Ůol Salmonella typhimurium Ý votverku­u heyi [veggspjald]

H÷fundur┌tgefandi┌tgßfußr┌tgßfusta­ur
GrÚtar Hrafn Har­arson, Bjarni Gu­mundsson, Eggert GunnarssonB═, LBH, RALA2002ReykjavÝk
Rit┴rgangurT÷lubla­Bls.
Rß­unautafundur2002300-304

ghh-ofl.doc

YFIRLIT

Ger­ var tilraun me­ ■ol Salmonella typhimurium Ý votverku­u heyi. Um var a­ rŠ­a hß sem verku­ var Ý 1 l glerÝlßtum. Reynd voru ■renn ■urrkstig hßarinnar: 20-25%, 45-50% og 60-65% ■urrefni. Mismuna­ var a­streymi s˙refnis a­ heyinu ß geymslutÝma til ■ess a­ lÝkja eftir galla­ri heyverkun. Salmonellasmiti var komi­ fyrir Ý grisjum sem settar voru Ý heyi­ vi­ hir­ingu. Verkun heysins Ý ÷llum li­um tilraunarinnar var undir me­allagi a­ gŠ­um. ═ ljˇs kom a­ Salmonella lif­i af verkun og geymslu (Ý 8 mßnu­i) Ý ■urrasta heyinu (60-65% ■e.) og a­ hluta Ý ■vÝ hßlf■urra (45-50% ■e.), en ekki Ý ■vÝ blautasta er s˙rast var­. Ni­urst÷­ur tilraunarinnar undirstrika mikilvŠgi skilyr­islausrar ˙tilokunar s˙refnis vi­ votverkun heys, einkum og sÚrÝlagi ef um ■urrlegt hey er a­ rŠ­a.

INNGANGUR

Al■ekkt er a­ hollusta fˇ­urs hefur ßhrif ß heilsufar b˙fjßr. BakterÝur af stofni Salmonellu geta valdi­ sřkingum Ý ÷llum dřrum. ĂttkvÝslin telur meira en 2000 tegundir (serovars). Salmonella er ein s˙ mikilvŠgasta Ý hˇpi bakterÝa sem valda matarsřkingum Ý fˇlki. ┴­ur fyrr var Salmonella einkum ˙tbreidd Ý su­lŠgari l÷ndum, en me­ auknum samg÷ngum hefur Salmonella brei­st ˙t og er or­i­ algeng um allan heim. Fyrsta hˇpsřkingin ß ═slandi, sem rekja mß til neyslu Ýslenskra matvŠla, var 1954 ■egar 152 menn sřktust af neyslu ˇgerilsneyddrar mjˇlkur Ý ReykjavÝk (Pßll A. Pßlsson, munnleg heimild).

Veturinn 1999-2000 olli Salmonella typhimurium umtalsver­um erfi­leikum ß Su­urlandi. ┴­ur haf­i h˙n valdi­ tjˇni Ý hrossum Ý Landeyjum (1989-1991) (Eggert Gunnarsson 1990). Sřkingin ■ß var bundin vi­ stˇ­hross sem smitu­ust Ý haga a­ sumarlagi. Tali­ var a­ smiti­ hef­i veri­ a­ finna Ý grunnum tj÷rnum Ý landi ■ar sem hrossum var beitt og a­ smiti­ hef­i borist Ý tjarnirnar einkum me­ mßfum. Veturinn 1999-2000 fˇr hins vegar a­ bera ß smiti Ý b˙fÚna­i Ý nˇvember; fyrst Ý mjˇlkurk˙m en sÝ­an Ý ˙tigangshrossum sem komin voru ß gj÷f. Einkum var um eitt, nŠr samfellt, landsvŠ­i a­ rŠ­a Ý ne­anver­ri Rangßrvallasřslu. ═ ■essum tilfellum eru smitlei­ir ˇljˇsar. Hugsanlegt er a­ heilbrig­ir smitberar hafi leynst Ý b˙stofninum; smit, sem getur sÝ­an magnast upp vi­ auki­ ßlag (stress) og valdi­ sřkingum. Annar m÷guleiki er a­ Salmonella hafi veri­ Ý fˇ­rinu og ■ß beinast sjˇnir okkar a­ heyinu. Sumari­ 1999 var mj÷g sˇlarlÝti­ og rakt og ■ar me­ hagstŠtt Salmonella.

Heyverkun hefur breyst miki­ sÝ­ustu 15 ßr, frß ■vÝ a­ vera mest ■urrhey yfir Ý um 75-80% r˙lluhey. Ůekkt er a­ ■urrkstig heys vi­ hir­ingu hefur mikil ßhrif ß gerjun votheys og verkun (Woolford 1984, Bjarni Gu­mundsson og Bj÷rn Ůorsteinsson 1999). HÚrlendis er for■urrkun heys til verkunar Ý r˙llum or­in ˙tbreidd a­fer­. For■urrkun lÚttir baggana Ý me­f÷rum, gerir ■ß ■Úttari Ý sÚr, auk ■ess sem for■urrka­ hey Úst jafnan betur en blautt vothey (Bjarni Gu­mundsson 2002). Me­al■urrkstig heys ˙r r˙llum bŠnda skv. heysřnum frß ■eim er n˙ 55-60% ■e. (Tryggvi EirÝksson, munnleg heimild). Vita­ er a­ Salmonella lifir vi­ mj÷g breytileg skilyr­i.

Ekki er ˇlÝklegt a­ Salmonella ■oli r˙lluverkun vi­ ßkve­nar a­stŠ­ur, en ekki h÷fum vi­ komi­ auga ß rannsˇknir ■ar sem ■ol Salmonella hefur veri­ athuga­ Ý votverku­u heyi. ŮvÝ var rannsˇknin ger­ sem hÚr er greint frß. Markmi­ hennar var a­ kanna hvort Salmonella kynni a­ lifa af votverkun og geymslu heys, sem hirt vŠri ß mismunandi ■urrkstigi.

FYRRI RANNSËKNIR

١tt ■ol S. typhimurium Ý votheyi ˙r grasi og grŠnfˇ­ri hafi lÝtt e­a ekki veri­ rannsaka­ hafa rannsˇknir hins vegar veri­ ger­ar ß heg­un hennar Ý alifuglaskÝt, sem s˙rsa­ur hefur veri­ til skepnufˇ­urs, řmist einn sÚr e­a Ý mismunandi hlutf÷llum vi­ hrßefni ˙r jurtarÝkinu. Rannsˇkn Al-Rokayan o.fl. (1998) ß ■oli Salmonellae Ý hŠnsnaskÝt s˙rsu­um saman vi­ d˙rru (Sorghum) sřndi a­ Salmonella hvarf me­ ÷llu vi­ s˙rsunina. S˙rfˇ­ri­ haf­i sřrustig ß bilinu pH 6,38-7,65 og ■urrefni ß bilinu 35,0-57,5%. Mjˇlkursřrumyndun var rÝkuleg (68-86 g/kg ■e.). S˙rsun hŠnsnaskÝts og grass (Sudex Grass) ß ■urrkstigsbilinu 25,6-48,4% og me­ sřrustigi­ pH 6,34-7,00 Ý fullverku­u fˇ­ri reyndist einnig ey­a Salmonellae (Chaudhry o.fl. 1997). MŠlingar McCaskey o.fl. (1997) Ý s˙rfˇ­ri ˙r sambŠrilegu hrßefni sřndu s÷mulei­is a­ S. typhimurium og L. monocytogenes hurfu ß ÷rfßum d÷gum ˙r umhverfi sem hratt s˙rna­i. Ůeir ßlitu ■ˇ a­ efni votheysins hef­u engin ßhrif ß lifun ■essara ÷rvera, nÚ fundu ßhrif hŠkk-andi magns lÝfrŠnna sřra ß lÝftÝma ■eirra.

Salte og Hellemann (1982) ranns÷ku­u S. typhimurium Ý fisk˙rgangi. Reyndist h˙n drepast innan 2ja daga Ý ferskum fisk˙rgangi og fisk˙rgangi s˙rsu­um me­ bl÷ndu af maurasřru og prˇpÝonsřru. Efni sem tefja v÷xt Salmonellu var a­ finna Ý ferskum og s˙rsu­um fisk˙rgangi, auk ■ess sem sřrurnar Ý s˙rsa­a ˙rganginum (vi­ pH 4,5-4,7) drepa Salmonellu. Hins vegar var Salmonellu enn a­ finna Ý lok tilraunaskei­sins, ■.e. eftir 84 daga, Ý kj˙klingafˇ­ri, sem Ý var blanda­ur s˙rsa­ur fisk˙rgangur og geymt vi­ 4░C. Ekki er ljˇst hva­a ■Šttir ■a­ eru nßkvŠmlega, sem ey­a Salmonellu vi­ s˙rsun. LÝklegt er ■ˇ a­ svipa­ir ■Šttir sÚu Ý gangi og ■egar hŠnsnaskÝtur er lßtinn verkast Ý haug, ■.e. hitamyndun og samkeppni vi­ a­rar bakterÝur me­ framlei­slu eiturefna (hydrogen peroxide), sem hefta v÷xt sj˙kdˇmsvaldandi gerla. LŠkkun sřrustigs ein sÚr skřrir ekki hvarf Salmonella (McCaskey og Anthony 1979).

LÝkt og Salmonella er Escherichia coli 0157:H7 alvarlegur sj˙kdˇmsvaldur Ý fˇlki. Ůol hennar Ý votverku­u hey var rannsaka­ Ý ═rlandi (O┤Kiely o.fl. 2001a, O┤Kiely o.fl. 2001b). Um var a­ rŠ­a hey me­ lßgu ■urrefnisinnihaldi. ═ bß­um tilfellum eyddist E. coli ß sk÷mmum tÝma (10 og 19 d÷gum) Ý heyi sem haf­i ekki fengi­ maurasřru.

EFNI OG AđFERđ

Tilraunin var ger­ 2000-2001 a­ Stˇra ┴rmˇti. ═ tilraunina var notu­ hß, a­ mestu vallarsveifgras og vallafoxgras. H˙n var slegin 21. ßg˙st 2000. Reynd voru ■renn ■urrkstig hßarinnar: 20-25%, 45-50% og 60-65% ■urrefni. Vi­ hvert ■urrkstig voru tveir li­ir: ˇsmita­ hey og hey smita­ me­ Salmonella typhimurium. SÝ­an komu tveir undirli­ir: e­lileg verkun og verkun me­ a­streymi s˙refnis til ■ess a­ lÝkja eftir galla­ri verkun lÝkt og gerist Ý r˙llubagga me­ g÷tˇttum plasthj˙pi. ═ hverjum tilraunarli­ voru sex endurtekningar. Alls voru geymslurnar ■vÝ 3Î2Î(2Î6)=72. Heyi­ var verka­ Ý 1 lÝtra glerkrukkum. Krukkurnar voru me­ glerloki sem spennt var ß ■Šr me­ ■Úttig˙mmÝhring ß milli. Sřni voru tekin ˙r heyinu um lei­ og ■vÝ var komi­ fyrir Ý krukkunum og heymagn vegi­ nßkvŠmlega. Engin hjßlparefni voru notu­ vi­ verkun heysins. Hey var smita­ me­ ■vÝ a­ settar voru grisjur menga­ar me­ Salmonella typhimurium Ý hverja krukku. Salmonellan var rŠktu­ Ý buffru­u peptonvatni Ý 1 sˇlarhring vi­ 37░C og hver grisja mengu­ me­ 10 ml af bakterÝulausn me­ 6Î108 bakterÝum/ml (CFU). Krukkurnar voru geymdar Ý ˇupphitu­u ˙tih˙si ß Tilraunast÷­inni ß Keldum.

A­ loknu 8 mßna­a verkunartÝmabili voru krukkurnar opna­ar og grisjur rannsaka­ar me­ tilliti til Salmonella. Grisjurnar voru fjarlŠg­ar ˙r krukkunum me­ dau­hreinsa­ri pinsettu og settar Ý bikarglas me­ 100 ml af buffru­u peptonvatni sem sÝ­an var sett Ý hitaskßp vi­ 37░C Ý 1 sˇlarhring. SÝ­an var sß­ Ý sÚrhŠft au­gunarŠti, Rappaport Vassiliatis Enrichment Broth (0,1 ml/10 ml) og rŠkta­ vi­ 41-42░C. TÝu Ál af au­gunarrŠktinni var sß­ ß Brilliant Green agar eftir 1 sˇlarhring og aftur eftir 2 sˇlarhringa. BG skßlarnar voru haf­ar vi­ 37░C Ý einn sˇlarhring. Grunsamlegar ■yrpingar voru prˇfa­ar me­ lÝfefnafrŠ­ilegum prˇfum (urea agar, lysine iron agar og TSI agar). Sta­festing og sermisflokkun var framkvŠmd ß Rannsˇknastofu LandspÝtalans Ý sřklafrŠ­i.

Heysřni voru tekin ˙r ÷llum krukkum me­ ˇsmitu­u heyi; hluti hvers sřnis var ofn■urrka­ur vi­ 60░C Ý 24 klst vegna mŠlinga ß ■urrefni, en hluti fˇr til greininga ß meltanleika ■urrefnis, prˇteini, lÝfrŠnum sřrum o.fl. TilraunatŠkni og a­fer­um vi­ mŠlingar ß gerjunarafur­um hefur veri­ lřst ß­ur (Bj÷rn Ůorsteinsson o.fl. 1996). Mygla var metin Ý fjˇrum stigum, ■ar sem 0 var gefi­ fyrir enga sřnilega myglu Ý votheyinu, en 3 vŠri votheyi­ karmygla­.

NIđURSTÍđUR

┴rangur verkunar votheysins var metinn ß grundvelli mŠlinga ß ■urrkstigi ■ess og sřrustigi, ˙tbrei­slu myglu Ý geymslunum, ■vÝ svo magni einstakra gerjunarafur­a. Verkun votheysins er lřst me­ me­alt÷lum Ý 1. t÷flu.

1. tafla. Me­aleinkenni votheysins a­ verkun lokinni me­ sta­alfrßvikum



┌tlit heysins a­ verkun lokinni bar me­ sÚr a­ ekki hef­i tekist a­ ˙tiloka s˙refni­ nŠgilega vel. Mß segja a­ munurinn ß frßgangi (me­ og ßn s˙refnis) hafi fremur falist Ý ■vÝ hversu miki­ af s˙refni seytla­i a­ heyinu ß verkunar- og geymslutÝma heldur en hvort svo ger­ist e­a ekki. Mismunar ß frßgangi geymslnanna gŠtti einkum Ý myglustigi votheysins, en a­eins lÝtillega Ý gerjunarafur­um ■ess. Mi­a­ vi­ e­lilegt samhengi ■urrstigs og sřrustigs votheysins telst verkun heysins undir me­altali a­ gŠ­um: sřrustigi­ er Ý ÷llum li­um hŠrra en einkenna mundi gott vothey vi­ sama ■urrkstig (Bjarni Gu­mundsson 2002).

Breytur einkenna votheysins Ý 1. t÷flu eru allar řmist me­ beinum e­a ˇbeinum hŠtti fall af ■urrkstigi heysins vi­ hir­ingu. Eins og rß­a mß af me­alt÷lum og sta­alfrßvikum reyndist munur verkunar li­a innan ■urrkstiga vera hverfandi hva­ flestar breyturnar snerti, nema myglustig, en ß ■vÝ er hann t÷lfrŠ­ilega marktŠkur vi­ ÷ll ■urrkstigin (p<0,01). Reglunni samkvŠmt haf­i ■urrkstigi­ skřr ßhrif ß verkun votheysins. Gerjunin var­ umfangsmest Ý blauta heyinu svo sem sjß mß af magni gerjunarafur­anna. Magnmunurinn ß blauta heyinu (a) samanbori­ vi­ hina tvo (b og c) er marktŠkur hva­ ■Šr allar var­ar (p<0,01). Tvennt einkennir gerjunarafur­irnar: Fyrst ■a­ hve mjˇlkursřran er lÝtil mi­a­ vi­ ediksřru og etanˇl. Ůa­ einkennir gjarnan mi­ur vel verka­ vothey (McDonald o.fl. 1991). Hitt ■a­ a­ hlutfall mjˇlkursřru annars vegar og ediksřru og etanˇls hins vegar fellur me­ hŠkkandi ■urrkstigi. Ůessara einkenna hefur einnig gŠtt Ý tilraunum me­ r˙lluhey, en tŠpast Ý svo rÝkum mŠli sem hÚr (sjß m.a. Bjarna Gu­mundsson og Bj÷rn Ůorsteinsson 1999). HÚr er ■vÝ um lakari verkun a­ rŠ­a en gerist Ý mi­lungs r˙lluheyi og betra.

T÷lurnar Ý 1. t÷flu um ■ol Salmonellu gefa til kynna Ý hve m÷rgum tilvikum h˙n lif­i af ■eim sex endurtekningum sem ß hverjum tilraunarli­ voru. Einfaldur samanbur­ur ß lifun Salmonellu eftir ■urrkstigum heysins, ger­ur me­ c2-prˇfun, sřnir a­ sambandi­ er t÷lfrŠ­ilega marktŠkt (p<0,005; f=2). Hugsanlega eru ■a­ ßhrif hins s˙ra umhverfis sem hÚr hafa valdi­ ˙trřmingu Salmonellunnar, en margvÝsleg innbyr­is fylgni gerjunareinkennanna leyfir vart nßnari greiningu hinna eiginlegu ßhrifa■ßtta.

UMRĂđUR OG ┴LYKTANIR

Me­ tilraun ■essari var kanna­ ■ol Salmonella typhimurium Ý votverku­u heyi ■ar sem grunur hefur vakna­ um a­ umhverfismengun vegna ■essarar bakterÝu geti skila­ sÚr Ý gegnum fˇ­ur÷flunar- og verkunarferilinn allt til b˙fjßrins. Hrßefni­, sem nota­ var til verkunar Ý tilrauninni, var mj÷g prˇteinrÝkt (>20% af ■e.). SlÝkt fˇ­ur hefur yfirleitt mikla buffer-hŠfni og er fremur erfitt s˙rsunar af ■eim s÷kum (McDonald o.fl. 1991). Kann ■a­ me­ ÷­ru a­ hafa valdi­ nokkru um a­ sřrustig heysins var­ ekki eins lßgt og ■urrkstig ■ess vi­ hir­ingu hef­i ßtt a­ gefa tilefni til.

Ni­urst÷­ur tilraunarinnar benda til a­ sÚ hŠtta ß Salmonella-mengun Ý heyi sem verka skal, sÚ rÚtt a­ verka ■a­ ■annig a­ vel s˙rni. Ůa­ gerist ef heyi­ er hirt me­ minna en 35-40% ■urrefni og s˙refni­ ˙tiloka­ vandlega. Notkun rotverjandi og/e­a sřrandi hjßlparefna kann lÝka a­ stytta lÝf Salmonellu Ý heyinu sÚ mi­a­ vi­ ßhrif sem mŠlst hafa af hjßlparefninu Kofasafa (KOFASIL-LIQUID) ß v÷xt prˇteinklj˙fandi smj÷rsřrubakterÝa Ý r˙lluheyi (Bjarni Gu­mundsson 1994).

Ni­urst÷­ur tilraunarinnar undirstrika mj÷g mikilvŠgi vanda­ra vinnubrag­a vi­ verkun votheys. ŮŠr benda til ■ess a­ ˇfullnŠgjandi ˙tilokun s˙refnis, einkum og sÚrÝlagi ef heyi­ er miki­ for■urrka­, lei­i ekki a­eins af sÚr hŠttu ß myglumyndun Ý heyinu heldur geti h˙n valdi­ ■vÝ a­ S. typhimurium, sem kann a­ hafa borist Ý heyi­ fyrir verkun, geti lifa­ verkunarferilinn af.

Ni­urst÷­urnar undirstrika einnig mikilvŠgi hreinlŠtis Ý me­fer­ grass og heys fyrir verkun. Jar­vegsmengun ber a­ for­ast svo sem frekast er unnt. Vi­ notkun og me­fer­ b˙fjßrßbur­ar ■arf s÷mulei­is a­ for­ast krossmengun, svo rj˙fa megi smitlei­ir bakterÝumengunar. FuglshrŠ, sem geta veri­ algeng ß t˙num er loftlÝnur rafmagns og sÝma liggja yfir, geta ß mengu­um landssvŠ­um veri­ alvarlegir hŠttuvaldar a­ ■essu leyti. RÚtt er a­ rannsaka ■etta vi­fangsefni frekar.
Framlei­nisjˇ­ur landb˙na­arins og starfshˇpur landb˙na­arrß­uneytis veittu styrki til ■essa verkefnis til a­ kanna ˙tbrei­slu Salmonellusmits ß Su­urlandi.

HEIMILDIR

Al-Rokayan, S.A., Naseer, Z. & Chaudhry, S.M., 1998. Nutrional quality and digestibility of sorghum-broiler litter silages. Animal Feed Science and Technology 75(1998): 65-73.

Bjarni Gu­mundsson, 1994. ┴hrif for■urrkunar, skur­ar og notkunar Kofasafa ß verkun heys Ý r˙llub÷ggum. B˙vÝsindi 8: 115-125

Bjarni Gu­mundsson & Bj÷rn Ůorsteinsson, 1999. The effect of wilting and ammonium tetraformiat (ATF) additive on big bale second cut grass fermentation and subsequent lamb feeding intake and performance. The XIIth Int. Silage Conference. Uppsala, July 5-7 1999.

Bjarni Gu­mundsson, 2002. Heyverkun. Landb˙na­arhßskˇlinn ß Hvanneyri, 66 s.

Bj÷rn Ůorsteinsson, Bjarni Gu­mundsson & RÝkhar­ Brynjˇlfsson, 1996. Grass carbohydrates and silage quality. Proc. XIth Int. Silage Conference, Aberystwyth 8th-11th September 1996, 50-51.

Chaudhry, S.M., Naseer, Z. & Alkraidees, M.S., 1997. Nutritive evaluation of poultry waste and sudex grass silage for sheep. AJAS (No. 1): 79-85.

Eggert Gunnarsson, 1990. Salmonellafaraldur Ý hrossum. Rß­stefna um rannsˇknir Ý lŠknadeild Hßskˇla ═slands. 5, 43.

McCaskey, T.A., Sandhu, K.S., Das, A.M. & Stephenson, A.H., 1997. Microbial safety of ensiled poultry litter as ruminant feed with reference to survivability of experimentally inoculated pathogens. Indian Vet. J. 1997: 1012-1015.

McCaskey, T.A. & Anthony, W.B., 1979. Human and animal health aspects of feeding livestock excreta. J. Anim. Sci. 48: 163-177.

McDonald, P., Henderson, A.R. & Heron, S.J.H., 1991. The Biochemistry of Silage. Chalcombe Publications, 340 s.

O┤Kiely, P., Byrne, C. & Bolton, D., 2001a. Effects of Escherichia coli 0157:H7 added to grass at ensiling on the early stages of silage fermentation. (Ëbirt handrit)

O┤Kiely, P., Byrne, C. & Bolton, D., 2001b. Survival of Eschericia coli 0157:H7 added to grass at ensiling and its influence on silage fermentation. (Ëbirt handrit).

Salte, R, & Hellemann, A., 1982. Persistence of Salmonella Typhimurium in Fish Viscera, Viscera Silage, and in Chicken Feed with a Viscera Silage Supplement. Acta AgriculturŠ Scandinavica 32: 387-388.

Woolford, M.K., 1984. The Silage Fermentation. Marcel Dekker Inc., New York and Basel, 350 s.