Óvęra į saušfé į Ķslandi

HöfundurŚtgefandiŚtgįfuįrŚtgįfustašur
Siguršur H. Richter, Matthķas Eydal, Siguršur SiguršarsonBęndasamtök Ķslands, Bęndaskólinn į Hvanneyri, Rannsóknastofnun landbśnašarins, Rannsóknastöš Skógręktar rķkisins, Tilraunastöš hįskólans ķ meinafręši, Veišimįlastofnun1997Reykjavķk
RitĮrgangurTölublašBls.
Bśvķsindi1191-98

gr-bu11-shr&me.PDF

Frį vefstjóra: Greinina ķ heild sinni er aš finna ķ pdf-skjalinu hér aš ofan

YFIRLIT

Fjórar tegundir sérhęfšra ytri snķkjudżra saušfjįr hafa fundist į Ķslandi. Žęr eru fjįrklįšamaurinn Psoroptes ovis, fótaklįšamaurinn Chorioptes ovis, fellilśsin Bovicola (Damalinia) ovis og fęrilśsin Melophagus ovinus.

Gefiš er įgrip af žvķ sem vitaš er um sögu tegundanna į Ķslandi en allar hafa žęr sennilega veriš śtbreiddar og algengar hér į landi įšur fyrr. Fjįrklįšamaurinn er skašlegastur žeirra og olli hann miklum bśsifjum įšur en öflug bašlyf komu til sögunnar.

Gerš er grein fyrir rannsóknum į śtbreišslu saušfjįróvęru undanfarin 20 įr og stöšunni ķ dag. Įratuga barįtta gegn óvęrunni, einkum fjįrklįšamaurnum, hefur dregiš śr tķšni og śtbreišslu allra tegundanna, mismikiš žó. Fjįrklįšinn viršist nś vera bundinn viš įkvešin svęši į austanveršum Vestfjöršum og Noršurlandi vestra, fótaklįšamaurinn er enn śtbreiddur vķša um landiš, fellilśsin viršist ašeins vera į takmörkušu svęši Austanlands en fęrilśsinni viršist hafa veriš śtrżmt.

Auk fyrrnefndra tegunda hefur skógarmaurinn Ixodes ricinus fundist stöku sinnum į saušfé og lķklegt mį telja aš lundalśsin Ixodes uriae fari stundum į kindur.


SUMMARY

Ectoparasites on sheep in Iceland

Four species of obligatory ectoparasites of sheep have been found in Iceland. These are Psoroptes ovis (the sheep scab mite), Chorioptes ovis (the sheep mange mite), Bovicola (Damalinia) ovis (the sheep biting louse) and Melophagus ovinus (the sheep ked). P. ovis is the most harmful and caused great losses in Iceland prior to the use of effective parasiticide dips. Besides these species the tick Ixodes ricinus has been found occasionally on sheep and presumably Ixodes uriae can occasionally attack sheep.

Little is known as to when these species of ectoparasites were transported to Iceland. Some of them have probably been on sheep in Iceland since the settlement of the country in the eighth or ninth century but sources indicate that P. ovis has possibly first been transported to the country in the eighteenth or nineteenth century.

The earliest sources that mention ectoparasites on sheep are probably the descriptions of a highly detrimental plague which started in 1762 and spread widely over the country. It has generally been assumed that the plague was caused by P. ovis brought to the country with imported sheep. However, doubts have arisen as to whether the plague was in fact caused by mites and also the possibility can not be excluded that the mites were already in the country. On the other hand it is rather clear from contemporary descriptions that B. ovis and M. ovinus were present in the country at that time. In 1856 the so called “latter sheep scab epidemic” started and this time it was evident that it was caused by P. ovis which had possibly been imported with foreign sheep. In 1897 C. ovis was distinguished from the sheep scab mite for the first time in Iceland.

The Institute for Experimental Pathology, Keldur, University of Iceland has for several decades received samples for diagnosis of ectoparasites on sheep. Compilation of the results of these studies from the last 20 years shows that P. ovis is still found on sheep in some areas in the North-Western part of the country, C. ovis is widely distributed and B. ovis is found sporadically in Eastern Iceland. This is in spite of a long and hard battle against sheep ectoparasites including stamping out and dipping in the last two centuries, compulsory and in most cases yearly dipping since 1914 and considerable restrictions on the transport of sheep between quarantine areas for the last five decades.

On the other hand some of the species, and in some cases possibly all of the species, have been eradicated from several of the quarantine areas and M. ovinus has probably been completely eradicated from the country. Furthermore, the damage caused by ectoparasites has been kept to a minimum for a long time.

Key words: Bovicola (Damalinia) ovis, Chorioptes ovis, ectoparasites, Iceland, Ixodes spp., Melophagus ovinus, Psoroptes ovis, sheep.


INNGANGUR

Fjórar tegundir sérhęfšra ytri snķkjudżra saušfjįr hafa fundist į Ķslandi. Žęr eru fjįrklįšamaurinn Psoroptes ovis, fótaklįšamaurinn Chorioptes ovis, fellilśsin Bovicola (Damalinia) ovis og fęrilśsin Melophagus ovinus. Auk fyrrnefndra tegunda hefur skógarmaurinn Ixodes ricinus fundist stöku sinnum į saušfé og lķklegt mį telja aš lundalśsin Ixodes uriae fari stundum į kindur. (Sjį einnig 1.–4. mynd).

Lķtiš er vitaš um hvenęr žessar tegundir hafa borist til Ķslands. Lķklegt mį telja aš sumar žeirra hafi veriš hér į saušfé frį upphafi Ķslandsbyggšar en heimildir benda žó til aš fjįrklįšamaurar hafi hugsanlega fyrst bor-ist hingaš til lands į įtjįndu eša nķtjįndu öld.

Fyrstu heimildir sem benda til ytri óvęru į saušfé eru sennilega lżsingar į skęšum sjśkdómsfaraldri sem kom upp ķ saušfé į Ķslandi įriš 1762. Į žeim tķma var žessi faraldur yfirleitt kallašur fjįrsżkin eša fjįrpestin og helstu einkenni voru śtbrot, klįši og mikill fjįrfellir. Tališ var aš sjśkdómurinn hefši borist hingaš til lands meš hrśt af spęnsku kyni sem fluttur hafši veriš inn frį Noregi. Faraldur žessi breiddist śt um Sušur-, Vestur- og Noršurland en barst ekki til Vestfjarša og Noršaustur-, Austur- og Sušausturlands. Reynt var aš lękna sżkina meš böšunum en svo fór aš lokum aš smitaš fé var skoriš nišur į klįšasvęšunum į nęstu tveim įratugum og virtist faraldurinn hverfa ķ kjölfar žess (t.d. Ólafur Olavius, 1780).

Ekki viršast menn hafa veriš vissir um į žessum tķma hvaša sjśkdómur žetta var en nefndu til m.a. „pest, bólu eša fjįrklįša“ (t.d. Ólafur Olavius, 1780). Sķšar var įlitiš aš faraldurinn hefši veriš af völdum fjįrklįšamaura og hefur hann žvķ almennt veriš kall-ašur „fyrri fjįrklįšinn“. Į žeim tķma voru einnig fellilśs og fęrilśs til ķ landinu eftir samtķmalżsingum aš dęma (Eggert Olavsen og Biarne Povelsen, 1772) en klįši af žeirra völdum er mun vęgari.

Żmsar efasemdir hafa veriš uppi um hvort „fyrri fjįrklįšinn“ svonefndi hafi ķ raun veriš af völdum fjįrklįšamaura. Er žaš trślegt aš hęgt hefši veriš aš śtrżma fjįrklįša meš nišurskurši į žessum tķma? Hafi žarna veriš um fjįrklįšamaura aš ręša, voru žeir žį e.t.v. til fyrir ķ landinu og mögnušust af einhverjum įstęšum upp ķ faraldur į žessum įrum? Eša var žetta e.t.v. eitthvaš annaš, t.d. fjįrbóla? Erfitt er aš svara žessum spurningum svo óyggjandi sé.

Įriš 1856 kom upp „seinni fjįrklįšinn“ svonefndi og er greinilegt aš hann var af völdum fjįrklįšamaura. Klįšinn breiddist śt vķša um Sušur-, Vestur- og Noršvesturland. Almennt var įlitiš aš žessi klįši hefši komiš meš innfluttu saušfé žó margir teldu aš hann hefši veriš fyrir ķ landinu. Fljótlega komu upp deilur um hvernig bregšast skyldi viš faraldrinum, hvort beita skyldi nišurskurši eša baša kindurnar śr mauradrepandi efnum. Žetta varš mikiš hitamįl og į nęstu įratugum var bįšum ašferšum beitt. Svo fór žó aš lokum aš lękningamenn uršu ofanį. Eftir tvo įratugi hafši verulega dregiš śr faraldrinum žó aš maurunum hefši alls ekki veriš śtrżmt (t.d. Žorvaldur Thoroddsen, 1919).

Žaš var ekki fyrr en 1897 aš fram kemur aš fótaklįšamaurar séu einnig til ķ landinu (Magnśs Einarsson, 1897). Sennilega hafa menn į Ķslandi ekki getaš greint į milli klįšamaurategundanna fyrr en žį og žess vegna gęti fótaklįšamaurinn hafa veriš kominn löngu fyrr til landsins.

Skógarmaurinn var fyrst stašfestur hér į landi 1967 (Lindroth o.fl., 1973). Hann hefur žó ugglaust borist margoft hingaš į žessari öld og fyrri öldum, žó hann hafi hugsanlega ekki oršiš landlęgur.

Allt fram į sķšustu įr hefur klįšamaurunum, og annarri óvęru į saušfé, veriš haldiš ķ skefjum, eša jafnvel śtrżmt, į stórum svęšum meš lögbundnum böšunum. Į fyrri öldum voru fjölmörg og misgóš rįš notuš gegn fjįrklįša. Į sķšustu öld var Walzbašiš svonefnda t.d. talsvert notaš og virtist koma aš gagni. Ķ žvķ var m.a. kalk, pottaska, tjara, hjartarhorns-olķa og kśahland. Sķšar komu żmis virkari lyf, eins og t.d. tóbak, og aš lokum sérhęfšari maura- og skordżraeitur eins og gamma-hexa-chlorcyclohexan (Gammatox). Į allra sķšustu įrum hefur stungulyfiš Ivermectin veriš notaš gegn mauraklįša.

Fyrstu lögin, sem fyrirskipušu įrlegar saušfjįrbašanir, voru sett 1913 (lög nr 46/1913 og nr 58/1914). Įriš 1959 var slakaš į og heimild veitt til aš baša ašeins annaš hvert įr en fyrirskipa mįtti böšun oftar ef naušsyn krefši (lög nr 23/1959). Įriš 1977 voru sett lög er veittu heimild til aš fella nišur saušfjįrbašanir ķ fjįrskiptahólfum žar sem ekki hefši oršiš vart viš klįša eša önnur óžrif ķ saušfé og geitfé ķ 4 įr eša lengur (lög nr 22/1977). Įriš 1993 var böšunarskylda svo felld nišur en fjįrklįši var skilgreindur tilkynningarskyldur sjśkdómur og verši vart viš hann ber dżralękni aš tilkynna žaš yfirdżralękni og jafnframt aš grķpa til varśšarrįšstafana gegn śtbreišslu eša til śtrżmingar sjśkdómnum, auk fleiri rįšstafana. Fótaklįši og fęrilśs voru aftur į móti skilgreindir skrįningarskyldir sjśkdómar og dżralęknir skal hlutast til um aš framkvęmdar séu frekari rannsóknir og mįliš tilkynnt aš žvķ marki sem naušsynlegt er. (Lög nr 25/1993).