Ræktun korns í Húnavatnssýslum

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Ingvar Björnsson, Jónatan Hermannsson, Áslaug HelgadóttirRALA , BÍ, Bændaskólinn á Hvanneyri, Rannsóknastöð Skógræktar ríkisins, Tilraunastöð háskólans í meinafræði og Veiðimálastofnun 2000Reykjavík
RitÁrgangurTölublaðBls.
Búvísindi1343-59

gr-bu13-ib.pdf

Frá vefstjóra: Greinina í heild sinni er að finna í pdf-skjalinu hér að ofan

YFIRLIT

Sumarið 1998 var fjórum byggyrkjum, tveimur sexraða og tveimur tveggjaraða, sáð í fimm tilraunir í Austur- og Vestur-Húnavatnssýslu. Staðirnir voru Auðólfsstaðir í Langadal, Þórormstunga í Vatnsdal, Leysingjastaðir í Þingi, Torfustaðir í Miðfirði og Tannstaðabakki í Hrútafirði. Hiti var mældur á hverjum stað allan vaxtartímann. Tilgangur verkefnisins var að kanna möguleika á ræktun korns í héraðinu og öryggi kornræktar til lengri tíma litið. Í tilraununum voru byggyrkin borin saman og þar voru ennfremur áburðarliðir til að meta áhrif niturs á uppskeru- og þroskaþætti.

Uppskera úr tilraununum var frá 3,7 tonnum þurrefnis á hektara niður í 1,3 tonn. Mest var uppskeran inn til dala austan til en minnst í Hrútafirði. Kornið var líka best þroskað austast og inn til landsins, en lakast við ströndina vestan til. Svörun fyrir umframáburð var að jafnaði lítil í tilraununum. Uppskera og þroski fylgdi meðalhita og hitasummu staðanna mjög vel.

Sexraðayrkin Olsok og Arve reyndust betri en þau tvíraða í öllum tilraununum, einkum skilaði Olsok góðri uppskeru og vel þroskuðu korni. Íslenska yrkið x96-13 fylgdi þeim eftir, en sænska yrkið Filippa var lakast.

Tilraunirnar sýndu að innsveitir Austur-Húnavatnssýslu eru sambærilegar við bestu kornræktarsvæði Norðurlands, í Eyjafirði og Skagafirði. Skurðarhæft korn ætti að fást inn til dala í Austur-Húnavatnssýslu í meira en 80% ára ef miðað er við meðalhita á tímabilinu 1930–1998. Í Þingi og Miðfirði ætti sambærilegt korn að fást í um 50–80% ára, en ekki nema 20% ára í Hrútafirði. Þetta bendir til þess að skipta megi Húnavatnssýslum í þrennt eftir ræktunaröryggi.

SUMMARY

Cultivation of barley in Northwest Iceland

In spring 1998, four varieties (two six-row and two two-row) of spring barley were sown in Húnavatnssýsla county in Northwest Iceland. The locations were Auðólfsstaðir in Langidalur, Þórormstunga in Vatnsdalur, Leysingjastaðir in Þing, Torfustaðir in Miðfjörður and Tannstaðabakki in Hrútafjörður. Temperature measurements were carried out throughout the growing season at each location. The objective of the study was to investigate the possibilities of growing barley in the area and evaluate the long-term safety margin of the cultivation. The effects of different nitrogen levels on yield and several other components were also examined.

The grain yield ranged from 1,3–3,7 tons DM ha–1 and it was highest in the eastern valleys, but declined towards the western coastal area. Similar patterns were observed for grain maturity. The yield and maturity components responded only in a few cases to additional rates of nitrogen and the results supported earlier research in that higher N rates reduced maturity but increased grain yield.The six-row varieties were superior to the two-row varieties in all experiments. The Icelandic cultivar x96-13 followed them closely but the Swedish cultivar Filippa gave lowest yields.

The trials showed clearly that the inland regions of Húnavatnssýsla are just as suitable for barley cultivation as the best areas in Northern Iceland, in Eyjafjörður and Skagafjörður. Harvestable grain could be obtained in at least four years out of five in the valleys of East-Húnavatnssýsla, based on the mean temperature for the period 1931–1998. In Þing and Miðfjörður 50–80% of all years would give harvestable grain but less than 50% of years in Hrútafjörður.

Key words: barley, cultivation, marginal conditions, temperature, variety trials.


INNGANGUR
Ísland er á norðurmörkum kornræktar í heiminum og þá einkum Norðurland. Þó hefur tekist vel til með ræktun korns í innsveitum í Eyjafirði og Skagafirði á undanförnum árum. Rannsókn þessi var gerð til þess að kanna hvort sambærilegir möguleikar væru á kornrækt í Húnavatnssýslum og í grannhéruðunum. Til þess voru gerðar fimm korntilraunir þar í sveitum sumarið 1998.

Veðurfar í Húnavatnssýslum mótast af nálægð Húnaflóa. Land er þar opið fyrir norðanátt sem ber kalt loft inn yfir héraðið. Þessa kalda lofts gætir einkum í útsveitum, en inn til dala er að jafnaði mildara veðurfar. Svokölluð Húnaflóalægð myndast gjarnan á flóanum og beinir köldu þokulofti inn yfir sveitirnar að vestan. Heiðarnar sem liggja að svæðinu sunnanverðu eru fremur lágar og aflíðandi og ná því illa að þurrka sunnanáttina, svo vætusamt getur orðið á sumrin einkum vestan til. Að vori er þó fremur þurrviðrasamt og getur það ásamt litlum snjóalögum valdið hættu á vorþurrkum. Í dölum austursýslunnar hafa há fjöll áhrif bæði á úrkomu og vind og í skjóli þeirra er hlýrra og vaxtarskilyrði betri en úti við ströndina.

Eftir tilraunum og af reynslu hafa menn gert sér grein fyrir hitaþörf byggs hér á landi (Klemenz Kr. Kristjánsson, 1943; Jónatan Hermannsson, 1993). Klemenz telur að til að ná sæmilegum þroska þurfi bygg á Íslandi 1150 til 1250 daggráður, en daggráður er hitasumma á vaxtartímanum ofan 0°C. Þetta er í samræmi við búveðurathuganir á Korpu sem sýna að til þess að korn nái þroska þurfi að minnsta kosti 1230 daggráður og þá er átt við korn sem er fullmatað, en hefur ekki fengið tíma til að þorna og þurrefni er þá lítið yfir 50%. Korn má hins vegar skera fyrr á þroskaferlinum en það og skurðarhæft korn fæst eftir um 1110 daggráður (Jónatan Hermannsson, 1993). Gerð hefur verið tilraun til að meta ræktunaröryggi korns í mismunandi landshlutum með samanburði á hitaþörf og mældu hitamagni á veðurstöðvum (Klemenz Kr. Kristjánsson, 1943; Páll Bergþórsson, 1965; Jónatan Hermannsson, 1993). Páll kemst að því að á tímabilinu 1931–1960 hafi mátt búast við þroskuðu korni í 40% sumra á Blönduósi og í 10% sumra á Hlaðhömrum í Hrútafirði. Jónatan telur að inn til dala, einkum í austursýslunni, megi finna land þar sem korn nái þroska.

Ef miðað er við að sáning korns geti farið fram á tímabilinu 1.–10. maí og kornið vaxi að jafnaði fram í miðjan september þarf meðalhiti á tímabilinu maí–september að vera nálægt 7,7°C til að ná 1110 daggráðum á vaxtartímabilinu. Á árunum 1931–1998 var meðalhiti á Blönduósi 7,7°C og Barkarstöðum í Miðfirði 7,2°C þessa fimm mánuði, en nokkru kald-ara ef aðeins eru tekin síðustu 20 árin, eða 7,4°C og 6,9°C. Meðalfrávik er að jafnaði 0,9°C. Miðað við að hægt sé að sá snemma og frost á vaxtartímanum skemmi ekki uppskeru ætti því að nást skurðarhæft korn í 50% ára á Blönduósi og 30% ára á Barkarstöðum miðað við 95% öryggi. Sé hins vegar miðað við meðalhita áranna 1979–1998 hefði einungis náðst korn í 36% ára á Blönduósi og 17% ára á Barkarstöðum og það er hvergi nærri viðunandi öryggi. Hins vegar má færa rök fyrir því að veðurfar á Blönduósi og Barkarstöðum sé ekki dæmigert fyrir veðurfar sýslunnar, Blönduós er úti við sjó og Barkarstaðir í 120 m hæð yfir sjávarmáli. Líklegt er að í láglendum dölum sé sumarhiti hærri og því daggráður til vaxtar fleiri en á þessum veðurathugunarstöðum.

Augljóst er að í Húnavatnssýslum er það vor- og sumarhiti sem takmarkar kornuppskeru öðrum þáttum fremur. Því verður farið hér fáum orðum um fyrri rannsóknir á áhrifum hitafars á uppskeru og þroska byggs, hérlendar sem og erlendar. Erlendis er bygg ekki talið þreskingarhæft fyrr en þurrefnishlutfall þess er orðið um 80%, en æskilegast er talið að það sé 85% (Russel, 1990). Eins og áður segir næst slíkt þurrkstig ekki hérlendis nema í undantekningartilvikum. Því hefur myndast hér sú venja að telja korn fullþroska þegar það er fullmatað, eða með öðrum orðum að þúsundkornaþunginn eftir þurrkun er kominn í það horf sem er einkennandi fyrir viðkomandi yrki.

Þegar litið er á Evrópu alla er mjög misjafnt hvaða daggráðusummu bygg þarf til að ná fullum þroska. Vegna daglengdar eru norðurslóðir tiltölulega hagstæðar til byggræktar því að þar þarf minni hita í daggráðum talið til kornþroska en í suðurlöndum. Á Sikiley, svo að dæmi sé tekið, er talið að bygg þurfi 3300 daggráður til þroska (Russel, 1990). Í Norður-Noregi á 67° norðlægrar breiddar er hitamagnið hins vegar áætlað um 1350 daggráður frá sáningu til uppskeru (Russel, 1990 – eftir Valberg og Retvedt, 1974). Summa daggráða allan vaxtartímann er þó ekki einhlítur mælikvarði á uppskeru og þroska því að hitamagnið nýtist misvel eftir því hvar á þroskaferlinum kornið er statt.

Einu áhrifin sem menn geta haft á hitasummu sumarsins er að velja sáðtíma. Allar rannsóknir hafa sýnt að sá verður eins snemma og kostur er, jafnvel þótt klaki sé enn í jörðu (Klemenz Kr. Kristjánsson, 1943; Jónatan Hermannsson, 1999). Snemmsáið korn skilar meiri uppskeru og betri þroska en korn sem síðar er fært niður, miðað við sömu daggráðusummu (Klemenz Kr. Kristjánsson, 1943; Rannsóknastofnun landbúnaðarins, 1998; Jónatan Hermannsson, 1999). Nýting daggráða að vori er liðlega þriðjungi betri en að hausti. Skýringin er talin sú að byggið nýti hverja gráðu ofan frostmarks að vori, en á síðustu stigum kornþroskans þurfi kornið a.m.k. 10°C hita til að kornfylling eigi sér stað (Jónatan Hermannsson, 1999). Erlendar rannsóknir hafa sýnt að spírun sáðkorns hefst við 2°C (Russell, 1990 – eftir Gate, 1989). Hitastig jarðvegs í sáðdýpt ræður mestu um spírunina en ekki lofthiti, en áætlað hefur verið að fræ þurfi 110 daggráður frá sáningu þar til spírun telst lokið (Russell, 1990). Rannsóknir á Korpu hafa staðfest að frost skemmir ekki korn við spírun, en þar hefur korn orðið fyrir hörðum frostum á fyrstu vaxtarstigum (Jónatan Hermannsson, 1993).

Á tímabilinu frá spírun til blómgunar nýtist hiti vel til sprettu og við lágt hitastig er laufgráðusumma (phyllochron) lægri en við háan hita (Cao og Moss, 1989a). Með laufgráðusummu er átt við fjölda daggráða sem þarf til að mynda nýtt laufblað. Þetta þýðir að með auknum hita þarf meira hitamagn til að mynda nýtt blað. Hitastig stjórnar myndun blómvísa og þroskun vaxtarbroddar á þann hátt að með hækkandi hita vex þroskahraðinn skv. annarrar gráðu línu (Ma og Smith, 1992). Eftir það taka stöngulliðir að lengjast, en það er upphaf skriðs (Russell, 1990). Kornið blómgast svo um sama leyti og það skríður, en um það leyti er því hættast við skemmdum af frosti (Russell, 1990 – eftir Gate, 1989). Samkvæmt rannsóknum á þroskaferli byggs hér á landi þurfa fljótþroska yrki um 700 daggráður til þess að ljúka skriði (Jónatan Hermannsson, 1993). Í léttum og hlýjum jarðvegi þarf þó færri daggráður en í þungri og blautri jörð og korn á mel skríður fyrr en á mýri (Rannsóknastofnun landbún-aðarins, 1997, 1998).

Á tímabilinu frá skriði til þroska fer kornfylling fram á þremur stigum (Russell, 1990). Fyrst eftir skrið safnast hvítur vökvi í kornið og kallast það mjólkurstig. Það endar um 350 daggráðum eftir skrið með því að kornið kemst á oststig. Í lok oststigs stöðvast kornfyllingin og við tekur stig endanlegs þroska þar sem kornið þornar. Magnús Óskarsson (1992) hefur kallað þessi stig grænþroskastig, gulþroskastig og harðþroskastig. Hér á landi virðist oststiginu ljúka þegar korn nær 45–50% þurrefni (Bjarni Guðmundsson, 1997). Erlendar rannsóknir hafa sýnt að eftir að 50–60% þurrefni er náð stöðvast efnaflutningur upp í axið (Andersen o.fl., 1978). Eftir því sem líður á þroskann þarf kornið sífellt meiri hita til kornfyllingar og líklega nýtist hiti undir 10°C ekki til kornfyllingar á síðari stigum þroskans (Jónatan Hermannsson, 1999).

Bygg nýtur sín vel í ræktun við langan dag. Daglengd á norðurslóðum getur bætt upp nokkuð af þeim hita sem þar skortir. Laufgráðusumman svokallaða tengist hita/ljós hlutfallinu línulega, þannig að við langan dag og lítinn hita þarf minni hitasummu en ella til að mynda nýtt lauf (Cao og Moss, 1989b). Aukin daglengd örvar einnig myndun blómvísa og þroskun vaxtarbroddar (Ma og Smith, 1992).

Framboð niturs í jarðvegi, og þar með áburðarþörfin, er mjög misjöfn eftir jarðvegsgerð. Mýrarjarðvegur losar mun meira nitur en léttur jarðvegur á borð við móajarðveg eða sand- og melajarðveg. Í léttum jarðvegi er tiltölulega auðvelt að meta áburðarþörf kornsins þar sem ekki þarf að taka tillit til niturlosunar jarðvegs. Í mýrarjarðvegi er það ekki eins einfalt því að þar er mikið af nitri í lífrænum samböndum. Losun þess er oft lítil fyrri hluta sumars, en verður mest í ágúst þegar jarðvegshiti er í hámarki. Því getur svo farið, ef ekki er borið nóg á korn í mýrarjarðvegi, að það líði skort á fyrri hluta vaxtartímans, en slíkt getur dregið úr þroska hliðarsprota og valdið vansköpun í axmyndun (Russell, 1990). Í ágúst berst korninu síðan nitur í óhófi og þá koma fram síðsprottnir hliðarsprotar sem aldrei ná þroska. Hér á landi hefur komið í ljós að í mólendi óx uppskera upp að 90 kg N ha–1, en þroski náði hámarki nokkru fyrr, eða við 60 kg N ha–1, og í mel náðist mestur þroski við minni áburð en þann sem gaf hámarks uppskeru (Jónatan Hermannsson, 1999). Þessar rannsóknir eru samhljóða erlendum rannsóknum sem sýnt hafa að háir skammtar af nitri draga úr þúsundkornaþyngd og rúmþyngd þótt uppskeran aukist (Grundy o.fl., 1996).

Hér á eftir verður gerð grein fyrir niðurstöðum þeirra fimm kornræktartilrauna sem gerðar voru í Húnavatnssýslum sumarið 1998. Í niðurstöðum koma fram upplýsingar um uppskeru og þroska mismunandi yrkja á þessum stöðum og áhrif mismunandi niturskammta á uppskeru- og vaxtarþætti. Einnig verður sagt frá hitamælingum á tilraunastöðunum og tengslum hita við uppskeru, þroska og vaxtarþætti kornsins. Í umræðukafla verða þessar niðurstöður notaðar til að spá fyrir um ræktunaröryggi sveita í Húnavatnssýslum.