Framleiðslukerfi með fóðurbelgjurtum – COST 852 [veggspjald]

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Áslaug HelgadóttirBÍ, LBH, L.r., RALA, S.r. 2004
RitÁrgangurTölublaðBls.
Fræðaþing landbúnaðarins2004250-253

13.PDF 04-v-AH.PDF
Ath. veggspjaldið er í skjali 13 - hér að ofan og greinin eins og hún birtist í ritinu í hinu pdf-skjalinu.

Útdráttur

Í mörgum Evrópulöndum er nú markvisst hvatt til þess að tekinn verði upp vistvænn landbúnaður. Slíkt mun að öllum líkindum leiða til aukinnar áherslu á framleiðslukerfi sem byggjast á belgjurtum. Með ræktun belgjurta má draga úr umhverfisálagi og framleiða búfjárafurðir úr heimaöfluðu gæðafóðri af þekktum uppruna. COST 852 samstarfsverkefninu var hrint af stokkunum í upphafi árs 2002 til þess að ryðja ýmsum hindrunum úr vegi áður en hægt verður að nýta kosti fóðurbelgjurta í almennri ræktun í Evrópu. Verkefninu er skipt í þrjá vinnuhópa og er hver þeirra með sérstök markmið og sameiginlegar tilraunaáætlanir. Einn vinnuhópur fæst við erfðaefni belgjurtanna, annar einbeitir sér að meðferð túnsins og sá þriðji beinir sjónum að nýtingu fóðursins. Nú þegar eru rannsóknahópar frá 21 landi í Evrópu, auk hópa í Ástralíu og Kanada, orðnir virkir þátttakendur í verkefninu. Þar á meðal eru sérfræðingar á Rannsóknastofnun landbúnaðarins. COST 852 verkefnið er enn skammt á veg komið en mjór er mikils vísir. Nú þegar má greina hversu gagnlegt það er að tengja saman tilraunir á alþjóðavísu. Ef vel tekst til á slíkt samstarf að leiða til þess að til verður öflugt net vísindamanna sem deila með sér rannsóknarniðurstöðum þvert á landamæri.

Inngangur

Hefðbundin búvöruframleiðsla á Vesturlöndum er orkufrek og byggist á mikilli notkun aðfanga, einkum tilbúnum áburði. Framleiðslan hefur oft á tíðum leitt til álags á umhverfið. Víða er nú hreyfing í þá átt að hvetja til framleiðslukerfa í landbúnaði sem hafa lögmál sjálfbærrar þróunar að leiðarljósi. Þau þurfa því að vera umhverfisvæn, hagkvæm og byggð á traustri siðfræði. Þetta þarf að gerast þrátt fyrir það að eftirspurn eftir búfjárafurðum er sífellt að aukast. Evrópusambandið flytur út umtalsvert magn af korni en flytur hins vegar inn próteinfóður. Innflutt fóður er dýrt í flutningi, það getur haft neikvæð áhrif á umhverfið og bæði gæði og öryggi fóðursins er mjög breytilegt, eins og nýleg dæmi sanna.

Það eru ýmsar leiðir færar að sjálfbærri landbúnaðarframleiðslu en allar eiga þær það sameiginlegt að leggja áherslu á líffræðileg kerfi sem stuðla að aukinni frjósemi og umhverfisvernd. Belgjurtir gegna lykilhlutverki í sjálfbærri ræktun. Ef vel tekst til með ræktun fóðurbelgjurta má því draga úr umhverfisálagi og framleiða búfjárafurðir úr heimaöfluðu gæðafóðri af þekktum uppruna. Það er því ljóst að fóðurbelgjurtir, sem eru aðlagaðar margs konar jarðvegi, fjölbreyttu veðurfari og ýmiskonar ræktunarkerfum, verða sífellt mikilvægari þáttur í sjálfbærum framleiðslukerfum í landbúnaði um alla Evrópu.

Ýmiss vandi er þó enn óleystur. Fóðurbelgjurtir eru ekki auðveldar í ræktun. Reynsla sýnir að uppskera þeirra getur verið mjög breytileg eftir aðstæðum. Við viss skilyrði getur N-tap verið meira úr smáratúni en þar sem ræktað er hreint gras. Loks má nefna að ýmislegt er enn óljóst varðandi nýtingu fóðurbelgjurta, t.d. hversu mikið má vera af þeim í fóðri og hvort hlutfallið sé breytilegt eftir tegundum og yrkjum. Allir þessir óvissuþættir draga úr tiltrú bænda á að nýta fóðurbelgjurtir í ræktunarkerfum sínum. Því er brýnt að gera ræktun þeirra áreiðanlegri og mögulega við sem fjölbreyttust skilyrði í Evrópu. Til þess að svo megi verða þarf að leita svara við ýmsum spurningum, t.d. hvaða þættir í umhverfinu takmarki vöxt og þroska, hvernig megi bæta endingu belgjurta í sverði og hvernig sé hægt að bæta fóðurnýtingu. COST 852 samstarfsverkefninu Ræktunarkerfi byggð á fóðurbelgjurtum við margbreytilegar aðstæður var hrint af stokkunum til þess að leita svara við þessum spurningum.

Markmið og ávinningur

Meginmarkmið verkefnisins er að finna leiðir til þess að auka bæði magn og gæði heimaaflaðs próteinfóðurs fyrir jórturdýr. Þá þarf að aðlaga ræktunarkerfi, sem byggjast á fóðurbelgjurtum, að margbreytilegum aðstæðum. Margir gætu notið góðs af verkefninu: Almenningur mun eiga kost á hágæða búfjárafurðum (t.d. rekjanleiki aðfanga, mikið af fjölómettuðum fitusýrum) framleiddum í sátt við umhverfið, bændur munu fá aðgang að áreiðanlegri ræktunarkerfum (tegundaval og meðferð), og vísindamenn munu skiptast á tilraunaniðurstöðum úr þverfaglegum rannsóknum. Til þess að ná árangri í verkefninu er því skipt upp í þrjá vinnuhópa og hver þeirra hefur sérstök markmið og sameiginlegar tilraunaáætlanir.

Vinnuhópur 1: Erfðaefni belgjurta.

Nú þegar taka 23 rannsóknahópar í 17 löndum þátt í störfum vinnuhópsins. Megináhersla er lögð á að auka skilning á lífeðlisfræðilegum ferlum og erfðafræði aðlögunar, bæði belgjurtarinnar og samlífisörveru hennar, í því skyni að kynbæta ný og betri yrki mismunandi belgjurtategunda. Hafist hefur verið handa við sameiginlega tilraun á 15 stöðum í 12 löndum (1. mynd) þar sem rannsakað er hvort stofnar rauðsmára og hvítsmára með breiðan erfðagrunn gefi meiri og stöðugri uppskeru en stofnar þar sem erfðabreytileiki er lítill (Collins 2004). Eina slíka tilraun er að finna á tilraunastöð RALA á Korpu og var sáð til hennar vorið 2003.

Vinnuhópur 2: Meðferð túns.

Nú þegar taka 27 rannsóknahópar í 21 landi þátt í störfum vinnuhópsins. Megináhersla er lögð á að rannsaka þá ferla sem hafa áhrif á afdrif belgjurtanna og samkeppni þeirra við grasið í sverðinum, gróðurbreytingar í sverðinum og flæði niturs í andrúmslofti, plöntum og jarðvegi. Hafist hefur verið handa við sameiginlega tilraun á 38 stöðum í 20 löndum (1. mynd) þar sem rannsakað er hvort ávinningur sé af því að blanda saman ólíkum tegundum belgjurta og grasa í stað þess að rækta gras eingöngu m.t.t. uppskeru, endingar, viðnámi gegn illgresi og varðveislu næringarefna við fjölbreytt umhverfi (Sebastia et al. 2004). Eina slíka tilraun er að finna á tilraunastöð RALA á Korpu og var sáð til hennar vorið 2002.

Vinnuhópur 3: Fóðurnýting.

Nú þegar taka 11 rannsóknahópar í 10 löndum þátt í störfum vinnuhópsins. Megináhersla er lögð á að rannsaka át og beitaratferli, gæði fersks og verkaðs belgjurtafóðurs, og ferla sem tengjast flæði niturs í vömbinni. Hafist hefur verið handa við sameiginlega tilraun á 9 stöðum í 7 löndum (1. mynd) til þess að mæla gæði fersks og verkaðs belgjurtafóðurs og rannsaka hvernig tegundasamsetning fóðursins tengist nýtingu N annars vegar og gæðum kjöts og mjólkur hins vegar (Wachendorf o.fl. 2004).

Til þess að ná meginmarkmiðum verkefnisins eru vinnuhóparnir hvattir til þess að eiga með sér samstarf enda oft um skörun á viðfangsefnum þeirra að ræða. Fundir vinnuhópa eru notaðir til þess að koma niðurstöðum á framfæri með óformlegum hætti og þar eiga sér stað frjálsar umræður um hvaðeina sem að gagni getur komið. Einnig verða haldnar ráðstefnur og smærri fundir, sem opnir verða öllum er áhuga hafa á, þar sem áhersla verður lögð á að fjalla um efni sem tengir saman þau viðfangsefni sem fjallar er um í hinum einstöku vinnuhópum. Sett hefur verið upp heimasíða fyrir verkefnið þar sem finna má ýmsar gagnlegar upplýsingar (http://www.cost852.com).

COST (European Co-operation in the Field of Scientific and Technical Research) eru evrópsk samtök sem styrkja samstarf vísindamanna og sjá um að greiða kostnað við ferðir og fundahöld. Vísindamenn og rannsóknastofnanir verða sjálf að útvega fjármagn til rannsókna hver í sínu landi. COST 852 fékk styrk til fimm ára (2002-2006). Sérfæðingar á Rannsóknastofnun landbúnaðarins eru þátttakendur í verkefninu og hefur Áslaug Helgadóttir yfirumsjón með því. Er þetta í fyrsta sinn sem Íslendingar stjórna slíku COST samstarfi.Verkefnið er enn skammt á veg komið en mjór er mikils vísir. Nú þegar má greina hversu gagnlegt það er að tengja saman tilraunir á alþjóðavísu. Ef vel tekst til á slíkt samstarf að leiða til þess að til verður öflugt net vísindamanna sem deila með sér rannsóknarniðurstöðum þvert á landamæri.





1. mynd. Kort af Evrópu sem sýnir hvar finna má sameiginlegar tilraunir í vinnuhópi 1 (○), vinnuhópi 2 (■) og vinnuhópi 3 (▲).


Heimildir

Collins, R.P. (2004). Productivity and stability of legume/grass mixtures: effects of differences in legume genetic diversity. Í: Land use systems in grassland dominated regions. Grassland Science in Europe, Vol 9 (A. Lüscher ritstjóri), í prentun.

Sebastia, M.T., Lüscher, A., Connolly, J. et al. (2004) Over 12 sites grass/legume mixtures performed better than predicted from monocultures - COST Action 852. Í: Land use systems in grassland dominated regions. Grassland Science in Europe, Vol 9 (A. Lüscher ritstjóri), í prentun.

Wachendorf, M., Kreuzer, M., Collins, R.P., de Faccio Carvalho, P.C., Dewhurst, R.J., Elgersma, A., Gierus, M., Höglind, M., Huyghe, C., Loges, R., Parente, G., Pötsch, E., Südekum, K.-H., Steinshamn, H., Taube, F., Van Dorland, H.A., Venerus, S. and Wettstein, H.-R. (2004) Utilisation of forage legumes: plant and animal science linked in the common protocol of COST Action 852. Í: Land use systems in grassland dominated regions. Grassland Science in Europe, Vol 9 (A. Lüscher ritstjóri), í prentun.