Greinasafn: Erfðalindir í landbúnaði

Erfðalindir í landbúnaði


Höfundur	Útgefandi	Útgáfuár	Útgáfustaður
Emma Eyþórsdóttir, Þorsteinn Tómasson, Áslaug Helgadóttir	BÍ, LBH, RALA	2001	Reykjavík

Rit	Árgangur	Tölublað	Bls.
Ráðunautafundur	2001		45-50

YFIRLIT

Erfðalindir í landbúnaði eru grunnur að allri ræktun lands og búpenings. Útbreiðsla ræktunar og aðlögun nytjategunda að mismunandi loftslagi og landkostum hefur leitt til mikillar fjölbreytni sem er talin til sameiginlegra auðlinda heimsins. Samningurinn um líffræðilega fjölbreytni kveður á um ábyrgð þjóða á varðveislu og sjálfbærri nýtingu eigin erfðalinda. Þörf er á stefnumótun um verndun erfðalinda í landbúnaði á Íslandi.

INNGANGUR

Hugtakið erfðalindir vísar til verðmæta sem felast í erfðabreytileika lífvera og þeirrar fjölbreytni í ásýnd og eiginleikum sem erfðaeiginleikarnir skapa. Þetta hugtak á bæði við um villta náttúru og nytjategundir. Á undanförnum árum hefur athygli manna beinst að því hvernig viðhalda megi erfðalindum heimsins til gagns fyrir framtíðina. Talið er nauðsynlegt að sporna gegn því að tegundum fækki og lífríkið verði fábreyttara. Samningurinn um líffræðilega fjölbreytni, sem samþykktur var í Ríó 1992, og framkvæmdaáætlun hans, svonefnd Dagskrá 21, fjalla að verulegu leyti um verndun og viðhald erfðabreytileika og sjálfbæra nýtingu erfðalinda. Þar er litið á þær sem lifandi náttúruauðlind. Nytjaplöntur og búpeningur, sem maðurinn hefur tekið í þjónustu sína og sem hafa mótast af sambýlinu við hann, eru taldar mikilvægustu erfðalindirnar.

NÝTING ERFÐALINDA OG ÞRÓUN LANDBÚNAÐAR

Það er talið að maðurinn í núverandi mynd hafi birst á sjónarsviði sögunnar fyrir um 40 þús-und árum. Hann var þá á svonefndu söfnunar- og veiðimenningarstigi og dreifðist fljótt um flestar álfur heims. Fyrir hartnær 10 þúsund árum varð sú meginbreyting í lífsháttum mannsins að hann fór að stunda akuryrkju og kvikfjárrækt á afmörkuðum landssvæðum. Þetta gerbreytti öllum forsendum fyrir tilvist mannsins og skapaði möguleika á staðbundinni búsetu, meira fjölmenni og öruggari lífsskilyrðum. Þau samfélög, sem náðu tökum á landbúnaði, urðu því fljótt öflugri en veiðimannasamfélögin í næsta nágrenni og veldi þeirra breiddist út. Ræktarplöntur dreifðust með þessum hætti á flest byggð ból. Þróunin var mishröð eftir aðstæðum og tegundum lífvera. Til dæmis sýna fornleifafræðirannsóknir að kornræktin dreifðist frá upphafssvæði sínu fyrir botni Miðjarðarhafs um 800 metra á ári og það tók bygg nær 3000 ár að berast til Danmerkur. Maís, sem einnig á uppruna sinn í hlýju loftslagi, dreifðist hins vegar mun hægar út frá upprunasvæði sínu vegna takmarkana sem felast í ljóstillífunarkerfi tegundarinnar.

Margt bendir til þess að maðurinn hafi hvarvetna á ferðum sínum leitað uppi og nýtt sér allar tegundir dýra og plantna sem unnt var. Það virðist landfræðileg tilviljun að fjórar af sex mikilvægustu korntegundum heimsins eru upprunnar á svipuðum slóðum fyrir botni Miðjarðarhafs og lögðu þær grundvöllinn að þeirri menningu sem þar þróaðist. Sömuleiðis er það landfræðileg tilviljun að algengustu búfjártegundir, s.s. sauðkindin, geitin og kýrin, eru upprunnar á þessum sömu slóðum. Í Ameríku var maísinn hins vegar eina plantan sem hentaði til ræktunar á korni. Er þetta sennilega skýringin á afgerandi mun á þróun mannsins í Evrópu-Asíu og Ameríku. Í Ameríku eyddu frumbyggjar á veiðimannastiginu þeim spendýrum sem hugsanlega hefði mátt temja og er lamadýrið nánast eina spendýrið sem tamið hefur verið í þeirri álfu. Þróunin varð því sú að tiltölulega fáar tegundir plantna og dýra, sem hafa dreifst um heim allan, eru nýttar í landbúnaði. Þær eru undirstaða þess mikla mannfjölda sem nú byggir jörðina.

Frá upphafi landbúnaðar hefur það talist til mestu auðæfa að eiga aðgang að lífverum sem henta til ræktunar og gefa af sér nýtanlegar afurðir. Í öllum hernaði og landkönnunarleiðöngrum var söfnun á áhugaverðum tegundum eitt mikilvægasta viðfangsefnið. Gullið sem Kólumbus tók með sér frá Ameríku vakti vissulega athygli. Meiri áhrif höfðu þó þær nytjategundir sem hann kom með, svo sem kartöflur og tómatar. Vegna stöðugs flutnings á áhugaverðu erfðaefni er staðan sú að landbúnaður í heiminum byggir alls staðar að mestu leyti á tegundum sem eru aðfluttar.

Það er sameiginlegt bæði dýrum og plöntum að tegundir og stofnar taka miklum breyt-ingum við aðlögun að nýju umhverfi og áframhaldandi ræktun. Við það verða til nýir stofnar oft ólíkir þeim upprunalegu. Þessar breytingar eru afleiðingar meðvitaðs vals mannsins á ólíkum svipgerðum, tilviljanakennds genaflökts og ekki síst náttúruúrvals, sem er aðlögun að umhverfinu á hverjum stað. Á fyrri hluta tuttugustu aldarinnar skilgreindi Rússinn Vavilov sjö megin upprunasvæði ræktunar og sýndi fram á að erfðabreytileiki nytjaplantna er mestur þar sem ræktun tiltekinnar tegundar hefur verið stunduð lengst. Með aukinni þekkingu í erfða- og kynbótafræðum síðustu tvö hundruð árin, einkum eftir að Mendel uppgötvaði erfðalögmálin, urðu stórstígar framfarir í ræktun nytjaplantna og búpenings. Þær urðu afar miklar í upphafi. Það byggðist á því að hægt var að ná miklum framförum með tiltölulega einföldu úrvali vegna mikils breytileika. Nútímatækni hefur tekist að viðhalda framförum þó svo að breytileikinn sé orðinn minni og stofnar með sértæka aðlögun hafi glatast. Bændur sem áður höfðu ræktað marga stofna hófu að rækta nýja kynbætta stofna og þar með glötuðust þeir gömlu. Erfðabreytileiki er þó undirstaða áframhaldandi framfara og grundvöllur þess að geta brugðist við óvæntum aðstæðum svo sem nýjum sjúkdómum.

NÝTING ERFÐALINDA Í ÍSLENSKUM LANDBÚNAÐI

Skipta má plöntum á Íslandi í þrennt eftir uppruna. Í fyrsta lagi vaxa hér villtar plöntur sem lifðu af ísöldina og hafa borist með ýmsum hætti til landsins síðan. Í öðru lagi er um að ræða gamlar ræktarplöntur sem hafa komið af mannavöldum frá landnámi. Má líta á þær sem íslenskar plöntur og fullgilda þegna flórunnar. Loks má svo nefna eiginlegar nytjaplöntur af erlendum uppruna sem borist hafa til landsins eftir að markviss ræktun hófst á 20. öldinni.

Það er óhætt að fullyrða að íslenskur landbúnaður hafi byggst eingöngu á nýtingu innlends gróðurs í aldanna rás. Eiginleg ræktun hófst ekki fyrr en fyrir um 100 árum og nú er landbúnaður fyrst og fremst ræktunarbúskapur. Nytjaplöntur eru fáar í íslensku flórunni. Því hélst ræktun lands í hendur við innflutning nytjaplantna frá útlöndum. Fóðurrækt nú á tímum byggist að hluta á innfluttum tegundum og stofnum. Beit á óáborinn úthaga nýtir alfarið innlendar tegundir.

Vallarfoxgras er algengasta sáðgresið. Var það upphaflega innflutt, en kynbætur þess hér á landi hafa leitt af sér tvö íslensk yrki, Korpu og Öddu. Einnig hefur verið sáð erlendu vallarsveifgrasi, túnvingli og háliðagrasi. Innlendur gróður kemur fljótt inn í sáðsléttur og þrífst þar samhliða innfluttu sáðgresi. Um tveir þriðju hlutar túna er eldri en fimm ára og þar eru innlend túngrös ríkjandi. Með útlendu sáðgresi hafa borist til landsins ýmsar aðrar plöntutegundir sem gjarnan voru illgresi í fræökrum erlendis. Fæstar hafa þær náð fótfestu hér á landi.

Korn- og grænfóðurrækt byggist eingöngu á innfluttum tegundum og stofnum. Landnámsmenn fluttu með sér bygg til landsins, en kornrækt lagðist af á miðöldum og þar með glataðist landnámskornið. Byggyrki frá Svíþjóð og Noregi hafa verið hryggjarstykkið í kornræktinni, en nú hyllir undir kynbætt íslensk yrki. Í matjurtarækt hafa á hinn bóginn varðveist gamlir stofnar sem eru enn mikilvægir fyrir ræktun. Kartaflan kom upphaflega til landsins fyrir atbeina Björns í Sauðlauksdal og hefur verið ræktuð síðan. Þrír kartöflustofnar eru varðveittir í Norræna genbankanum sem íslenskir og ganga þeir undir nöfnunum gular, rauðar og bláar íslenskar. Rauðar íslenskar eru um fjórðungur af íslensku stofnútsæðisræktuninni og því enn vinsælar hjá neytendum. Gulrófur hafa verið ræktaðar hér í tvær aldir. Í kjölfar innlendrar fræræktar urðu til staðbundnir stofnar lagaðir að veðurfari hér. Nú er hins vegar svo komið að einungis þrír þeirra hafa sjálfstætt vörslugildi og nefnast þeir Ragnarsrófa, Maríubakkarófa og Sandvíkurrófa. Einn er í ræktun og unnið er að því að koma hinum í notkun.

Í íslenskum plöntum leynast ýmsir eftirsóknarverðir eiginleikar sem hagnýta má með margs konar hætti. Auk eiginlegra nytjaplantna má geta þess að margar plöntur búa yfir lækningamætti og eru uppi áform um að nýta þær við framleiðslu á náttúrulyfjum ýmiss konar. Má þar nefna ýmsar fléttur og skófir, ætihvönn, geithvönn, vallhumal og blóðberg. Nýting villtra plantna telst til hlunninda. Auk eiginlegra lækningajurta má nefna berjatínslu, fjallagrös og fleiri jurtir sem nýttar eru t.d. í jurtate og snyrtivörur.

Hefðbundin búfjárrækt á Íslandi er bundin við gömlu íslensku búfjárkynin sem voru flutt hingað með landnámsmönnum. Íslenska kúakynið, sauðfjárkynið og hrossakynið teljast öll vera upprunaleg íslensk kyn og eru í fullri notkun sem hefðbundin framleiðslukyn. Þessi kyn hafa mikla sérstöðu vegna þess hve lítið þau hafa blandast eftir komuna til Íslands. Heimildir eru um nokkurn innflutning nautgripa á 18. og 19. öld, en áhrifa þess gætir lítt og erfðarannsóknum ber saman við sögulegar heimildir um aðskilnað íslenska kúakynsins frá öðrum stofnum í 1100 ár. Endurteknar tilraunir voru gerðar til að flytja inn sauðfé til kynbóta, en þær tilraunir enduðu flestar með ósköpum eins og kunnugt er vegna sjúkdóma sem innflutta féð bar með sér. Ekki fara sögur af innflutningi hrossa til kynbóta. Þrengingar urðu í öllum innlendu stofnunum þegar harðindatímabil gengu yfir og búfé var fellt vegna fóðurskorts eða féll hreinlega úr hor. Þrátt fyrir þessar þrengingar og langtímaeinangrun hefur skyldleikarækt ekki aukist til skaða að því er virðist og mikill árangur hefur náðst í ræktun þessara kynja eftir að skipulegar kynbætur hófust.

Íslenska geitin er mjög gamalt kyn, sem tekist hefur að halda við þrátt fyrir mjög lítinn stofn í áratugi. Nytjar af geitum eru því miður litlar og þær eru í flestum tilfellum haldnar til skemmtunar og því hefur gengið hægt að fjölga í stofninum. Greiddur hefur verið stofnverndarstyrkur til geitfjáreigenda síðan 1965 og hefur það án efa haft mikla þýðingu fyrir viðhald stofnsins. Gömlu íslensku hænsnin eru einnig aðallega höfð til skemmtunar og skrauts þar sem þau þykja treg til varps, en litadýrð þeirra er hins vegar rómuð. Töluverður áhugi er á íslenskum hænsnunum og virðist stofninn fara heldur vaxandi samkvæmt athugun sem gerð var fyrir nokkrum árum.

Nytjar annarra búfjártegunda byggjast á stofnum sem fluttir voru til landsins á 20. öld, annað hvort sem nýjar tegundir, svo sem minkar, blárefir, silfurrefir, kanínur og kalkúnar eða sem endurnýjun tegunda sem urðu útdauðar (svín) eða þóttu ekki hæfar sem framleiðslukyn (varphænur og holdahænsni).

Svín voru ræktuð hér frá landnámi og fram á 16. öld, en þá dó upprunalegi stofninn út. Svín voru flutt frá Evrópu sitt hvoru megin við aldamótin 1900 og ræktuð að mestu án skipulegra kynbóta fram til 1997 þegar innflutningur var tekinn upp að nýju. Svínastofninn hefur aldrei verið stór og sá stofn sem kallaður hefur verið íslenskur var sennilega á mörkum þess að geta talist sérstakur stofn, nema ef hugsast gæti að hann væri dæmigerður fyrir svínastofna sem voru ræktaðir í Evrópu á fyrri hluta 20. aldar og eru nú flestir horfnir eða gjörbreyttir.

Nýting hlunninda hefur alla tíð verið drjúgur þáttur í íslenskum búskap og þar er byggt á nýtingu erfðalinda í villtum tegundum, svo sem laxi, silungi og æðarfugli. Á seinni árum hafa lax og silungur verið gerðir að húsdýrum í fiskeldi, jafnframt því sem haldið er áfram að nýta villta stofna til veiða. Laxeldið er byggt á kynbættum norskum laxi og deilur eru um hvort villtum laxastofnum standi ógn af kynblöndun við eldislax sem til stendur að ala í sjókvíum. Innfluttur regnbogasilungur er alinn í nokkrum mæli, en finnst ekki villtur. Bleikja af íslenskum stofnum er notuð í eldi og unnið er að kynbótum á henni. Erfðalindir í ferskvatnsfiski má því flokka annars vegar í eldisstofna og hins vegar í villta stofna.

VARÐVEISLA OG SJÁLFBÆR NÝTING ERFÐALINDA

Ríósamningurinn um líffræðilega fjölbreytni fjallar um viðhald og sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda þar sem þjóðirnar skuldbinda sig til þess að vernda og viðhalda erfðalindum bæði í villtum og ræktuðum tegundum. Litið er á líffræðilega fjölbreytni sem sameiginlega auðlind. Jafnframt er lögð áhersla á umráðarétt þjóða yfir eigin erfðalindum og þar með ábyrgð þeirra á verndun þeirra ef þörf krefur. Einnig er fjallað um sanngjarna skiptingu hagnaðar sem hlýst af nýtingu erfðalinda. Eitt af höfuðatriðum samningsins er að nauðsynlegt sé að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni til þess að hægt sé að hagnýta auðlindina á sjálfbæran hátt um ókomna framtíð. Þetta á ekki síst við um erfðalindir í landbúnaði þar sem ræktun getur orðið nokkuð einhæf. Það er alls ekki öruggt að sú ræktun haldi ef aðstæður breytast.

Á alþjóðavettvangi er unnið umfangsmikið starf um verndun erfðalinda. Þar ber e.t.v. hæst stjórnarnefnd FAO um erfðalindir í landbúnaði (Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture). Á vettvangi FAO er unnið að verndun erfðalinda í landbúnaði á heimsvísu, bæði varðandi nytjaplöntur og búfé. Fleiri alþjóðlegar stofnanir vinna að þessum málum, m.a. á vegum Evrópusambandsins og norrænt samstarf um verndun erfðalinda á sér alllanga hefð. Ísland á aðild bæði að Norræna genbankanum fyrir plöntur (NGB) og Norræna genbankanum fyrir húsdýr. Öll þessi samtök og stofnanir hafa leitast við að skipuleggja starfsemi sína í samræmi við ákvæði Ríósamningsins, þannig að unnið sé að sömu markmiðum. Samvinna er einkum fólgin í fræðslustarfsemi, ásamt söfnun og miðlun upplýsinga um útbreiðslu og eiginleika erfðalinda víðsvegar um heiminn, en hverri þjóð er ætluð ábyrgð á beinum aðgerðum. Nauðsyn þess að auka matvælaframleiðslu í heiminum, ekki síst í þróunarlöndunum, er áberandi í stefnumörkun FAO varðandi verndun erfðalinda. Mikil áhersla er lögð á nauðsyn þess að auka nýtingu og ræktun tegunda sem eru aðlagaðar aðstæðum í hverju landi eða heimshluta í því skyni að auka sjálfbæra framleiðslu matvæla.

Samkvæmt ákvæðum samningsins er ríkjum skylt að vernda og viðhalda eigin erfðalindum og þá eru mörkin sett við tegundir, stofna eða yrki (afbrigði), sem ekki er að finna annars staðar með sambærilega aðlögun. Almennt er miðað við uppruna erfðalindanna. Ríki hafa því ekki skyldur gagnvart tegundum sem upprunnar eru annars staðar, en hafa verið fluttar til landsins tiltölulega nýlega, og ekki er ástæða til að ætla að hafi breyst. Á þessu geta að sjálfsögðu verið undantekningar, t.d. ef tegund eða stofn hefur dáið út í upprunalandinu, þannig að eini möguleikinn til verndunar er í innflutningslandinu.

Rétt er að gera stutta grein fyrir röksemdum fyrir nauðsyn þess að vernda erfðalindir í landbúnaði út frá sjónarmiðum um hagnýtingu. Eftirfarandi atriði eru talin skipta mestu máli í því sambandi:

· Möguleikar til að bregðast við framtíðarkröfum markaðar fyrir landbúnaðarafurðir. Á Vesturlöndum er vaxandi eftirspurn eftir alls kyns sérvörum og þjónustu sem landbúnaðurinn þarf að geta sinnt. Hér má nefna sérstakar matvörur fyrir sérhæfða markaði, en hér á einnig við að nefna aukna og fjölbreyttari eftirspurn í núverandi þróunarlöndum.
· Breyttar forsendur landbúnaðarframleiðslu vegna breytinga á umhverfinu. Breyt-ingar geta ýmist orðið á náttúrulegum aðstæðum eða af mannavöldum. Landbúnaður á Vesturlöndum er tæknivæddur og háður aðkeyptri orku og öðrum aðföngum sem framleidd eru í iðnaði (tilbúinn áburður, varnarefni, lyf, o.s.frv.), auk þess sem æ meiri umræða er (a.m.k. í Evrópu) um meint neikvæð áhrif landbúnaðar á umhverfið. Mikið er rætt um yfirvofandi loftslagsbreytingar sem munu án efa hafa mikil áhrif á umhverfi landbúnaðar ef af þeim verður. Nýir sjúkdómar geta komið upp og oft má sækja sjúkdómsþol í gamla ræktarstofna eða nána ættingja. Við breyttar aðstæður getur orðið þörf fyrir aðra eiginleika en nú eru taldir verðmætastir í ræktuðum teg-undum bæði plantna og búfjár.
· Fræðilegt gildi erfðalinda til rannsókna er afar mikilvægt. Erfðabreytileiki er oft lykill að skilningi á líffræðilegum eiginleikum nytjategunda og viðbrögðum þeirra við umhverfinu.
· Röksemdir sem ekki eru jafn nátengdar hagnýtingu eru einnig fullgildar og má þar nefna menningarsögulegt og umhverfislegt gildi. Búsetulandslag, þ.e. ummerki búsetu og nýtingar náttúrunnar í landslaginu, er afleiðing ræktunar og beitar og er víða talið æskilegt að viðhalda því jafnvel þó nýting lands hafi breyst að einhverju leyti. Ræktun nytjaplantna og búfjár er hluti af menningarsögu landbúnaðarsvæða og hefur gildi á við aðra þætti sögunnar.

STAÐAN Í ÍSLENSKUM LANDBÚNAÐI

Hefðbundinn landbúnaður á Íslandi byggist að verulegu leyti á íslenskum erfðalindum, sérstaklega búfjárræktin. Ræktun nytjaplantna hefur í auknum mæli byggst á aðfluttum tegundum á undanförnum áratugum. Samkvæmt ákvæðum Ríósamningsins er Íslendingum skylt að viðhalda erfðalindum sem eru sérstakar í landinu og ber þar hæst gömlu búfjárkynin sem áður er getið, sem og íslenskar nytjaplöntur sem ekki eru í ræktun annars staðar. Yfirleitt má reikna með því að virk hagnýting erfðalinda sé besta leiðin til þess að viðhalda þeim og því er ekki ástæða til að hafa áhyggjur af tegundum eða stofnum sem eru í almennri ræktun. Ef nýting er lítil eða engin þarf að vakta tegundina eða erfðahópinn. Sama má segja ef innflutningur erfðaefnis af annarri eða sömu tegund setur innlenda erfðalind í hættu.

Það plöntuerfðaefni sem þarf að varðveita er tvenns konar. Annars vegar eru eiginlegar ræktarplöntur. Ísland er fullgildur aðili að Norræna genbankanum. Hlutverk hans er að varðveita nytjaplöntur af norrænum uppruna. Þar eru nú varðveittir nokkrir íslenskir stofnar ýmissa nytjajurta sem teljast sérstakir. Hins vegar þarf að varðveita villtar plöntur í íslenskri náttúru og koma í veg fyrir að innfluttar ryðji þeim úr vegi. Hverfandi hætta er á að útlendar nytjaplöntur, sem einungis þrífast í ræktuðu landi, ógni innlendum plöntutegundum. Hins vegar er ástæða til að fylgjast náið með áhrifum útlendra plantna sem dreift er á útjörð eða í uppgræðslu. Skógrækt byggist nánast alfarið á innfluttum tegundum og dæmi eru um að þær séu farnar að sá sér. Alaskalúpínan hefur reynst aflmikill nýbúi í íslensku gróðurfari og sett svip sinn á landið. Viss hætta er á að hún ógni búsvæðum, svo sem lyngmóum á norðanverðu landinu. Ekki virðist þó stórfelld hætta á að hún eyði innlendum erfðalindum í náinni framtíð. Því er rétt að vera á varðbergi þegar plantað er eða sáð utan eiginlegs ræktarlands. Umhverfisráðuneytið hefur nú gefið út reglugerð með stoð í nýlegum lögum um náttúruvernd sem tekur einmitt á þessum þætti. Er hún sett með skírskotun í Ríósáttmálann og er meginmarkmið hennar að koma í veg fyrir að útlendar plöntutegundir valdi óæskilegum breytingum á líffræðilegri fjölbreytni í íslenskum vistkerfum.

Gömlu íslensku búfjárkynin falla öll undir innlendar erfðalindir sem þjóðin ber ábyrgð á að viðhalda. Ástæða er til að vakta geitur og landnámshænsni sérstaklega sem og forystuféð og hvetja til fjölbreyttari nýtingar þessara stofna eftir því sem hægt er. Einnig hefur verið bent á að nauðsynlegt er að fylgjast með sjaldgæfum litum í búfé og gæta þess að þeir hverfi ekki. Nokkur félög áhugamanna á þessu sviði (Geitfjárræktarfélag Íslands, Forystufjárræktarfélag Íslands, Félag áhugafólks um ræktun litföróttra hrossa) eru starfandi og er það jákvætt. Hvað varðar "stóru" ræktunarstofnana, sauðfé, kýr og hross, þá hefur þeim ekki verið talin hætta búin. Innflutningur erlendra stofna til kynbóta getur hins vegar breytt þeirri mynd. Enginn vafi er á því að Íslendingum ber skylda til að vernda þessa gömlu stofna sérstaklega, án innblöndunar, ef afráðið verður að byggja framleiðsluna á blönduðum kynjum eða ef skipt verður um framleiðslukyn. Þannig er eðlismunur á innflutningi stofna og tegunda eftir því hvort innlendum erfðalindum er stofnað í hættu. Erlendar ræktunarplöntur sem ekki þrífast í villtri náttúru ógna ekki innlendum plöntutegundum, en öðru máli gegnir um innblöndun aðflutts erfðaefnis í búfjárstofna, þannig að hagnýting innlenda stofnsins verður ekki lengur sjálfsögð.

Umræða um laxeldi með innfluttum stofnum er af sama meiði. Nokkur hætta er talin á að eldislax geti sloppið úr sjókvíum og þannig blandast villtum laxastofnum og jafnvel útrýmt þeim. Sú hætta er mun minni ef innflutti laxinn er alinn í kerjum á landi eins og gert hefur verið að mestu hingað til. Rétt er að benda á að stofnar plantna og dýra sem hafa verið kynbættir til ræktunar við íslenskar aðstæður, t.d. bygg og bleikja, teljast til erfðalinda sem við berum ábyrgð á til jafns við aðrar erfðalindir.

Hér á landi hefur ekki verið mótuð heildarstefna um varðveislu erfðalinda í landbúnaði. Erfðanefnd búfjár hefur starfað á vegum landbúnaðarráðuneytisins frá 1984 og er henni ætlað að fylgjast með og halda skrá um erfðabreytileika og þróun hans í búfjárstofnum og fersk-vatnsfiskum. Hlutverk og starfsvið nefndarinnar hefur ekki verið tengt formlega við skuld-bindingar Ríósamningsins og full þörf er á að endurskilgreina hlutverk hennar og móta stefnu sem er í samræmi við hliðstæða starfsemi í nágrannalöndunum. Enginn formlegur vettvangur er um varðveislu erfðalinda í nytjaplöntum, en íslensk ráðgjafarnefnd fyrir Norræna genbank-ann hefur starfað frá 1989.

LOKAORÐ

Aðild Íslands að samningnum um líffræðilega fjölbreytni og tengsl landsins við alþjóðlegt samstarf er varðar verndun erfðalinda gera það að verkum að brýnt er að móta heildarstefnu um varðveislu erfðalinda í landbúnaði á Íslandi. Áætlanir hafa þegar verið gerðar eða eru í smíðum á hinum Norðurlöndunum og sambærileg áætlanagerð þarf að fara fram hér. Í þeirri vinnu þarf að taka tillit til hagnýtingarsjónarmiða sem og menningar- og umhverfissjónar-miða.