Gróðurfar og nýting túna

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Guðni ÞorvaldssonRALA1994Reykjavík
RitÁrgangurTölublaðBls.
Fjölrit RALA1917428 bls.

Nr 174. Gróðurfar og nýting túna. F-Rala.pdf
Efnisyfirlit


Inngangur - 3
Tilhögun athugunarinnar - 4
Niðurstöður - 4
    Ýmsar upplýsingar um túnin - 4
      Lega - 4
      Halli - 5
      Jarðvegur - 6
      Raki - 6
      Tilurð gróðurs - 6
      Sáðvara - 7
      Sáðtími - 7
      Aldur - 7
    Meðferð og kal - 8
      Tilbúinn áburður - 8
      Búfjáráburður - 8
      Beit - 9
      Sláttur - 9
      Kal - 10
    Gróðurfar - 10
    Áhrif ýmissa þátta á endingu sáðgresis - 15
      Vallarfoxgras - 15
      Háliðagras - 16
    Útbreiðsla annarra grasa og umhverfisþættir - 17
      Vallarsveifgras - 17
      Túnvingull - 19
      Língresi - 19
      Snarrót - 21
      Varpasveifgras - 23
      Knjáliðagras - 24
    Útbreiðsla tvíkímblöðunga - 25
      Túnsúra - 25
      Fíflar - 26
      Sóleyjar - 26
    Gróðurfélög - 27
Þakkarorð - 27
Heimildir - 28



INNGANGUR

Árin 1990-1993 var gerð úttekt á gróðurfari og ástandi túna á landinu. Farið var í einn landshluta á hverju sumri, fyrst Austurland, þá Vesturland og Vestfirði, Suðurland og síðast var farið um Norðurland. Niðurstöður fyrir hvern landshluta hafa verið birtar í fjölritum Rala (Guðni Þorvaldsson, 1990; 1991; 1992; 1993). Í þessari skýrslu er unnið úr gögnunum í heild sinni. Þegar niðurstöðurnar eru skoðaðar er mikilvægt að hafa í huga að úrtakið er misstórt eftir svæðum. Á þéttbýlum svæðum eru hlutfallslega færri bæir en á strjálbýlum. Meðaltöl fyrir öll tún í úrtakinu má því ekki túlka sem meðaltöl fyrir alla bæi í landinu.

Tilgangur verksins var eftirfarandi:
      1) Að athuga hversu lengi sáðgresi endist í túnum.
      2) Að athuga hvaða gróður kemur í staðinn þegar sáðgresið hverfur.
      3) Að kanna hvaða þættir hafa áhrif á gróðurbreytingarnar.
      4) Að kanna hvernig túnin eru nýtt.
      5) Að spyrjast fyrir um helstu vandamál í túnrækt.

Í skýrslunni um Austurland er getið helstu rannsókna á þessu sviði hérlendis og verða þær því ekki tíundaðar hér. Rétt er þó að geta nokkurra erlendra rannsókna.

Árin 1955-1961 voru gerðar miklar rannsóknir á túnum í Norður-Svíþjóð (Hagsand og Thörn, 1960; Thörn, 1967). Mörg atriði voru tekin fyrir, þar á meðal tegundasamsetning þeirra. Í Norður-Svíþjóð verða túnin ekki nærri eins gömul og hér og flest túnin í þessari rannsókn voru yngri en 5 ára. Á þessum árum notuðu menn einkum vallarfoxgras og smára (alsikusmára og hvítsmára) í sáðblöndurnar. Hlutdeild smárans var yfirleitt fremur lítil í túnunum, einkum þeim eldri. Vallarfoxgrasið var hins vegar mikið (um 50%) í árs gömlum túnum en minkaði ört næstu árin á eftir. Á sama tíma jókst hlutur villtra grastegunda og tvíkímblöðunga. Þetta er svipuð þróun og verður hjá okkur nema hvað hlutfall tvíkímblöðunga er þarna hærra en hjá okkur (10-20%). Helstu grastegundir sem koma í stað sáðgresisins eru hásveifgras á suðurhluta svæðisins en língresi og vallarsveifgras í nyrðri héruðunum. Af öðrum tegundum má nefna túnvingul, snarrótarpunt, húsapunt, háliðagras, knjáliðagras og ilmreyr. Af tvíkímblöðungum var mest af sóleyjum (brennisóley og skriðsóley), súrum (túnsúru og hundasúru), túnfífli, maríustakk og vallhumli. Margar fleiri tegundir tvíkímblöðunga fundust einnig.

Á árunum 1974-1977 var gerð úttekt á gróðurfari túna á 502 býlum í Englandi og Wales (Hopkins, 1986). A.m.k. helmingur þeirra var 20 ára eða eldri. Mikilvægustu tegundirnar voru rýgresi (Lolium perenne) með 35% hlut, língresistegundir (21%) og loðgresi (10%). Af öðrum tegundum má nefna túnvingul, hásveifgras, hvítsmára, þistil, sóleyjar og súrur.

Á árunum 1978-1983 var gerð viðamikil rannsókn á túnum í Norður-Noregi ( Sveistrup og Østgård, 1985; Nesheim, 1986). Bjarni Guðleifsson (1986 og 1987) hefur gert útdrátt úr niðurstöðunum. Í annarri könnuninni fannst 41 tegund en 59 í hinni. Algengustu tegundirnar voru vallarfoxgras, vallarsveifgras og hálíngresi. Einnig var nokkuð af snarrót, skriðsóley, túnsúru, brennisóley, túnvingli, túnfífli o.fl.


TILHÖGUN ATHUGUNARINNAR

Bæirnir voru valdir af nokkru handahófi í samráði við ráðunauta á svæðunum nema hvað reynt var að sniðganga bæi þar sem ábúendaskipti höfðu orðið nýlega. Það var gert til að fá sem fyllstar upplýsingar um sögu túnanna. Alls var farið á 191 bæ og 1294 tún skoðuð. Dreifing bæjanna um landið sést á myndum aftast í ritinu.

Athugunin fór þannig fram að túnunum var fyrst skipt niður eftir aldri, meðferð og fleiri þáttum í samráði við bændurna. Upplýsingar um einstök tún voru svo skráðar á þar til gert eyðublað. Eftirfarandi upplýsingum var safnað væru þær tiltækar:
      Halli (hversu mikill).
      Hallastefna.
      Jarðvegsgerð.
      Rakaástand.
      Tilurð gróðurs (sjálfgræðsla, sáning).
      Aldur.
      Nýrækt eða endurvinnsla.
      Sáðblanda.
      Sáðtími.
      Áburðarnotkun (tilbúinn áburður, búfjáráburður).
      Áburðartími búfjáráburðar.
      Áburður eftir slátt.
      Beit.
      Sláttur (einn eða fleiri).
      Kal.

Gróðurgreiningin fór þannig fram að járnhring (57 sm í þvermál) var hent út á nokkrum stöðum í hverri spildu og þekja einstakra tegunda í hringnum metin í prósentum. Þær tegundir sem fundust í hverjum hring fengu minnst 1% þekju. Venjulega var hringnum kastað á fimm til sjö stöðum í hverju túni. Meðaltal þessara mælinga var látið gilda fyrir túnið. Tegundir sem sáust í túnunum en lentu ekki innan hringsins voru ekki taldar með. Venjulega var gengin hornalína yfir túnið og hringnum hent út á þeirri línu.

Á Austurlandi fór athugunin fram í ágúst (endurvöxtur) og ennfremur á nokkrum bæjum á Vesturlandi, annars voru túnin skoðuð í júní og byrjun júlí. Þetta kann að hafa einhver áhrif á niðurstöðurnar, t.d. er líklegt að vallarfoxgras mælist meira á vorin en í endurvexti, því að það er mun seinna af stað eftir slátt en aðrar tegundir.


NIÐURSTÖÐUR

Ýmsar upplýsingar um túnin

Lega

Fjarlægð frá sjó var mæld á korti og var miðað við beina loftlínu, stystu leið til sjávar, án tillits til þess hvort fjallgarðar væru á milli. Hæð yfir sjó var einnig áætluð út frá korti (1. og 2. tafla).

1. tafla. Flokkun túna eftir hæð yfir sjó.


2. tafla. Flokkun túna eftir fjarlægð frá sjó.


Halli

Túnin voru flokkuð eftir því hvort þau eru á flatlendi eða í halla (3. tafla). Með handbremsuhalla er átt við það mikinn halla að bíll þurfi að vera í handbremsu til að renna ekki.

3. tafla. Flokkun túna eftir halla.

Jarðvegur

Túnin voru flokkuð gróflega eftir jarðvegsgerð (4. tafla). Ekki var alltaf ljóst hvaða jarðvegsflokki einstakar spildur ættu að tilheyra. Jarðvegur var oft breytilegur á einstökum spildum. Engar jarðvegsmælingar voru gerðar, heldur byggðist flokkunin á umsögn bænda og athugunum á staðnum.

4. tafla. Hlutdeild (%) túna í hverjum jarðvegsflokki.



Raki

Túnin voru flokkuð eftir rakastigi (5. tafla). Þetta mat er ekki byggt á mælingum, heldur mati og umsögn bóndans.

5. tafla. Túnin flokkuð eftir rakastigi.




Tilurð gróðurs

Langflest túnanna eru tilkomin með sáningu eins og 6. tafla sýnir. Rúm 20% túnanna hafa verið endurunnin einu sinni eða oftar.

6. tafla. Tilurð gróðurs í túnum.




Sáðvara

Í 7. töflu sést hvaða tegundum og blöndum var sáð í túnin.

7. tafla. Tún flokkuð eftir því hverju var sáð í þau.




Sáðtími

Túnin voru einnig flokkuð eftir því á hvaða árstíma var sáð í þau (8. tafla).

8. tafla. Túnin flokkuð eftir sáðtíma.





Aldur

Túnin voru flokkuð eftir aldri (9. tafla). Aldur telst vera árafjöldi frá því síðast var sáð í túnin. Í flokknum eldri en 30 ára eru einnig aldagömul tún sem ekki hefur verið sáð til.

9. tafla. Hlutdeild túna í hverjum aldursflokki.




Rétt er að vekja athygli á því að aldursskiptingin er miðuð við túnafjölda en ekki stærð. Trúlega yrði hlutur ungra túna enn minni, ef tekið væri tillit til stærðar, og sömuleiðis hlutur mjög gamalla túna.


Meðferð og kal.

Tilbúinn áburður

Langflestir notuðu blandaðan áburð á túnin, oft 9-10 poka á ha. Þess voru þó dæmi að ekki væru notaðir nema 4 pokar á ha og allt upp í 16. Í 10. töflu kemur fram að um 35% túnanna fær oftast tilbúinn áburð eftir slátt. Oft eru það 2-4 pokar á ha í viðbót við þessa 9-10 og í mörgum tilvikum eingöngu níturáburður.

10. tafla. Tilbúinn áburður eftir slátt.



Búfjáráburður

Túnin voru flokkuð eftir því hversu oft þau hafa fengið búfjáráburð og á hvaða tíma (11. og 12. tafla).

11. tafla. Notkun búfjáráburðar á tún.



12. tafla. Dreifingartími búfjáráburðar.




Beit

Langflest túnanna eru eitthvað notuð til beitar, einkum á haustin (13. tafla).
Innan við 10% þeirra eru friðuð fyrir beit allt árið. Túnin voru einnig flokkuð eftir því hvaða búpeningi er beitt á þau (14. tafla). Tölurnar í 14. töflu miðast eingöngu við þau tún sem eru beitt.

13. tafla. Flokkun túna eftir beit.




14. tafla. Flokkun túna eftir tegund búfjár sem beitt er á þau.



Ástæðan fyrir því að svona fá tún eru bitin af kúm á vorin er sú að oft eru menn með sérstaka kúahaga.


Sláttur

Í 15. töflu teljast tún tvíslegin, þótt það sé ekki gert á hverju ári. Í því sambandi er rétt að hafa í huga, að tvísláttur hefur færst í vöxt á undangengnum árum með tilkomu rúllubindivéla.

15. tafla. Fjöldi slátta.




Kal

Í 16. töflu er túnunum skipt eftir því hvort þau hafa orðið fyrir kalskemmdum eða ekki. Tún teljast ekki hafa kalið nema að þau hafi skemmst eftir að síðast var sáð í þau. Til að komast í kalflokkinn þurftu skemmdirnar að vera það miklar að þær sæjust greinilega (5-10%).


16. tafla. Flokkun túna eftir því hvort þau hafa skemmst af kali.




Gróðurfar

Í 17. töflu sést í hve mörgum túnum einstakar tegundir eða tegundahópar fundust, óháð þekjunni. Í raun fundust fleiri tegundir en nefndar eru í töflunni, því að á bak við sum heitin eru fleiri en ein tegund. Ekki er gerður greinarmunur á língresistegundum, en hálíngresi vegur þar lang þyngst. Ekki er gerður greinarmunur á brennisóley og skriðsóley. Báðar þessar tegundir falla undir það sem kallað er sóleyjar í töflunni. Þessum tegundum var haldið aðskildum í þremur landshlutum. Þar var þekja skriðsóleyjar 0,2% en brennisóleyjar 0,8% og skriðsóley stendur fyrir um einn tíunda af tíðninni í 17. töflu. Mun meira var af skriðsóley á Suðurlandi en Norðurlandi. Ekki er gerður greinarmunur á túnfífli og skarifífli í töflunni. Þessum tegundum var haldið aðskildum á Norður- og Suðurlandi. Þar var þekja skarifífils um 0,2% (mun meiri á Suðurlandi en Norðurlandi) en túnfífils 0,6% og skarifífill stendur fyrir um fjórðung af tíðninni í 17. töflu. Ekki var gerður greinarmunur á starategundum, en fyrst og fremst var þetta mýrastör, en stinnastör og gulstör fundust einnig. Elftingum og möðrum er heldur ekki skipt í tegundir í töflunni. Af elftingum var mest af vallelftingu, en klóelfting og mýrelfting fundust einnig. Af möðrum fundust bæði gulmaðra og hvítmaðra. Alls hafa því komið í hringina liðlega 50 tegundir.

Einhverjar tegundir gætu hafa verið í túnunum þótt þær hafi ekki fundist í hringjunum, hringirnir spanna ekki nema örlítið brot af flatarmáli túnanna. Þessi tafla gefur þó góðar vísbendingar um útbreiðslu tegunda í túnum.

Samkvæmt 17. töflu fannst fjallasveifgras einungis í tveimur túnum. Þó að það sé sjaldgæft í túnum gæti það hafa verið í fleirum en verið greint sem vallarsveifgras. Það sama gildir um hásveifgras. Fjallasveifgras er helst í túnum sem eru hátt yfir sjó.


17. tafla. Tegundasamsetning í túnum. Sýndur er fjöldi túna þar sem viðkomandi tegundir eða tegundahópar komu í hringina.




Í 18. töflu er sýnd þekja helstu tegunda eða tegundahópa í hverjum landshluta. Einnig er mikill munur milli svæða innan hvers landshluta eins og fram kemur í áfangaskýrslunum. 0 þýðir að tegundin hafi ekki fundist, en + að hún hafi fundist en sé ekki mælanleg með þeim fjölda aukastafa sem hér er notaður.

Það er mjög misjafnt eftir tegundum hvort hlutdeild þeirra í túnum tengist svæðum eða landshlutum. Á 1.-4. mynd er sýnd þekja fjögurra grastegunda á einstökum bæjum. Allar þessar tegundir sýna skýran mun í þekju milli landshluta eða svæða. Á hverjum bæ er tekið meðaltal allra túna sem eru eldri en 15 ára.

18. tafla. Hlutdeild (%) helstu tegunda eftir landshlutum og fyrir landið í heild.



Ef 17. og 18. tafla eru skoðaðar kemur í ljós að fyrstu 13 tegundirnar eru þær sömu í báðum töflunum þó svo að innbyrðis röð þeirra sé ekki hin sama í báðum. Það sést einnig í 17. töflu að það er nokkurt stökk frá þrettándu tegundinni í þá fjórtándu. Ef til vill má líta á þessar 13 tegundir sem einkennistegundir íslenskra túna. Grastegundirnar eru 8, þ.e. vallarsveifgras, túnvingull, vallarfoxgras, snarrót, hálíngresi, varpasveifgras, háliðagras og knjáliðagras. Tvíkímblöðungarnir eru 5, vegarfi, túnfífill, haugarfi, brennisóley og túnsúra. Allar þessar tegundir komu í hringina í meira en 20% túnanna og þekja þeirra allra er meiri en 0,5%. E.t.v. myndi skriðlíngresi falla í þennan flokk ef því hefði verið haldið aðgreindu frá hálíngresi.

Í 19. töflu er sýnd þekja helstu tegunda í misgömlum túnum. Það vekur athygli hversu ört hlutdeild vallarfoxgrassins lækkar fyrstu árin eftir að því er sáð. Á sama tíma eykst hlutur vallarsveifgrass mikið, enda eru báðar þessar tegundir í flestum blöndum, ásamt túnvingli. Hlutur túnvinguls eykst einnig eftir fyrsta árið. Síðan fara aðrar tegundir sem ekki voru í blöndunum að koma meira inn og þá minnkar hlutur vallarsveifgrassins aftur.

19. tafla. Þekja einstakra tegunda eftir aldri túnanna.


Í aldursflokknum ,,eldri en 30 ára'' eru þó nokkur aldagömul tún sem ekki hefur verið sáð til. Í sumum tilvikum hafa þau verið til jafn lengi og búskapur hefur verið stundaður á viðkomandi jörð. Þessi tún eru oftast rétt við bæina. Í 20. töflu er þekja einstakra tegunda í þessum gömlu túnum sýnd. Þessi tún eru hins vegar fremur fá, nema á Suðurlandi. Þetta verður að hafa í huga þegar tölurnar eru skoðaðar. Þau eru hins vegar mjög áhugaverð frá sjónarhóli grasa- og vistfræði, vegna þess að tegundasamsetningin hefur haft langan tíma til að þróast. Að sjálfsögðu gengu þau í gegnum þá breytingu um miðja þessa öld, að farið var að bera meira á þau en áður hafði tíðkast.

Eins og við er að búast er nánast ekkert af vallarfoxgrasi eða háliðagrasi í þessum túnum enda hafa þessar tegundir fyrst og fremst borist í íslensk tún með aðkeyptu grasfræi. Þessi tún eru öll á þurrlendi og rétt við bæina eins og áður segir. Hátt hlutfall túnvinguls á að einhverju leyti skýringar í því að þessi tún eru þurr. Vegna nálægðar við bæi hafa þau væntanlega verið beitt töluvert og fengið mikinn búfjáráburð.


20. tafla. Gróður í aldagömlum túnum.





Áhrif ýmissa þátta á endingu sáðgresis

Reynt var að meta áhrif ýmissa þátta á endingu vallarfoxgrass og háliðagrass. Þetta var gert með aðhvarfsgreiningu þar sem hlutdeild vallarfoxgrass eða háliðagrass var háða stærðin. Í greininguna voru einungis tekin tún þar sem þessum tegundum hafði verið sáð. Samskonar greining hefur verið gerð fyrir hvern landshluta fyrir sig, en hér eru gögnin skoðuð í heild sinni. Eftirfarandi þættir voru prófaðir í líkaninu:
    Svæði (tuttugu og tveir flokkar).
    Aldur (sex flokkar).
    Jarðvegur (fimm flokkar).
    Jarðvegsraki (fimm flokkar).
    Vorbeit (fjórir flokkar).
    Haustbeit (fjórir flokkar).
    Kal (tveir flokkar).
    Halli túnanna (ekki flokkaður).
    Fjarlægð frá sjó (sex flokkar).
    Hæð yfir sjó (sex flokkar).
    Búfjáráburður (fimm flokkar).
    Áburður eftir slátt (fjórir flokkar).
    Lega bæjanna (7 flokkar, t.d. í dal, á flatlendi o.s.frv.).


Vallarfoxgras

Í þessari greiningu voru 770 tún og fást því marktæk áhrif þó lítil séu vegna fjölda athugana. Eftirtaldir þættir höfðu marktæk áhrif: Svæði, raki, kal, aldur, hæð yfir sjó og vorbeit. Kal og aldur vega þar lang þyngst. Líkanið skýrði um 44% heildarbreytileikans. Í 21.-23. töflu eru sýnd áhrif aldurs, kals og vorbeitar á hlutdeild vallarfoxgrass. Áhrif rakans voru þau að heldur minna var af vallarfoxgrasi í blautari túnunum en þeim sem voru þurr og hæfilega rök. Áhrif hæðar yfir sjó voru þau að minna vallarfoxgras var í túnunum eftir að komið var yfir 150 m. Verulegur munur er á hlutdeild vallarfoxgrass eftir landshlutum (18. tafla) og svæðum (sjá áfangaskýrslur). Mest var af því á Suðurlandi einkum í A-Skaftafellssýslu.

21. tafla. Hlutdeild vallarfoxgrass eftir aldri túnanna.


22. tafla. Hlutdeild vallarfoxgrass eftir því hvort tún hefur kalið eða ekki.




23. tafla. Hlutdeild vallarfoxgrass eftir beit á vorin.



Rétt er að geta þess að áhrif kals og vorbeitar komu fram í öllum aldursflokkum. Þó svo að þessi könnun gefi til kynna að vorbeit flýti fyrir því að vallarfoxgrasið hverfi er rétt að hafa í huga að beit getur verið margvísleg og líklegt að áhrif hennar fari bæði eftir beitartíma og beitarþunga. Það er því ekki víst að væg vorbeit sé til skaða.


Háliðagras

Fjórir þættir sýndu marktæk áhrif á þekju háliðagrass, þ.e. svæði, halli, vorbeit og aldur. Þessir þættir skýrðu um 30% breytileikans. Aldursáhrifin eru ekki eins glögg og hjá vallarfoxgrasinu, en heldur fer háliðagrasið minnkandi með aldrinum (24. tafla). Einungis fjögur tún eru í aldursflokknum 2-5 ára svo að sú tala er varla marktæk. Reynslan sýnir að háliðagras getur haldist svo áratugum skiptir í túnum þar sem skilyrði eru góð fyrir það. Meira var af háliðagrasi í bröttum túnum en flötum. Áhrif vorbeitar eru sýnd í 25. töflu.

24. tafla. Hlutdeild háliðagrass eftir aldri túnanna.



25. tafla. Hlutdeild háliðagrass eftir beit á vorin.


Útbreiðsla annarra grasa og umhverfisþættir

Samband þekju helstu grastegunda, annarra en vallarfoxgrass og háliðagrass, við umhverfisþætti var einnig reiknað á sama hátt og lýst er hér að ofan. Öll tún eru með í þessum útreikningum, líka þau sem viðkomandi tegund fannst ekki í. Þetta veldur því að fyrir sumar tegundir verða mörg gildi núll. Þetta takmarkar gildi útreikninganna. Sömu þættir voru prófaðir og fyrir vallarfoxgras og háliðagras.

Niðurstöður útreikninga af þessu tagi verður að túlka með varfærni vegna þess að þættirnir eru tengdir hver öðrum með ýmsum hætti og áhrif þeirra geta verið ýmist bein eða óbein. Af greiningunni má fá ýmsar vísbendingar.


Vallarsveifgras

Ýmsir þættir höfðu marktæk áhrif á hlut vallarsveifgrass og skýrðu þeir rúm 20% breytileikans. Aldur hafði mest að segja (sjá 19. töflu). Þá hafði rakastig, kal og hæð yfir sjó nokkur áhrif (26.-28. tafla). Af öðrum þáttum má nefna svæði, en það kemur skýrt fram í áfangaskýrslunum að munur milli svæða er töluverður. Þá má geta þess að heldur meira var af vallarsveifgrasi í túnum sem aldrei hafa fengið búfjáráburð (40%) en í túnum sem hafa fengið búfjáráburð oft eða árlega (26%).

26. tafla. Hlutdeild vallarsveifgrass eftir rakastigi túnanna.



27. tafla. Hlutdeild vallarsveifgrass eftir því hvort tún hefur kalið eða ekki.




28. tafla. Vallarsveifgras eftir hæð túna yfir sjó.


Það er athyglisvert hve hlutur vallarsveifgrass er mikill í túnum sem liggja mjög hátt yfir sjó (meira en 200 m). Eitthvað af því sem hér er greint sem vallarsveifgras gæti verið fjallasveifgras eins og áður hefur verið getið.


Túnvingull

Ekki tókst að skýra nema 14% af breytileikanum í þekju túnvinguls. Helstu áhrifavaldar voru aldur (19. tafla), jarðvegur, raki og halli. Áhrif jarðvegs og raka koma fram í 29. og 30. töflu. Áhrif hallans voru þau að meira var af túnvingli í bröttum túnum en flötum. Þetta tengist allt því að túnvingull er þurrlendistegund.

29. tafla. Hlutdeild túnvinguls eftir jarðvegi.



30. tafla. Hlutdeild túnvinguls eftir rakastigi túnanna.




Língresi

Það tókst að skýra 34% breytileikans í þekju língresis. Helstu áhrifavaldar voru aldur (sjá 19. töflu), svæði (sjá 1. mynd), raki, jarðvegur, hæð yfir sjó, fjarlægð frá sjó og lega bæjanna (sjá 31.-35. töflu).

31. tafla. Hlutdeild língresis eftir rakastigi túnanna.



32. tafla. Hlutdeild língresis eftir jarðvegi.


33. tafla. Língresi eftir hæð túna yfir sjó.


34. tafla. Língresi eftir fjarlægð túna frá sjó.



35. tafla. Hlutdeild língresis eftir legu túnanna.



Snarrót

Helstu þættir sem gáfu marktækt samband við þekju snarrótar voru svæði (sjá 2. mynd) aldur, kal og jarðvegur, ennfremur raki (mjög óveruleg áhrif), hæð yfir sjó, haustáburður, vorbeit og lega bæjanna. Þessir þættir skýrðu 32% af heildarbreytileikanum. Áhrif helstu þátta koma fram í 36.-40. töflu.

36. tafla. Hlutdeild snarrótar eftir jarðvegi.



37. tafla. Hlutdeild snarrótar eftir því hvort tún hefur kalið eða ekki.



38. tafla. Snarrót eftir hæð túna yfir sjó.


Samkvæmt 38. töflu eykst hlutur snarrótar í túnum með aukinni hæð yfir sjó, a.m.k. upp að 200 m og fer þá aftur lækkandi. Vallarsveifgrasið er hins vegar mest eftir að hæðin er orðin meiri en 200 m.


39. tafla. Hlutdeild snarrótar eftir beit á vorin.



Það kemur ekki á óvart að snarrótin skuli vera meiri þar sem túnin eru beitt því að búfé sneiðir gjarnan hjá henni ef völ er á betri grösum.



40. tafla. Hlutdeild snarrótar eftir legu túnanna.



Varpasveifgras

Þeir þættir sem höfðu áhrif á hlutdeild varpasveifgrass voru svæði (sjá 3. mynd), raki, jarðvegur, halli, búfjáráburður, vorbeit, kal, fjarlægð frá sjó, aldur og lega túnanna. Þeir skýrðu þó ekki nema 25% breytileikans. Áhrif helstu þátta koma fram í 41.-44. töflu.

41. tafla. Hlutdeild varpasveifgrass eftir jarðvegi.



42. tafla. Hlutdeild varpasveifgrass eftir rakastigi túnanna.


43. tafla. Varpasveifgras eftir fjarlægð túna frá sjó.


44. tafla. Hlutdeild varpasveifgrass eftir því hvort tún hefur kalið eða ekki.




Knjáliðagras

Þeir þættir sem höfðu marktæk áhrif á þekju knjáliðagrass voru svæði, raki, jarðvegur og haustbeit, en svæði vega þar þyngst (4. mynd). Þessir þættir skýrðu 25% breytileikans. Í 45. og 46. töflu er hlutdeild knjáliðagrass sýnd eftir jarðvegi og raka.

45. tafla. Hlutdeild knjáliðagrass eftir jarðvegi.



46. tafla. Hlutdeild knjáliðagrass eftir rakastigi.




Útbreiðsla tvíkímblöðunga

Þekja helstu tvíkímblöðunga var skoðuð á sama hátt og þekja grastegunda. Sömu annmarkar eru á þessum útreikningum og hinum að mörg gildi eru 0 og þættirnir tengjast á ýmsa vegu.

Túnsúra

Þeir þættir sem höfðu marktæk áhrif á hlutdeild túnsúru voru aldur, halli, kal, jarðvegur, landslag og svæði. Þeir skýrðu 27% breytileikans. Áhrif aldurs túnanna vega þar lang þyngst. Meira var af túnsúru í túnum sem voru í halla en flötum túnum. Í 47. og 48. töflu er hlutdeild túnsúru sýnd eftir jarðvegi og kali.

47. tafla. Hlutdeild túnsúru eftir jarðvegi.



48. tafla. Hlutdeild túnsúru eftir því hvort túnin hefur kalið eða ekki.




Fíflar

Túnfífill og skarifífill eru hér teknir saman. Þeir þættir sem höfðu marktæk áhrif á þekju fífla voru jarðvegur, svæði og aldur. Þessir þættir skýrðu þó einungis 9% af breytileikanum. Aldursáhrifin vega þar þyngst. Þekja fífla eftir jarðvegi kemur fram í 49. töflu.

49. tafla. Hlutdeild fífla eftir jarðvegi.



Sóleyjar

Þeir þættir sem höfðu marktæk áhrif á þekju sóleyja voru jarðvegur, fjarlægð frá sjó, aldur, svæði og vorbeit. Þeir skýrðu þó aðeins 7% breytileikans. Aldursáhrifin vega þar lang mest. Í 50.-51. töflu sést hlutdeild sóleyja eftir jarðvegi og vorbeit.

50. tafla. Hlutdeild sóleyja eftir jarðvegi.


51. tafla. Hlutdeild sóleyja eftir beit á vorin.




Gróðurfélög

Frá sjónarhóli grasafræðinnar er áhugavert að skoða hin ýmsu gróðurfélög sem finnast í túnum. Þessi gögn bjóða hins vegar upp á takmarkaða möguleika í þessu efni, enda er höfuðmarkmið verkefnisins að kanna endingu sáðgresis, athuga hvaða tegundir við fáum í túnin í staðinn og gera úttekt á nýtingu túnanna. Í hverju túni geta verið fleiri gróðurfélög, miðja túnanna getur verið blautari en skurðbakkarnir, tún geta verið hólótt, þau geta að hluta verið í brekku og að hluta á flatlendi. Gróðurgreiningin í þessu verkefni miðast hins vegar við að fá heildarmynd af hverju túni, þannig að tölurnar fyrir hvert tún geta verið meðaltöl mælinga í mismunandi gróðurfélögum.


ÞAKKARORÐ

Ég vil færa öllum sem lagt hafa mér lið við þetta verkefni bestu þakkir. Sérstaklega þó bændum og ráðunautum. Einnig færi ég Framleiðnisjóði landbúnaðarins bestu þakkir fyrir fjárstuðning við þetta verkefni.



HEIMILDIR

Bjarni Guðleifsson, 1986. Um rannsóknir á túnum í Norður-Noregi. Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands 83: 32-34.

Bjarni Guðleifsson, 1987. Meira um rannsóknir á túnum í Norður-Noregi. Ársrit Ræktunarfélags Norðurlands 84: 31-33.

Guðni Þorvaldsson, 1990. Túnrækt á Austurlandi. Fjölrit Rala nr. 148: 40 bls.

Guðni Þorvaldsson, 1991. Athugun á gróðurfari og meðferð túna á Vestfjörðum og Vesturlandi. Fjölrit Rala nr. 153: 54 bls.

Guðni Þorvaldsson, 1992. Gróðurfar og nýting túna á Suðurlandi. Fjölrit Rala nr. 157: 37 bls.

Guðni Þorvaldsson, 1993. Gróðurfar og nýting túna á Norðurlandi. Fjölrit Rala nr. 164: 37 bls.

Hagsand, E. og K.-G. Thörn, 1960. Norrländsk vallodling. Resultat av en vallinventering i Västnorrlands, Jämtlands, Västerbottens och Norrbottens län 1955-1957. Kungl. Skogs-och Lantbruksakademiens tidskrift. Supplement nr. 3: 156 bls.

Hopkins, A., 1986. Botanical composition of permanent grassland in England and Wales in relation to soil, environment and management factors. Grass and Forage Science 41: 237-246.

Nesheim, L., 1986. A grassland survey in Nordland, North Norway. II Botanical composition and influencing factors. Meldinger fra Norges Landbrukshøgskole 65 (19): 60 bls.

Sveistrup, T. og O. Østgård, 1985. Engundersökelser i Troms og Finnmark. Norges landbruksvitenskapelige forskningsråd. Sluttrapport nr. 598. 10 bls.

Thörn, K.-G., 1967. Norrländsk vallodling II. Resultat av en vallinventering 1959-1961. Kungl. Skogs- och Lantbruksakademiens tidskrift. Supplement nr. 7: 56 bls.