Landnýting og vistvæn framleiðsla sauðfjárafurða
 |
| Höfundur | Útgefandi | Útgáfuár | Útgáfustaður |
| Ólafur Arnalds, Jóhann Þórsson, Elín Fjóla Þórarinsdóttir | RALA | 2003 | Reykjavík |
| | | |
| Rit | Árgangur | Tölublað | Bls. |
| Fjölrit RALA | 2003 | | |
| | | |
| | | |
FORMÁLI
Forsaga þessarar útgáfu er sú að árið 1999 gerði landbúnaðarráðuneytið samning við Rannsóknastofnun landbúnaðarins um þróun aðferða til að meta landnýtingarþátt vegna fyrirhugaðrar vottunar vistvænnar framleiðslu sauðfjárafurða. Á þessu sviði er ör þróun á alþjóðlegum vettvangi og ljóst að greiðslur ríkisvalds til landbúnaðarframleiðslu verða í æ ríkari mæli háðar því að framleiðslan geti talist sjálfbær, eða að greiðslurnar teljist svokallaðar umhverfisgreiðslur. Þessi þróun er meðal annars áberandi innan Evrópusambandsins (sjá t.d Buller o.fl., 2000) og líklegt að greiðslur til landbúnaðar á Íslandi verði að taka mið af slíkum reglum í nánustu framtíð.
Hafa ber í huga að íslenskt samfélag ver umtalsverðum fjármunum til framleiðslu sauðfjárafurða, eða sem nemur 2,5-3 milljörðum á ári hverju. Það er ljóst að samfélagið, sem og neytendur, eiga réttmæta kröfu til þess að þessum fjármunum sé varið á þann hátt að ekki gangi á landsins gæði. Bændur og ríkisvaldið hafa stigið mikilvæg skref til að koma til móts við þessi sjónarmið. Árið 2000 var gerður samningur um greiðslur til framleiðslugreinarinnar og er kveðið þar á um að hluti beingreiðslna til bænda verði háður gæðastýringu, þar sem landnýting er einn þeirra þátta sem taka þurfti mið af.
Á Íslandi eru aðstæður um margt annars eðlis en annars staðar í Evrópu, þar sem jarðrækt er uppistaða landbúnaðar, en nýting beitilanda til sauðfjárræktar er ekki eins mikilvæg. Því var nauðsynlegt að hefja umfangsmikla þróunarvinnu til að móta grundvöll sem hægt væri að byggja á við gerð reglna um vistvæna framleiðslu sauðfjárafurða á Íslandi. Sú vinna hófst með samningi Rala og landbúnaðarráðuneytis sem áður gat.
Vinnan var í upphafi í höndum Jóhanns Þórssonar, sem vann merkilega þróunarvinnu á fyrstu stigum verksins í samvinnu við Ólaf Arnalds. Jóhann byggði upp viðamikið gagnasafn og mótaði aðferðafræði, sem hefur reynst ómetanlegur grunnur að frekari vinnu á þessu sviði. Elín Fjóla Þórarinsdóttir hjá Landgræðslu ríkisins tók einnig virkan þátt í þessu mótunarstarfi. Ólafur Dýrmundsson hjá Bændasamtökum Íslands aðstoðaði Jóhann á marga lund. Þegar Jóhann hvarf til framhaldsnáms erlendis tók Ólafur Arnalds að sér framkvæmdina og vann verkið áfram, ásamt Elínu Fjólu Þórarinsdóttur. Efniviðurinn sem þá hafði aflast var notaður til að þróa vinnuskjal á vegum Rala og L.r. sem nefnist „Viðurkenning vistvænnar sauðfjárframleiðslu með tilliti til landkosta. Drög að greinargerð“, dagsett 13. mars 2001. Auk Jóhanns Þórssonar, Ólafs Arnalds og Elínar Fjólu Þórarinsdóttur kom nokkur hópur náttúrufræðinga að mótun þess skjals, m.a. Andrés Arnalds (L.r.), Anna Guðrún Þórhallsdóttir (LBH), Ása L. Aradóttir (L.r.), Borgþór Magnússon (þá á Rala), Bjarni Maronsson (L.r.), Björn Barkarsson (L.r.), Hlynur Óskarsson (Rala) og Kristín Svavarsdóttir (L.r.).
Það var talið mikilvægt að sú þekking sem aflað hafði verið með þessu verkefni yrði gerð aðgengileg og því er ráðist í útgáfu þessa fjölrits. Hér eru birtir valdir kaflar úr áðurnefndum drögum að greinargerð, en efnið hefur verið stytt nokkuð og mótað að þessari útgáfu.
Landgræðsla ríkisins hefur skilað drögum að reglugerð til landbúnaðarráðuneytisins er varðar mat á landi. Þar er að mestu stuðst við þá vinnu sem hér er gerð grein fyrir, en þó hefur útfærsla á ástandsflokkum mótast nokkuð eins og eðlilegt er.
1. INNGANGUR
Við vottun vistvænnar landnýtingar á Íslandi er ekki unnt að grípa til reglugerða sem samdar hafa verið erlendis og þýða þær, eins og gildir um gæðastýringu á mörgum öðrum sviðum. Íslenskur úthagi er um margt frábrugðinn því sem þekkist í nágrannalöndunum. Hann telst til jaðarsvæða á norðlægum slóðum, þar sem inngrip mannsins eru afar takmörkuð, öfugt við akuryrkjuland og áborið eða ræktað beitiland. Nýting úthaga er sérstök fræðigrein og við þau fræði var stuðst við samningu þessarar greinargerðar.
Flest úthagasvæði heimsins teljast þurr eða eru í fjalllendi og eru af þeim sökum ekki nýtt til akuryrkju. Fæst úthagasvæði búa við jafn mikla úrkomu og íslensk beitilönd. Á móti kemur að aðstæður á Íslandi gera úthagavistkerfin afar viðkvæm, m.a. langur vetur, sérlega rofgjarn jarðvegur, áföll af völdum gjóskugosa o.fl. Reglur sem mótaðar eru fyrir íslenskar aðstæður þurfa því að taka tillit til fleiri þátta en almennt gerist. Vegna þessa hefur þurft að vinna ýmiss konar þróunarvinnu í tengslum við mótun þessa skjals og jafnframt var tekið tillit til hraðfara þróunar á sviði fjarkönnunnar og upplýsingatækni.
Við frekari þróun matskerfisins þurfa að haldast í hendur ný tækni við úrvinnslu gervihnattamynda og landupplýsingatækni (m.a. verkefnið „Nytjaland“) og rannsóknir á ástandi og þróun úthaga. Einnig þarf að takast góð samvinna á milli fagaðila og bænda, m.a. á vettvangi samvinnuverkefna bænda og L.r., („Bændur græða landið“ og „Betra bú“), sérstaklega til að móta árangursríkar úrbótaáætlanir. Þá er mikilvægt að matskerfi fyrir land sé þannig úr garði gert að það geti þróast áfram í samræmi við aukna þekkingu á íslenskum úthaga og nútímatækni við upplýsingaöflun.
Sauðfjárbændur og ríkisvaldið hafa gert með sér samning (2000), þar sem hluti beingreiðslna til bænda eru tengdar gæðastýringu. Slík gæðastýring er jafnframt háð því að landnýting standist kröfur sem lýst er í lögum er varða samninginn þ.e. „að sauðfjárrækt verði í samræmi við umhverfisvernd, landkosti og æskileg landnýtingarsjónarmið“. Einnig þarf að taka mið af viljayfirlýsingu sem undirrituð var í tengslum við samninginn.
Fjölritið í heild er að finna í viðhenginu hér að ofan
Vefstjóri
|