Greinasafn: Há í rúllum - verkun og lystugleiki

Há í rúllum - verkun og lystugleiki


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Bjarni Guðmundsson, Björn Þorsteinsson, Helgi Björn Ólafsson	BÍ, BSK, RALA	1999	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Ráðunautafundur	1999		174-181

INNGANGUR

Á seinni árum hefur hlutur háar í ársfóðri búfjár vaxið. Margir slá tún sín fyrr á grasþroska en áður og með tilkomu rúllutækninnar varð verkun og geymsla háar vel viðráðanleg. Reynsla bænda af verkun háar í rúllum og fóðrun á henni er hins vegar allbreytileg, einkum hvað snerti þurrkstig háarinnar og lystugleika. Með það í huga var hafist handa um sérstaka rannsókn á viðfangsefninu. Var hún tvíþætt: Í fyrsta lagi var gerð verkunartilraun með há á Hvanneyri 1995-96 sem tengd var fóðrunartilraun með gemlinga. Í öðru lagi var efnt til athugunar með þátttöku kúabænda á Suðurlandi, en þeir söfnuðu ýmsum upplýsingum um verkun og nýtingu háarinnar 1997-98. Hér verður greint frá nokkrum niðurstöðum þessara rannsókna.

HÁ VERKUÐ HANDA SAUÐFÉ (GEMLINGUM)

Tilraunin var gerð með há af tveimur túnspildum á Hvanneyri (hér nefndar I og II). Spretta á þeim var allgóð. Ekki hafði þó verið borið á hána á milli slátta. Í uppskerunni fór mest fyrir vallarsveifgrasi - um og yfir 50%. Afgangurinn var einkum vallarfoxgras og snarrót. Háin var tekin á mismunandi þurrkstigum en spurt var um áhrif þeirra á verkun og fóðrunarvirði. Eftirfarandi tafla gefur yfirlit yfir meðferð háarinnar:

1. tafla. Sláttur og meðferð háarinnar í tilrauninni.

Notuð var sláttuvél án knosara og önnur hefðbundin heyvinnutæki. Heyið var bundið með lauskjarna rúllubindivél og baggar hjúpaðir sexföldu plasti. Þrír baggar mynduðu endurtekningar hvers liðar og voru sjálfstæð sýni tekin úr hverjum þeirra. Í marsmánuði 1996 var heyið tekið til skoðunar og það borið gemlingum til athugunar á lystugleika þess. Fjórir gemlingar voru í hverjum hópi og fékk hver hópur hey úr sama lið allan mælitímann. Fyrsti baggi hverrar blokkar var notaður til aðlögunar gemlinganna að fóðrinu. Tók aðlögunin liðuga viku. Síðan tóku við tvö mæliskeið þar sem sinn bagginn, sem eftir var, var gefinn hvora vikuna, tvímælt. Nánari lýsing á þessari mælitækni, svo og á aðferðum við efnagreiningar, er í eldri skýrslum frá Hvanneyri (Bjarni Guðmundsson 1994, Björn Þorsteinsson o.fl. 1996).

Hráefnið og gæði þess

Í eftirfarandi töflu eru tölur um helstu eiginleika hráefnisins en hver þeirra byggist á meðaltali þriggja sýna:

2. tafla. Efnamagn heysins við bindingu.

Um var að ræða kröftugt hey, orku- og próteinríkt. Mælt orkugildi heysins féll nokkuð við velting á vellinum (samanburðurinn Ia:Ib og IIa:IIb). Hlutfallstölur próteins stigu hins vegar lítið eitt. Hvort tveggja er vel þekkt úr hliðstæðum tilraunum á Hvanneyri. Bufferhæfni heysins við hirðingu var á meðalsviði eldri innlendra mælinga (Bjarni Guðmundsson og Ásdís Helga Bjarnadóttir 1995).

Verkun háarinnar

Tilraunaheyið var tekið til athugunar að liðnum sjö mánaða verkunar- og geymslutíma. Í næstu töflu eru meðaltölur mælinga á votheyssýnunum. Einnig þar standa þrjú sýni að baki hverri meðaltölu:

3. tafla. Efnamagn og eiginleikar votheysins.

Sjá má vel áður þekkt áhrif þurrkstigsins á sykrumagnið í heyinu fullverkuðu. Glögg línuleg fylgni var með þurrefnisprósentu heysins við hirðingu (x) og sýrustigi votheysins úr því (y):

y=3,15+0,04x r2=0,82 P=0,002

Mælt orkugildi votheysins var að jafnaði 3% meira en heysins við hirðingu. Svo margar mælingar mynda meðaltölin að tilviljun ein ræður vart mismuninum sem er meiri í I- en II-liðum. Varðveisla fóðurorku heysins virðist hafa tekist afar vel.

Lítilsháttar myglu gætti í tveimur böggum Ib-liðar af þremur en að öðru leyti var mygla ekki sjáanleg í neinum bagganna. Fellur það að fyrri reynslu um myglu í háarböggum (Bjarni Guðmundsson 1995).

Heyát gemlinganna - fóðrunarvirði háarinnar

Heyát gemlinganna var mælt tvær vikur í röð eins og fyrr sagði. Meðaltölur þess eru birtar í 4. töflu:

4. tafla. Heyát gemlinganna og þungabreytingar þeirra.

Dagsgjöf var ákveðin þannig að hún væri 5-10% umfram heyát undanfarandi dags. Töluverð ljámús var í heyinu, einkum í því þurrlegra. Grunur vaknaði um að þannig hafi verið haldið lítið eitt aftur af heyáti gemlinganna. Athugun á hámarksáti þeirra einstaka daga benti þó ekki til að þetta hefði valdið mismun á milli liða. Heyátið (y) fylgdi þurrkstigi heysins (x) með allskýrum hætti. Annarrar gráðu líking dugði skárst til þess að lýsa sambandinu:

y=0,089x-0,001x2-1,13 r2=0,78 P=0,035

Líkingin gefur hámarksát við 44-45% þurrefni. Rétt er að draga þessa ályktun með nokkurri varúð því smávægilegur mismunur er á uppruna hráefnisins eins og áður sagði. Við athugun einstakra liða kemur í ljós að IIa-liður sker sig nokkuð úr; það hey virtist étast mun betur en svaraði til þurrkstigs þess.

HÁ VERKUÐ HANDA MJÓLKURKÚM

Verkun háar handa mjólkurkúm hefur ekki verið rannsökuð að ráði. Bjarni Guðmundsson (1995) gerði þriggja ára rannsókn á verkun háar í rúlluböggum og fóðrun mjólkurkúa á henni með samanburði við grænfóður (rýgresi). Nokkur áramunur kom fram í verkun háarinnar sem ekki fékkst full skýring á. Sigríður Bjarnadóttir (1998) bar saman þurrhey fyrri sláttar og rúlluhá, auk blöndu af hvoru tveggja fyrir mjólkurkýr. Háin reyndist tapa töluverðu í gæðum frá hirðingu til gjafa og ekki étast eins vel og fyrri sláttar þurrheyið. Háin skilaði því lakari fóðrunarárangri en þurrheyið.

Í kjölfar bændanámskeiðs á Selfossi vorið 1997 þar sem háargæðin bar mjög á góma var auglýst eftir þátttakendum til þess að athuga þau nánar. Á þriðja tug mjólkurframleiðenda gáfu sig fram. Þeim voru send gögn til þess að skrá ýmsar upplýsingar um hána, áburð á hana svo og vinnu og tækni við verkun hennar. Þeir tóku einnig sýni af hánni við hirðingu. Er kom að gjöfum tóku þeir sýni úr þeirri sömu há og skráðu lýsingu á verkun heysins og lyst kúnna á því. Gagnaöflunin náði til 1-3 spildna á hverjum bæ. Það voru 17 bú sem skiluðu öllum gögnum og 6 bú skiluðu aðeins heyöflunargögnum en ekki upplýsingum um fóðrun. Búin voru dreifð um Suðurland; um Árnessýslu, Rangárvallasýslu og austur undir Eyjafjöll.

Túnin - ræktun og áburður

Í 5. töflu eru sýndar nokkrar meðaltölur um túnspildurnar sem komu með í könnunina. Uppgjörið nær aðeins til bæjanna sautján sem skiluðu öllum gögnum. Á þessum bæjum voru skráðar spildur alls 39 að tölu; liðlega tvær á hverjum bæ:

Gróðurfar túnanna var af ýmsum toga. Þær grastegundir sem bændurnir skráðu oftast sem ríkjandi tegundir voru vallarfoxgras (43%), vallarsveifgras (38%) og háliðagras (9%). Um 92% háarspildnanna höfðu fengið búfjáráburð frá haustinu 1996, að jafnaði 18 t/ha. Þrjár spildur af hverjum fjórum höfðu fengið vorbreiðslu. Engin spilda hafði fengið skít á milli slátta. Veik neikvæð fylgni var á milli magns tilbúins áburðar (y, kg/ha) og búfjáráburðarins (x, t/ha). Gilti þar meðalreglan y=370-1,75x (r= -0,36; 0,05>P>0,01). Bændurnir hafa því látið 1 tonn af skít koma í stað 1,75 kg af blönduðum tilbúnum áburði á hvern hektara.

5. tafla. Meðaleinkenni háarspildna á athugunarbæjum 1997.

Uppskerumagnið var í nær öllum tilvikum reiknað út eftir rúllufjölda sem fékkst af hverri spildu, þurrefni heysins við hirðingu og eldri meðalreglu um þéttleika háar í rúllum (Bjarni Guðmundsson 1995). Heyfengur með há var mjög misjafn. Enginn einn þáttur skýrði breytileikann. Hneigð var til þess að háarmagn (t þe./ha) yxi með aldri háarinnar, þ.e. dagafjölda á milli slátta (r=0,09). Gagnstæð hneigð einkenndi aftur á móti áhrif tíma sumars á háarfenginn (r= -0,17). Ekki var að finna nein áhrif í gagnasafninu af áburði á milli slátta á háarfenginn (P>0,10).
Sláttur, þurrkur og hirðing
Af mörgum ástæðum er mikilvægt að forþurrkun háarinnar taki sem stystan tíma. Tengsl þurrefnis háar við hirðingu og legutíma hennar á velli reyndust vera afar veik, sjá
1. mynd. Fylgnin telst ekki vera marktæk (r2=0,06; P=0,22).

þe.,%

Þurrkunartími á velli, klst.

1. mynd. Tengsl þurrkunartíma háar á velli og þurrefnis hennar við hirðingu (%).

Myndin sýnir að dreifing gildanna er mikil. Háin er jafnan þurrefnisrík við slátt og hún virðist þorna hratt sé þurrkur. Á myndinni eru dæmi um að hún hafi náð 65-70% þurrefni eftir tæpan sólarhring á velli. Eftir tvo sólarhringa virðist dreifing þurrefnisgildanna engu minni vera. Líklega ræður tíðarfar mestu um þetta því fjöldi umferða með snúningsvél hafði sáralítil áhrif á þurrkstig heysins við hirðingu (r=0,06, P>>0,05). Virðist notkun snúningsvéla á hána því hafa verið tímaeyðsla og vélarslit.

Rétt er að gefa hinum daufu tengslum þurrkunartíma og þurrefnis háarinnar nánari gaum, því veikrar hneigðar gætti í þá átt að meltanleiki háarinnar við hirðingu félli með þurrkunartíma. Að sama skapi gætti tilhneigingar um að próteinmagnið yxi. Saman bendir þetta tvennt til þess að nokkuð hafi gengið á auðleyst kolvetni háarinnar við "vallþurrkunina".

Algengast var að háin væri slegin upp úr hádegi (72% tilvika). Hirðing fór jafnan fram á bilinu kl. 14-17 (68% tilvika). Háarslátturinn er því verk sem unnið er á milli mála - sennilega í meira mæli en fyrri sláttur, enda eru dagar þá lengri og jafnmeiri verðmæti undir. Sú skipan virðist ráða meiru en það að stefnt sé að tilteknu þurrkstigi háarinnar við hirðingu. Má huga betur að þessu atriði þegar að nýtingu hennar og lystugleika kemur.

Vinna við öflun háarinnar

Bændur skráðu alla vinnu við háarheyskapinn. Vinnan var sýnilega lítil; aðeins 1,6 klst/t þe. Yfirfært á ársþörf mjólkurkúa fyrir hey - sem ætla má 4 tonn þurrefnis - nemur vinnan aðeins 6-7 klst/kú. Sambærileg tala byggð á athugun á fyrri sláttar heyskap 1996 er 8-9 klst/kú (Daði Már Kristófersson og Bjarni Guðmundsson 1998). Breytilegur kostnaður við há er því síst meiri en við fyrri sláttar hey.

Gæði háarinnar - mæld og metin

Gæði háarinnar eftir verkun og geymslu voru annars vegar mæld í meltanleika hennar og próteinmagni og hins vegar metin af bændunum sjálfum. Sé fyrst vikið að gæðum hráefnisins reyndust þau vera sem hér segir; til samanburðar eru gæðatölur heys af fyrri slætti á sömu spildum:

6. tafla. Meðaleinkenni heys af athugunarspildum við hirðingu.

Það er lítill munur á fyrri sláttar heyi og há. Meginhluta heysins hefur mátt flokka sem gæðahey að efnagildi. Athuguð voru áhrif aldurs háarinnar á mælt fóðurgildi hennar (við gjafir). Aldur var talinn í dögum sem liðið höfðu á milli slátta (x). Sambandinu mátti lýsa með þessum líkingum:

Orkugildi, FEm/kg þe.: y=0,98-0,0026x … r2=0,068 P>0,10

Hráprótein, g/kg þe.: y=277-2,062x … r2=0,451 0,05<P<0,01

Tengsl orkugildis háarinnar við aldur eru afar óljós en skýr hvað snerti hrápróteinið. Hugsanlegt er að aðrir þættir, t.d. grastegundir, yfirgnæfi áhrif aldurs og þroska á orkugildi háarinnar.

Bændur greindu og skráðu ríkjandi grastegund (-ir) á hverri spildu. Mest fór fyrir vallarfoxgrasi og vallarsveifgrasi, sem hvor um sig var talin ríkjandi á 40% spildna í gagnasafninu. Meðalefnamagn heysýnanna var eins og 7. tafla sýnir, skipt eftir ríkjandi grastegund á spildu.

Breytileiki innan hvers flokks er allmikill. Því þarf að túlka mismun meðaltalna með nokkurri varúð. Vallarfoxgrasið hefur venju samkvæmt heldur vinninginn hvað orkugildi snertir en liggur lægst í hrápróteini.

7. tafla. Efnamagn háarflokka eftir ríkjandi grastegundum - sýni tekin við gjafir.

Ekki var annað að sjá en verkun háarinnar hefði tekist vel. Má meðal annars marka það af breytingum efnamagns hennar frá hirðingu til gjafa:

8. tafla. Efnamagn háarinnar við hirðingu og gjafir, meðaltal og staðalfrávik.

Um er að ræða samanburð 33 samstæðra heysýna. Eina breytingin frá hirðingu til gjafa felst í nokkurri lækkun hrápróteins; aðrir þættir virðast hafa haldist í sínum skorðum. Hér gætir ekki þeirrar rýrnunar sem Sigríður Bjarnadóttir (1998) fann í tilraun sinni.

Jafnan eru tengsl á milli þurrefnis súrverkaðs heys (x) og sýrustigs þess (y). Aðhvarfslíkingin í gagnasafninu er y=4,05+0,00281x ... r2=0,41 P<0,001.

Bændur voru beðnir að meta lystugleika háarinnar/átlyst kúnna til einkunnar. Ætu kýrnar hána kátar og af áfergju skyldi gefin einkunnin A, en D ef þær aðeins nösluðu í heyið með ó-lund og leifðu miklu. Einkunnirnar B og C komu þar á milli. Mat af þessu tagi er að vissu marki einstaklingsbundið, auk þess sem átlyst kúnna ræðst einnig af öðrum þáttum fóðrunar-innar (fóðurtegundum, fóðrunarháttum, ástandi gripanna o.fl.). Þetta tvennt verður að hafa í huga við mat á niðurstöðum. Eftirfarandi tafla sýnir hvernig stigagjöfin fyrir ályst féll eftir ríkjandi grastegundum:

9. tafla. Átlyst kúnna eftir ríkjandi grastegundum.

Tölur í svigum gefa til kynna fjölda dæma (spildna) sem skiptingin byggist á. Eindreginn mismunur kemur ekki fram. Fæð mælinga bak við einkunnirnar D og C setur ályktunum takmörk en hlutur vallarfoxgrassins er mestur í hópnum sem hæsta átlystareinkunn hlaut. Háin ást vel; há af liðlega 8 spildum af hverjum 10 hlaut A eða B í einkunn fyrir átlyst.

Leitað var skýringa á mismun metinnar átlystar með því að kanna nokkra einkennisþætti háarinnar. Gagnasafnið var flokkað eftir metinni átlyst kúnna á hánni. Niðurstöðurnar eru samandregnar með meðaltölum og öryggismörkum mismunar (95%) í 10. töflu.

10. tafla. Tengsl nokkurra þátta við metna átlyst kúnna, meðaltöl og öryggismörk (95%).

Öryggismörkin sýna að óvíða er um eindreginn mismun að ræða. Ákveðna hneigð má þó greina í ýmsum liðum:

Þurra háin var lystugust. Takmarkaða lyst höfðu kýrnar á há sem fengið hafði ríflegan mykjuskammt. Kunna þar að vera á ferð bein áhrif mykjunnar en fremur þó óbein í gegnum ranga gerjun. Þá virtust kýrnar kunna að meta há af yngri túnum, hóflega áborna og há sem ekki hafði legið lengi á velli. Neikvæð áhrif þroska háarinnar á lystugleika hennar koma fram í tvennu: annars vegar aldri háarinnar (dagafjölda frá fyrri slætti) og hins vegar í uppskerumagninu (rúllum á ha). Þá má veita því athygli að kýrnar hafa metið þykkt plasthjúps með jákvæðum hætti, þótt í smáu væri. Flestir þessara þátta eiga sér augljósar skýringar sem bendir til þess að innra samræmi átlystarmats og gagnaskráningar bændanna hafi verið eðlilegt.

UM NIÐURSTÖÐURNAR

Þótt rannsóknirnar tvær, sem hér hefur verið sagt frá, séu ólíkar að gerð er samræmi í niðurstöðum þeirra. Há verkast vel í rúllum, einkum ef hún er þurrleg. Myglu gætir sárasjaldan í háarböggum og rýrnun á mældu fóðurgildi frá hirðingu til gjafa er lítil (sjá 8. töflu). Lyst gemlinga (og sauðfjár líklega yfirleitt) á há úr rúllum vex með þurrkstigi hennar. Gemlingatilraunin sýndi vöxt lystugleikans upp að 45% þurrefni. Nýrri tilraunir á Hvanneyri hafa staðfest þetta - benda jafnvel til þess að mörkin kunni að liggja ofar (Bjarni Guðmundsson - óbirtar niðurstöður). Við 45% þurrefni er gerjun í heyinu orðin óveruleg.

Á verkunartíma háar er umhverfishiti jafnan lægri en fyrri slægjunnar. Vera kann að sá mismunur valdi því að vandfengnari sé hrein mjólkursýrugerjun í votri há en fyrri slægju þegar verkuð er í rúllum og ferböggum. Þá má benda á að bufferhæfni háar virðist vera meiri en í fyrri slægju (Bjarni Guðmundsson og Björn Þorsteinsson - óbirtar niðurstöður). Þetta er nú verið að rannsaka nánar. Niðurstöður sunnlensku bændanna á átlyst kúnna benda til þess að best gefist rúlluháin sem þurrust.

Vinnumagn við öflun háarinnar reyndist heldur meira en við öflun fyrri slægju. Dauf fylgni þurrefnisprósentu í hánni og þurrkunartíma bendir til þess að gefa þurfi vinnubrögðum við meðferð háarinnar á vellinum gaum. Í Hvanneyrartilrauninni kom líka fram áður mælt fall fóðurgildis frá slætti til hirðingar. Að einhverju leyti kann það að tengjast íblöndun ljámúsar og kusks í heyið við rakstur hinnar takmörkuðu uppskeru. Áhrif véla og vinnubragða í þessu tilliti þyrfti því einnig að mæla nánar.

Forþurrkun háar er áhættusöm. Síðsumars fækkar heyskapardögum og þurrktími á degi hverjum styttist. Dráttur háarsláttar eykur áhættuna og er a.m.k. kúnum ekki að skapi (sjá 10. töflu). Tilraunir með gemlinga benda til þess að nokkuð af forþurrkunaráhrifunum megi kaupa með íblöndun hjálparefna í lítt forþurrkaða há (Bjarni Guðmundsson 1998). Enn hefur ekki verið rannsakað að ráði hérlendis hvaða áhrif íblöndun hefur á átlyst og afurðir mjólkurkúa.

ÞAKKIR

Margir komu að verkefni þessu. Starfsfólk Hvanneyrarbúsins vann flest verk tilraunarinnar þar undir daglegri stjórn Guðmundar Hallgrímssonar ráðsmanns. Runólfur Sigursveinsson ráðunautur hjá Búnaðarsambandi Suðurlands annaðist milligöngu við bændurna sem þátt tóku í því. Starfsfólk Rannsóknastofunnar á Hvanneyri annaðist allar efnagreiningar heysýna og útsendingu mæliniðurstaðna. Síðast en ekki síst ber að nefna þátttökubændurna sem lögðu á sig margvíslega fyrirhöfn við verkefnið. Þessu fólki öllu er þakkað starfið.

HEIMILDIR

Bjarni Guðmundsson, 1994. Áhrif forþurrkunar, skurðar og notkunar Kofasafa á verkun heys í rúlluböggum. Búvísindi 8: 115-125.

Bjarni Guðmundsson, 1995. Öflun og verkun heys handa mjólkurkúm. Rit Búvísindadeildar nr. 7, 46 s.

Bjarni Guðmundsson & Ásdís Helga Bjarnadóttir, 1995. Heyþurrkun og grasgæði. Rit Búvísindadeildar nr. 10, 38 s.

Bjarni Guðmundsson, 1998. Hjálparefni við verkun heys í rúllum. Í: Ráðunautafundur 1998: 35-40.

Björn Þorsteinsson, Bjarni Guðmundsson & Ríkharð Brynjólfsson, 1996. Efnamagn og gerjunarhæfni túngrasa. Í: Ráðunautafundur 1996: 124-134.

Daði Már Kristófersson & Bjarni Guðmundsson, 1998. Vinna og vélakostnaður við heyskap - athugun á 23 búum. Í: Ráðunautafundur 1998: 20-29.

Sigríður Bjarnadóttir, 1998. Þurrhey af 1. slætti og há í rúllum handa mjólkurkúm. Í: Ráðunautafundur 1998: 68-77.