Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Áslaug Helgadóttir, Jónatan Hermannsson	BÍ,LBH,RALA	2003	Reykjavík
Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Ráðunautafundur	2003		12-16

YFIRLIT

Ræktanlegt land á Íslandi er auðlind sem einungis er nýtt að litlum hluta. Ræktanlegt land neðan 200 metra hæðarlínu er talið vera 1,5 millj. ha að flatarmáli (Björn Jóhannesson 1960). Þar af eru einungis um 120 þús. ha í ræktun, eða 8%. Í greininni verða færð rök að því að í framtíðinni muni eftirspurn eftir góðu ræktunarlandi vaxa hérlendis. Um sinn verður þó að vernda það með einhverjum ráðum því að eins og er hefur ræktunarland lágt verðgildi sem slíkt. Verð á landi einu sér ræðst nú fyrst og fremst af eftirspurn þéttbýlisbúa. Hætta er á að land, sem selt er til annarra nota en landbúnaðar, verði ekki aðgengilegt til ræktunar þegar á því þarf að halda. Í greininni er drepið á lagaákvæði, sem snerta landnotkun, og bent á að núverandi löggjöf er ófullnægjandi til þess að vernda ræktunarland. Einkum og sér í lagi vantar skilgreiningu á ræktanlegu landi í lögum. Fyrir utan land, sem þegar er í ræktun, er einungis til hugtakið landbúnaðarland og fellur þar í einn og sama flokk grýtt beitiland á heiðum og frjósamt láglendi, tilvalið til ræktunar.

AUÐLINDIN

Ræktanlegu landi má skipta í flokka á ýmsan hátt. Hér er lögð fram tillaga að flokkun sem byggist á meðalhita vaxtartímans og að auki er nokkurt tillit tekið til jarðklaka og jarðvegsgerðar. Þannig má reikna út væntanlegar daggráður (D°) á hverju svæði, en þær eru margfeldi dagafjölda þess tíma sem um er fjallað og meðalhita tímabilsins. Daggráður eru notaðar til þess að lýsa hitaþörf ræktunarjurta og með þessu móti má því ákvarða hvaða nytjajurtir má rækta á hverjum stað. Reiknað er með 130 daga vaxtartíma, jafnt í öllum flokkum, eða frá 7. maí til 15. september.

Samkvæmt þessari aðferð er landinu skipt í þrjá flokka. Í 1. flokki (sumarhiti 10°C eða 1300 D°) er land neðan 100 metra hæðarlínu á Suður- og Vesturlandi og í innsveitum á austanverðu Norðurlandi og Fljótsdalshéraði. Í 2. flokki (sumarhiti 9°C eða 1170 D°) er land milli 100 og 200 metra í nefndum héruðum og láglendi annars staðar, að undanteknum útsveitum við kaldsjóinn. Í 3. flokki (sumarhiti 8°C eða 1040 D°) er láglendi við kaldsjóinn (land við Húnaflóa, í útsveitum nyrðra og eystra suður í Lón) og land milli 100 og 200 metra annað en það sem nefnt er í öðrum flokki.


Á grundvelli þessarar flokkunar má svo meta ræktunaröryggi hinna ýmsu nytjajurta. Sumarhiti er að sjálfsögðu breytilegur milli ára og er staðalfrávikið um 0,8°C. Eðlilegt er að krefjast þess að uppskera fáist fjögur ár af hverjum fimm. Til þess að ná því öryggi þarf að áætla 100 D° í viðbót við hitaþörf gróðurs og er það reiknað út frá staðalfrávikinu. Dæmi skal tekið af kornrækt. Þau byggyrki, sem hér eru notuð, ná skurðarþroska á um það bil 1200 D°. Ekki er því ráðlegt að sá korni, sem eingöngu er ætlað til þroska en ekki grænfóðurs, annars staðar en þar sem vænta má 1300 D° í meðalári. Þá er ör Á grundvelli þessarar flokkunar má svo meta ræktunaröryggi hinna ýmsu nytjajurta. Sumarhiti er að sjálfsögðu breytilegur milli ára og er staðalfrávikið um 0,8°C. Eðlilegt er að krefjast þess að uppskera fáist fjögur ár af hverjum fimm. Til þess að ná því öryggi þarf að áætla 100 D° í viðbót við hitaþörf gróðurs og er það reiknað út frá staðalfrávikinu. Dæmi skal tekið af kornrækt. Þau byggyrki, sem hér eru notuð, ná skurðarþroska á um það bil 1200 D°. Ekki er því ráðlegt að sá korni, sem eingöngu er ætlað til þroska en ekki grænfóðurs, annars staðar en þar sem vænta má 1300 D° í meðalári. Þá er öruggt að fjögur sumur af hverjum fimm verður hitinn 1200 D° eða meiri. Nánari grein er gerð fyrir þessari flokkun í Handbók bænda (Jónatan Hermannsson 2001).

NÝTING RÆKTUNARLANDS NÚ

Ræktað land hérlendis er um 120 þús. ha. Nú eru um það bil 90% af því varanlegt tún (15% nýtt tún, 75% gamalt). Um það bil 12 þús. ha, eða 10% ræktunarlands, eru plægðir árlega og skiptast í kornakra (2500 ha), grænfóður (6000 ha) og nýrækt (3500 ha). Heildarfóðurnotkun hérlendis er um 300 millj. fóðureiningar í gróffóðri og um 70 millj. fóðureiningar í kjarnfóðri á ári og er þá talið með fóður handa öllum tegundum búfjár (hrossum, sauðfé, nautgripum, svínum og hænsnum). Í grófum dráttum má því telja að 80% þess fóðurs, sem notað er, sé gróffóður og 20% kjarnfóður. Fóðurræktun í landinu fullnægir þörfum fyrir gróffóður og auk þess eru ræktuð innanlands 7–8 þús. tonn af byggi og eru það 10–12% af því kjarnfóðri sem notað er.

Í fyrsta lagi má spyrja hvort við getum nýtt ræktað land betur en nú er gert. Gerð hefur verið tilraun til þess að svara þeirri spurningu (Áslaug Helgadóttir og Jónatan Hermannsson 2001). Þar var athyglinni eingöngu beint að nautgriparæktinni. Leidd voru rök að því að bæta mætti fóður nautgripa með endurvinnslu túns og sáðskiptum og þar með aukinni grænfóður- og kornrækt. Með breyttu ræktunarskipulagi mætti auka uppskeru í fóðureiningum talið um 25% að óbreyttu flatarmáli. Í þessari áætlun var gert ráð fyrir því að korn yrði ræktað á um 13.000 ha. Af þeim gætu fengist allt að 40 þús. tonn af byggi og er það rúmlega helmingur þess kjarnfóðurs sem nú er notað.
Því má í öðru lagi spyrja hvort ekki er tilefni til að taka nýtt land í notkun á allra næstu árum. Nokkrar hugmyndir má nefna:

• Flytja alla fóðuröflun inn í landið.

• Rækta nytjajurtir til annars en matar og fóðurs.

Hér er einnig rétt að nefna skógrækt. Mikil áhersla er nú lögð á að efla skógrækt víða um land. Með setningu laga nr. 56/1999 um landshlutabundin skógræktarverkefni er öllum þeim sem hafa til umráða lögbýlisjarðir gert kleift að rækta skóg að uppfylltum vissum skilyrðum (Björn Bjarndal Jónsson 2001). Skógrækt er þó frábrugðin þeirri ræktun sem áður er nefnd að því leyti að ekki verður svo auðveldlega aftur snúið þegar einu sinni er búið að fylla landið trjám. Eins og komið verður að hér á eftir, er hætta á að gott ræktunarland verði í fljótfærni tekið undir skóg. Það ætti að vera óþarfi því að skóg má rækta miklu víðar en á því landi sem við flokkum sem gott ræktunarland.

• Rækta fóður og mat til útflutnings í framtíðinni.

LÖG OG REGLUR UM LANDNOTKUN

Ýmiss lagaákvæði eru til sem taka á landnotkun. Sýnist okkur þó að þar sé víða pottur brotinn þegar kemur að varðveislu og nýtingu ræktanlegs lands.

Fyrst er að geta skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, ásamt skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Eitt af meginmarkmiðum laganna og reglugerðarinnar er „að stuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, tryggja varðveislu náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu, með sjálfbæra þróun að leiðarljósi“. Í reglugerðinni eru skilgreindir mismunandi landnotkunarflokkar, þar á meðal landbúnaðarsvæði, en þau „ná yfir allt land jarða og lögbýla, sbr. ákvæði jarðalaga og áburðarlaga um land sem nýtt er til landbúnaðar“. Í svæðis- og aðalskipulagi skal gera „sérstaklega grein fyrir ræktuðum svæðum, uppgræðslusvæðum og skógræktarsvæðum innan landbún-aðarsvæða“. Í reglugerðinni er einnig að finna skilgreiningu á svæðum fyrir frístundabyggð, þ.e. frístundahús sem ekki eru ætluð til heilsársbúsetu.

Þá vaknar sú spurning hvaða möguleika sveitarstjórnir hafa til að breyta landbúnaðarsvæðum í svæði fyrir frístundabyggð. Samkvæmt upplýsingum frá Skipulagsstofnun er ekkert í skipulagslögum sem hindrar slíka breytingu á landnotkun. Þetta rekst hins vegar á 12. grein jarðalaga nr. 65/1976. Aðalefni greinarinnar er að Þá vaknar sú spurning hvaða möguleika sveitarstjórnir hafa til að breyta landbúnaðarsvæðum í svæði fyrir frístundabyggð. Samkvæmt upplýsingum frá Skipulagsstofnun er ekkert í skipulagslögum sem hindrar slíka breytingu á landnotkun. Þetta rekst hins vegar á 12. grein jarðalaga nr. 65/1976. Aðalefni greinarinnar er að „ekki má taka land, sem nýtt var til landbúnaðar við gildistöku laganna, til annarra nota nema með samþykki ráðherra og hafi það áður verið samþykkt af jarðanefnd og sveitarstjórn og leitað umsagnar Skipulagsstofnunar og Bændasamtaka Íslands.“ Í reynd virðist slík undanþága auðfengin eins og fram kemur hjá Skipulagsstofnun.

Af þessu er ljóst að litlar hömlur eru á því að landbúnaðarland sé skilgreint sem land undir frístundabyggð. Hitt er þó sýnu verra að í hvorugum þessara lagabálka er að finna ákvæði um flokkun á landbúnaðarlandi í land sem er ræktanlegt og land sem einungis er hæft til beitar. Flokkar landbúnaðarlands eru aðeins tveir; ræktað land og annað landbúnaðarland. Í síðari flokkinn falla, án þess að munur sé á gerður, grjótásar, háfjöll, eyðisandar og besta ræktunarland.

Þótt erfitt sé að hamla gegn því að ræktunarlandi verði breytt í sumarbústaðalóðir, getur skógrækt orðið enn vandmeðfarnari. Skógræktin er flokkuð sem landbúnaður í skipulagsreglugerð. Við val á landi til skógræktar, t.d. í landshlutabundnu skógræktarverkefnunum, er tekið tillit til ýmissa þátta. Má þar nefna ákvæði í náttúruverndarlögum nr. 44/1999 um verndun óhreyfðra mýra og um verndun fornminja skv. þjóðminjalögum nr. 107/2001. Einnig er lögð áhersla á að vernda náttúrufyrirbæri í landslaginu, eins og fossa og gil. Að öðru leyti er val á landi til skógræktar háð vilja landeigenda. Í lögum eru þannig alls engin ákvæði sem komið geta í veg fyrir að ræktuðu landi eða ræktanlegu verði breytt í skógræktarsvæði.

Loks má svo nefna að víða hefur verðmætt ræktunarland horfið undir vegi og flugvelli. Allar slíkar framkvæmdir verða að vísu að fara í umhverfismat, en þar virðast ekki vera fyrir hendi ákvæði sem hindra framkvæmdaaðila í að fara þvert yfir tún og akra. Mörg nýleg dæmi eru um yfirgang Vegagerðarinnar, þegar hún kýs að leggja veg horn í horn á vönduðu ræktunarlandi, þótt lítilsháttar krókur hefði getað firrt skemmdum.

SAMKEPPNI UM LANDIÐ

Eins og ráða má af framansögðu hafa lög lítil áhrif á verðgildi lands. Því hljóta framboð og eftirspurn að ráða verðinu. Þrátt fyrir nokkra verslun með land hérlendis reynist erfitt að finna upplýsingar um verð á því. Fasteignir eru oftast seldar í einu lagi, þannig að saman fara byggingar, ræktun ef henni er til að dreifa, og land. Óræktað land fær þá ekki sjálfstætt verðgildi. Og fasteignasalar fullyrða að nánast sé óþekkt að land sé selt milli jarða sem ræktunarland.

Þegar opinberir aðilar meta jarðir, til dæmis við leigulok, er ræktun metin eftir ræktunarkostnaði, en verðmætamat byggt á eftirspurn kemur þar ekki við sögu. Allt óræktað land er virt sem beitiland og oftast til fárra fiska metið. Vegagerðin greiðir eina upphæð fyrir flatareiningu af ræktuðu landi sem fer undir veg og aðra fyrir óræktað land, allt án tillits til landgæða eða staðar. Í hvorugu tilvikinu er hægt að tala um verðmyndun á landbúnaðarlandi.

Landspildur, sem boðnar eru til sölu, seljast því jafnan sem sumarbústaðaland eða eitthvert ígildi þess. Þéttbýlisbúar sækjast líka eftir heilum jörðum, til Landspildur, sem boðnar eru til sölu, seljast því jafnan sem sumarbústaðaland eða eitthvert ígildi þess. Þéttbýlisbúar sækjast líka eftir heilum jörðum, til dæmis undir hross eða skógrækt eða bara til að eiga þær, þótt húsa- og kvótalausar séu. Af þessu leiðir að verð á landi einu sér ræðst fyrst og fremst af afstöðu þess til þéttbýlis. Að finna heimildir um verð lands á þessum markaði reynist hins vegar ógerlegt. Bæði er það mjög breytilegt og upplýsingar um verðið hvergi til á einum stað. Fasteignamat ríkisins hefur til dæmis ekki safnað upplýsingum um landverð. Þeir sem til þekkja, til dæmis fasteignasalar, fullyrða þó að gangverð á landi til frístundanotkunar sé margfalt hærra en landbúnaður gæti greitt að óbreyttu.

Allt bendir til að eignarhald á ræktunarlandi og niðurskipan þess muni breytast verulega á allra næstu árum. Hætta er á að þær breytingar verði óafturkræfar og landið verði tekið úr framleiðslu um alla framtíð. Við óskum hér með eftir umræðu um þetta mál. Tvennt viljum við leggja til þeirrar umræðu:

• Benda má á að í löndum Evrópusambandsins eru greiddir ræktunarstyrkir til bænda með ýmsum hætti. Beinar greiðslur fyrir hvern hektara lands í ræktun koma til kornbænda og einnig fá bæði kúa- og sauðfjárbændur styrki til gróf- og grænfóðurræktunar. Styrkir þessir eru þó háðir ýmsum skilyrðum (Erna Bjarnadóttir 2003). Ræktunarstyrkir hafa haft þau áhrif að verð á ræktunarlandi í Evrópulöndum er víða hátt og ekki mikil hætta á að það verði keypt upp til annarra nota. Því er orðið tímabært að kanna hvort hagkvæmt getur verið að taka hér upp blandað styrkjakerfi og láta stuðning til bænda frá hinu opinbera koma að hluta til á land.
• Sums staðar í nágrannalöndunum, til dæmis í Danmörku, hvílir ræktunarskylda á landi. Þar er beinlínis lögbrot að láta ræktanlegt land ónotað, á móti leggur ríkið fram myndarlegar beingreiðslur á hvern hektara. Þessi ákvæði eru meðal annars ætluð til að koma í veg fyrir ásókn borgarbúa í bújarðir til að nota þær í leikaraskap. Ekki er óhugsandi að einhver ákvæði af þessu tagi geti átt heima í íslenskum lögum.

LOKAORÐ

Í sögu lands og þjóðar hafa skipst á skin og skúrir. Á harðindatímum hefur byggð dregist saman og jarðir farið í eyði. En fyrr á tímum voru jarðir ekki eyðilagðar og gátu byggst fyrirstöðulaust aftur þegar betur áraði og þjóðin þurfti á nýju jarðnæði að halda. En tímar eru breyttir. Land er nú eftirsótt á öðrum forsendum en áður var og því fylgja varanlegar breytingar. Ræktunarland, sem bútað er sundur og selt sem sumarbústaðalóðir, verður aldrei akur þaðan af. Ræktunarland, sem lagt er undir skóg, verður bundið í hundrað ár minnst og óvíst að það verði jafngott eftir. Í sögu lands og þjóðar hafa skipst á skin og skúrir. Á harðindatímum hefur byggð dregist saman og jarðir farið í eyði. En fyrr á tímum voru jarðir ekki eyðilagðar og gátu byggst fyrirstöðulaust aftur þegar betur áraði og þjóðin þurfti á nýju jarðnæði að halda. En tímar eru breyttir. Land er nú eftirsótt á öðrum forsendum en áður var og því fylgja varanlegar breytingar. Ræktunarland, sem bútað er sundur og selt sem sumarbústaðalóðir, verður aldrei akur þaðan af. Ræktunarland, sem lagt er undir skóg, verður bundið í hundrað ár minnst og óvíst að það verði jafngott eftir. Fyrst og fremst vantar þó að ræktanlegt land sé skilgreint. Við gerum kröfu um að löggjafinn láti málið til sín taka.

HEIMILDIR

Áslaug Helgadóttir & Jónatan Hermannsson, 2001. Ræktun fóðurs í framtíðinni. Ráðunautafundur 2001, 197–201.

Björn Jóhannesson, 1960. Íslenskur jarðvegur. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík, 149 s., ásamt jarðvegskorti.

Björn Bjarndal Jónsson, 2001. Metum landgæðin meira í afkomu búrekstrar í framtíðinni-Skógrækt á bújörðum er valkostur til þess. Ráðunautafundur 2001, 208–211.

Erna Bjarnadótti, 2003.Breytingar í afkomu finnskra bænda við inngöngu í ESB. Ráðunautafundur 2003.

Jónatan Hermannsson, 2001. Ræktunarbelti á Íslandi. Handbók bænda 51, 21–23.

Júlíus Kristinsson, 2003. Sameindaræktun í byggi. Ráðunautafundur 2003. (Í þessu hefti).

Parry, M.L. & Carter, T.R. 1988. The assessment of effects of climatic variations on agriculture: aims, methods and summary of results. Í: The Impact of Climatic Variations on Agriculture. Vol. 1: Assessment in Cool Tem-perate and Cold Regions. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht: 11–96.