Áhrif meðferðar á endingu sáðgresis

HöfundurÚtgefandiÚtgáfuárÚtgáfustaður
Jónatan Hermannsson, Áslaug HelgadóttirBúnaðarfélag Íslands, Rannsóknastofnun landbúnðarins1991Reykjavík
RitÁrgangurTölublaðBls.
Ráðunautafundur199179-86

INNGANGUR

Þegar sáð er í nýrækt eða þegar tún eru endurunnin er markmiðið að viðhalda hámarksuppskeru sem lengst og jafnframt að sáðgresið endist einnig sem lengst. Vitað er að uppskera fellur verulega fyrstu ár frá sáningu þegar áhrif aukins áburðar og loftunar hafa fjarað út (Áslaug Helgadóttir 1987) og gerist það óháð því hvaða tegundir vaxa í túninu. Einnig er velþekkt að hlutur vallarfoxgrass er því minni sem tún eru eldri og hefur það þá látið undan síga fyrir innlendum grösum (t.d. Sturla Friðriksson 1954, Guðni Þorvaldsson 1990). Gróðurbreytingar þessar gerast mishratt og hefur meðferð túnsins mikil áhrif þar á. Hér stendur sláttur frá því í lok júní og allt fram í miðjan ágúst og verið er að bera á tún frá því í maíbyrjun og fram í júní og geta áburðarskammtar verið nokkuð breytilegir. Jafnframt er oft á tíðum sáð blöndum af grastegundum í stað hreins vallarfoxgrass.

Á undanförnum 10 árum hafa verið gerðar nokkuð margar tilraunir á tilrauna-stöðinni á Korpu þar sem könnuð hafa verið áhrif meðferðar á uppskeru og endingu ýmissa grastegunda og -stofna bæði í hreinrækt og í blöndum. Áður hefur gerð grein fyrir ýmsum niðurstöðum úr tilraunum þessum (Jónatan Hermannsson 1985, Hólmgeir Björnsson og Jónatan Hermannsson 1987, Áslaug Helgadóttir 1990). Hér verður einkum fjallað um áhrif hinna ýmsu meðferðarþátta á hlut vallarfoxgrassins í uppskerunni og jafnframt kannað hvort þeir hafi áhrif á uppskeruna sem af túninu fæst.

EFNIVIÐUR

Leitað var fanga í öllum tiltækum jarðræktartilraunum sem uppfylltu tvö skilyrði. Í fyrsta lagi að uppskera hefði verið greind til tegunda, strá fyrir strá, og í öðru lagi að mæld hefði verið eftirverkun (1. tafla). Þá er átt við að árið eftir að tilraun ljúki fái allir reitir sömu meðferð í áburði og slætti. Allar tölur, sem hér birtast, eru frá eftirverkunarárinu með einni undantekningu (2. mynd). Að baki hverrar tölu eru oftast 12-48 reitir tegundagreindir. Allar tilraunirnar voru gerðar á tilraunastöðinni á Korpu á mélubornu mólendi, nema ein (75-515-86) var gerð á áraurum á Steina-sandi í Suðursveit.

1. tafla. Tilraunir sem fjallað er um.


Fyrsti sláttutími var um það bil viku fyrir skrið á vallarfoxgrasi, 22.-30. júní, annar sláttutími á bilinu 14.-22. júlí og þar sem þriðji sláttutími var sleginn var hann á bilinu 28. júlí til 9. ágúst. Borið var á á þremur mismunandi tímum; 2.-6. maí, 20.-24. maí og 5.-10. júní. Í þremur tilraunum voru kannaðir mismunandi áburðarskammtar og einnig hver væru áhrif þess að bera á hluta áburðarins milli slátta. Loks var í einni tilraun athugað mismunandi sáðmagn grasfræblöndu og jafnframt mismunandi hlutföll vallarfox- og vallarsveifgrass í blöndunni.

HLUTDEILD VALLARFOXGRASS

Sláttutími
Upplýsingar um áhrif mismunandi sláttutíma á hlutdeild vallarfoxgrass má fá úr sjö tilraunum. Á 1. mynd má sjá hlutdeild vallarfoxgrass í uppskeru eftirverkunarárið eftir að sláttutímameðferð hefur staðið í 2-4 ár. Sýnd er uppskera af reitum sem sánir voru blöndu vallarfoxgrass og vallarsveifgrass. Í tveimur tilraunum var aðeins hreint vallarfoxgras (05-528-84 og 528-82). Glögglega sést að í þeim öllum verður minna um vallarfoxgras eftir því sem fyrr er slegið. Munurinn milli fyrsta og síðasta sláttutíma er mismikill og ræður þar mestu hversu lengi tilraunin hefur staðið áður en eftirverkun var mæld.



1. mynd. Vallarfoxgras í uppskeru eftir mismunandi sláttutímameðferð í 2-4 ár.


Á 2. mynd er sýnd hlutdeild þriggja grastegunda í uppskeru, annars vegar fyrsta uppskeruárið og hins vegar það fimmta, það er eftirverkunarárið. Þeir reitir voru slegnir 9. ágúst (A og B) eða 28. júlí (C) fyrstu fjögur uppskeruárin. Þar sést að hlutdeild vallarfoxgrass hélst nánast óbreytt við þennan sláttutíma. Því má líta á síðasta sláttutíma í byrjun ágúst sem kjörsláttutíma fyrir vallarfoxgras. Þá er litið á málið frá sjónarhóli vallarfoxgrassins en ekki manns og skepnu.



2. mynd. Hlutdeild þriggja grastegunda í uppskeru fyrsta uppskeruárið og eftirverkunarárið.

Hægt er að reikna út hversu mikið vallarfoxgrasi hrakar þegar slætti er flýtt miðað við kjörsláttutímann. Notaðir voru niðurstöður úr reitum sjö tilrauna sem sánir voru vallarfoxgrasi og vallarsveifgrasi, ef þeir voru fyrir hendi, annars úr vallarfoxgrassáningu.

Núllið er þriðji sláttutími, það er í ágústbyrjun (3. mynd). Í ljós kemur að í hvert skipti sem slætti er flýtt um eina viku hverfa 1,5 prósentustig af vallarfoxgrasi og koma aldrei aftur. Ef slegið er um skrið, sem er um fjórum vikum fyrir kjörsláttutímann, í fjögur ár í röð hafa tapast 24 prósentustig af hlutdeild vallarfoxgrassins í uppskerunni. Ekkert samspil hefur fundist milli áhrifa sláttutíma og annarra meðferðarþátta á hlut vallarfoxgrass og því er ekki hægt að koma í veg fyrir þetta tap með öðrum ráðum.



3. mynd. Undanhald vallarfoxgrass sem fall af sláttutíma í sjö tilraunum.


Áburðargjöf
Í þremur tilraunum hefur verið mismunandi áburðartími. Tvær þeirra stóðu í tvö ár og þar hafði áburðartíminn engin áhrif á tegundasamsetningu (4. mynd). En sú þriðja, 02-567-81, stóð í fjögur ár og þar hopaði vallarfoxgras um 1,2 prósentustig fyrir hverja viku sem áburðargjöf dróst frá maíbyrjun hvert ár. Þessar þrjár tilraunir stóðu ekki sömu ár og því getur verið að veðurfar einstakra ára hafi haft áhrif á svörun vallarfoxgrass við áburðartíma. Sú síðast nefnda hitti til dæmis á tvö þurrkavor, 1983 og 1985.

Til eru tölur úr þremur tilraunum þar sem borinn var á mismikill áburður. Þær voru allar gerðar á vallarfoxgrastúni. Í einni tilraun fór svo að lítill áburður kom vallarfoxgrasi í koll (5. mynd), en í hinum tveimur sýndist áburðarmagn ekki skipta máli. Í tilraun nr. 05-528-84 voru língresisflekkir, þar sem áburður var mestur, og því varð hlutur vallarfoxgrassins þar minni en efni stóðu til.

Í sömu tilraunum voru liðir þar sem hluti áburðar var borinn á milli slátta. Sú skipting varð vallarfoxgrasi ekki til framdráttar og í einni tilraun dró hún nokkuð úr hlut þess.



4. mynd. Áhrif áburðartíma á hlutdeild vallarfoxgrass í uppskeru eftirverkunarárið




5. mynd. Áhrif áburðarmagns á hlutdeild vallarfoxgrass í uppskeru eftirverkunarárið.

Sáning
Í þremur tilraunum var vallarfoxgras og vallarsveifgras bæði ræktað í hreinrækt hvort um sig og saman í blöndu. Í einni þeirra, tilraun nr. 568-81, var auk þess sáð blöndu í tvenns konar hlutföllum og reynt þrenns konar sáðmagn. Eins og við er að búast var mest af vallarfoxgrasi þar sem því var sáð hreinu (6. mynd). Heldur minna vallarfoxgras var þar sem því var sáð í blöndu með vallarsveifgrasi en hlutfall í blöndu skipti minna máli en ætla mætti.



6. mynd. Áhrif blönduhlutfalls á gróðursamsetningu fimm árum frá sáningu.


Vallarfoxgrasfræ er smátt miðað við vallarsveifgras og sennilega var sáðmagn því ríflegt þó svo að það væri einungis 10% af þunga sáðblöndunnar. Þetta kemur einnig fram þar sem heildarsáðmagn blöndunnar var athugað og einungis dró úr hlutdeild vallarfoxgrassins þegar sáðmagn var komið niður í 8 kg/ha (7. mynd).



7. mynd. Áhrif sáðmagns á hlut vallarfox- og vallarsveifgrass og uppskera eftir fimm ár.


Ef markmiðið er að halda vallarfoxgrasi eins lengi í túninu og unnt er, þá er best að sá því hreinu. Í hreinrækt getur vallarfoxgras verið um eða yfir 90% af uppskerunni árið eftir sáningu en varla meira en 75% í blöndu. Þessi 15 prósentustiga munur ætti að haldast næstu árin samkvæmt tilraunaniðurstöðum.

AÐRAR TEGUNDIR

Língresi
Á Korpu breiðist língresi ört út í túni séu réttar aðstæður fyrir hendi. Á sömu leið fer um allt Suðurland (Guðni Þorvaldsson 1981) og líklega í útsveitum fyrir norðan (Jóhannes Sigvaldason 1977) og vestan (Bjarni Guðmundsson 1983). Ekki er alveg ljóst hvernig það gerist. Á Korpu getur ekki verið um fræ að ræða því að það þroskast seint og allt língresi þar er í slegnu túni. Í bókum er sagt að hálíngresi breiðist út með rótarsprotum. Það skýrir ekki hvers vegna sú tegund breiðist eingöngu út til vesturs á Korpu, undan ríkjandi vindátt. Auðvelt var að fylgjast með þessu í tilraun nr. 02-567-81, en þar voru liðir sánir língresi. Þar breiddist língresið út frá sáningunni í flekkjum til vesturs og fór jaðarinn allt að tíu metra á fimm árum. Vindmegin hafði hins vegar ekkert strá farið yfir reitamörkin. Því er sett fram sú tilgáta að língresi fjölgi sér aðallega með því að lausir plöntuhlutar dreifist með vindi eða rakstri og festi rætur. Það er þekkt erlendis (Grime o.fl. 1988). Einnig er mögulegt að gras, sem leggst, festi rætur á hnjám, en slíkt getur ekki eitt sér skýrt hraða útbreiðslu língresis.

Sláttutími hafði mikil áhrif á gengi língresis. Það náði sér langbest á strik við miðsláttutímann þegar slegið var 14.-22. júlí. Fyrsti sláttutíminn var löngu fyrir skrið língresis og stöngullinn þá of lítið þroskaður til að það gæti breiðst út. Við síðasta sláttutímann var vallarfoxgrasið aftur á móti óviðráðanlegt, en þá lagði língresið eingöngu undir sig sveifgrasreiti.

Língresi breiddist út frá sánum reitum í tilraun nr. 02-567-81 og var orðið yfir 50% af gróðri annarra reita við miðsláttutímann fimm árum síðar. Í öðrum tilraunum hefur það þurft að breiðast út frá stökum plöntum og hefur því verið lengur að ná sér á strik. Við sláttutímann 14. júlí var það til dæmis aðeins rúm 20% af gróðri í tilraun nr. 653-86 á fjórða ári.

Sveifgras
Sveifgras virðist vera ákaflega veikt í samkeppni við vallarfoxgras og língresi. Yfirleitt hefur hlutur þess minnkað með ári hverju frá sáningu í tilraunum þessum. Þegar gróðurfarið í túninu er komið í jafnvægi gæti hlutur þess verið 10-20% hér um slóðir (8. mynd). Hlutur þess ykist svo væntanlega ef gróðurþekja yrði fyrir skemmdum, til dæmis af kali.

Túnvingull
Túnvingull kemur ekki inn í tún á Korpu af sjálfsdáðum og þar sem honum er sáð er gengi hans slakt. Hann var til dæmis aðeins 18% af uppskeru úr eigin reitum í tilraun nr. 02-567-81 á fimmta ári.

Snarrót
Snarrót var hvergi sáð í þessar tilraunir og útbreiðsla hennar er svo hæg að hún kom ekki við sögu á þessum tíma sem tilraunirnar ná yfir. Hún er víða í túni á Korpu en athuganir benda til að hún nái síst fótfestu þar sem snemma er slegið. Til dæmis finnst hún ekki á skurðbökkum þar sem slegið er þrisvar til fjórum sinnum yfir sumarið.

ÁLYKTANIR
Bent hefur verið á að besta fóðrið fáist af túni sem slegið er snemma, við skrið vallarfoxgrass eða fyrr (Hólmgeir Björnsson og Jónatan Hermannsson 1987). Niðurstöður hér að framan sýna að vallarfoxgras þolir illa þá meðferð og lætur undan síga fyrir öðrum tegundum. Á Korpu og víða annars staðar kemur aðallega língresi í staðinn.

Í þeim tilraunum, sem hér er fjallað um, minnkaði uppskera ekki þótt vallarfox-gras léti hlut sinn fyrir língresi og má sjá dæmi um það í einni tilraun á 8. mynd. Ekki er eins mikið vitað um gæði uppskerunnar. Meltanleiki língresis hefur reynst lítið eitt minni en vallarfoxgrass og fellur hægar, en fáar athuganir eru fyrir hendi (Hólmgeir Björnsson og Jónatan Hermannsson 1983). Hægt er að slá því föstu að ekki fáist betra fóður en af snemmslegnu vallarfoxgrastúni. En með því að slá svo snemma er fórnað 5-10% prósentustigum af hlut vallarfoxgrass í uppskerunni á ári hverju.

Því er sjálfsagt að slá snemma og njóta góðs af vallarfoxgrasinu á meðan það lifir. Eftir átta til tíu ár má svo reikna með að vallarfoxgrasið sé orðinn lítill hluti uppskerunnar og jafnvel fyrr ef einhver áföll hafa orðið. Þá eiga menn um tvo kosti að velja. Annar kosturinn er að nýta þann gróður sem kominn er í túnið. Með því að halda áfram að slá snemma fæst svipuð uppskera og áður þótt fóðurgildið gæti orðið eitthvað minna. Hinn kosturinn er að endurvinna túnið með þeim kostnaði sem því fylgir.



8. mynd. Uppskera eftirverkunarárið í tilraun nr. 02-567-81 og skipting hennar í tegundir í reitum sánum vallarfoxgrasi og sveifgrasi í blöndu.


HEIMILDIR

Áslaug Helgadóttir 1987. Áhrif gróðurfars á afrakstur túna. Ráðunautafundur 1987: 33-47.

Áslaug Helgadóttir 1990. Comparison of three northern timothy varieties under competitive stress. Búvísindi 3, 1990: 19-26.

Bjarni Guðmundsson 1983. Votheysverkun II. Niðurstöður nokkurra athugana og tilrauna. Fjölrit Rala nr. 99.

Grime, J.P., Hodgson, J.G. og Hunt, R. 1988. Comparative Plant Ecology, bls. 60-61. Unwin Hyman, London.

Guðni Þorvaldsson 1981. Gróðurfar túna á nokkrum bæjum í Rangárvallasýslu. Fjölrit Rala nr. 78.

Guðni Þorvaldsson 1990. Túnrækt á Austurlandi. Fjölrit Rala nr. 148.

Hólmgeir Björnsson og Jónatan Hermannsson 1983. Samanburður á meltanleika nokkurra túngrasa. Ráðunautafundur 1983: 145-160.

Hólmgeir Björnsson og Jónatan Hermannsson 1987. Áburðartími, skipting áburðar og sláttutími. Ráðunautafundur 1987: 77-91.

Jóhannes Sigvaldason 1977. Grös í túnum á Norðurlandi. Fjölrit BRT, nr. 6.

Jónatan Hermannsson 1985. Grastegundir og stofnar í túnrækt. Ráðunautafundur 1985: 169-179.

Sturla Friðriksson 1954. Rannsóknir á kali túna árin 1951 og 1952. Rit landbúnaðardeildar B-flokkur, nr. 7. Atvinnudeild Háskólans.