Symbiotic nitrogen fixation: A physiological link between plant and environment. Í: Legumes in Sustainable Farming Systems. Occasional Symposium No. 30, British Grassland Society, 36-43.

Jóhannes Sveinbjörnsson, 1997. Ræktun og nýting rauðsmára við íslenskar aðstæður. Búvísindi 11/1997, 49-79.

Jónatan Hermannsson, 1998. Sáðskipti I. Ráðunautafundur 1998 (þetta hefti).

Jónatan Hermannsson & Áslaug Helgadóttir, 1991. Áhrif meðferðar á endingu sáðgresis. Ráðunautafundur 1991, 79-86.

Lunnan, T., 1991. Raudkløver i engadyrking og bruk. Í: FAGINFO, Statens fagtjeneste for landbruket, Nr. 1 1991. Jord og Plantekultur på Östlandet. Informasjonsmøte 1991, 109-120.

McBratney, J.M., 1987. Effect of fertilizer nitrogen on six-year-old red clover/perennial ryegrass swards. Grass and Forage Science 42, 147-152.

Nesheim, L. & J. Öjen, 1994. Nitrogen fixation by red clover (Trifolium pratense L.) grown in mixtures with timothy (Phleum pratense L.) at different levels of nitrogen fertilization. Acta Agriculturae Scandinavica, Section B, Soil and Plant Science 44, 28-34.

Pulli, S., 1988. Om förutsättninger för rödklöverens vinterhärdighet. Í: Vallbaljväxter. NJF-seminarium nr. 136, Århus 26.-28. sept. 1988. Nordiske Jordbruksforskeres Forening, 115-122.

Sprent, J.I. & L.'t Mannetje, 1996. The role of legumes in sustainable farming systems: Past, present and future. Í: Legumes in Sustainable Farming Systems. Occasional Symposium No. 30 British Grassland Society, 2-14.

Svenning, M.M., 1991. Adaptation of white clover and Rhizobium to subarctic temperature and light conditions. Dr. scient. ritgerð, Háskólinn í Tromsø.