Tilraun meš brytjun dilkakjöts haustiš 1989

HöfundurŚtgefandiŚtgįfuįrŚtgįfustašur
Gušjón ŽorkelssonBĶ, RALA1990Reykjavķk
RitĮrgangurTölublašBls.
Rįšunautafundur1990122-138

GTH.WP5

INNGANGUR

Fyrri part įrsins 1989 setti starfshópur į vegum landbśnašarrįšuneytisins fram žęr hugmyndir aš lękka mętti verulega verš į dilkakjöti meš žvķ aš breyta vinnubrögšum viš frįgang kjöts ķ frystigeymslur og meš kaupum rķkisins į afskurši sem vęri um 20% af heildaržyngd kjötsins. Gert var rįš fyrir aš žessi lękkun myndi svo leiša til meiri eftirspurnar į innanlandsmarkaši og minnka um leiš žörfina fyrir śtflutning. Fulltrśar slįturleyfishafa gangrżndu mjög žessa skżrslu og töldu hana óraunsęja og mörgum spurningum vęri enn ósvaraš varšandi verklega framkvęmd og lausn żmissa tęknilegra vandamįla. Žvķ var įkvešiš aš gera tilraun meš brytjun į dilkakjöti ķ stórum stķl ķ žremur slįturhśsum ķ haust.

VINNUHÓPUR

Fulltrśar frį landbśnašarrįšuneytinu, višskiptarįšuneytinu, Framleišslurįši landbśnašarins, Rannsóknastofnun landbśnašarins, Bśvörudeild SĶS, Vinnumįlasambandinu, Slįturfélagi Sušurlands og Samtökum slįturleyfishafa skipušu vinnuhóp um mįliš og undirbjuggu tilraunina. Framkvęmd verksins var svo ķ höndum viškomandi slįturleyfishafa, Rala og Vinnumįlasambandsins.

Ķ slįturtķšinni voru brytjuš tęplega 500 tonn af dilkakjöti, til aš kanna nįnar hugmyndir starfshópsins um lękkun slįturkostnašar og kaup rķkisins į afskurši. Žessi tilraun var gerš til aš reyna aš fį svör viš eftirfarandi spurningum:
    1. Er viš nśverandi ašstęšur ķ slįturhśsum hęgt aš stunda brytjun ķ stórum stķl. Hverju žarf aš breyta til aš hęgt verši aš brytja kjöt ķ slįturtķš ?

    2. Hvaša įhrif hefur brytjun og breytt vinnubrögš henni tengd į vinnukostnaš, umbśšakostnaš og rżrnun?

    3. Hver eru įhrifin į frystihraša, geymslužol og orkukostnaš viš frystingu og frystigeymslu?

    4. Hve mikiš geymslurżmi sparast viš brytjun og hver eru įhrif žess į geymslu-, dreifingar- og sölukostnaš?

    5. Hver verša įhrif kaupa į afskurši į veršlagningu og veršžol nżrra stykkja, ž.e. bógleggs og framstykkis.

Svör fengust viš meginspurningum, en önnur atriši eru enn ķ śrvinnslu. Ķ žessari skżrslu veršur fyrst greint frį žeim ašferšum sem var beitt ķ tilrauninni, sķšan greint frį nišurstöšum męlinga og loks dregnar įlyktanir og spįš ķ framhaldiš.

EFNI OG AŠFERŠIR

Slįturhśs og vinnubrögš
Įkvešiš var aš brytja allt aš 500 tonn ķ žremur slįturhśsum, ž.e. Slįturhśsi Kaupfélags Borgfiršinga ķ Borgarnesi, Slįturhśsi Kaupfélags Skagfiršinga į Saušįrkróki og Slįturhśsi SS į Hvolsvelli. Gert var rįš fyrir aš brytja 200 tonn ķ Borgarnesi, 150 tonn į Saušįrkróki og 150 tonn į Hvolsvelli.

Skrokkar sem įtti aš brytja voru ekki bógbundnir og fóru berir ķ hrašfrystingu, nema į Hvolsvelli žar voru žeir frystir ķ grisjupokum. Oftast voru žeir brytjašir strax į eftir frystingu.

Ķ Borgarnesi fór brytjunin fram viš sęmilegar ašstęšur ķ nżjum kjötpökkunarsal og var öllu kjötinu pakkaš ķ stóra brettakassa.

Į Saušįrkróki var sagaš viš mjög frumstęšar ašstęšur ķ stórgripaslįturhśsi og kjötinu pakkaš annaš hvort ķ stóra brettakassa eša litla pappakassa (50 tonn).

Į Hvolsvelli voru ašstęšur nokkuš góšar og fór brytjunin fram ķ hśsnęši sem notaš er fyrir grófbrytjun į kjöti.

Rķkiš gekkst inn į kaup į afskurši, allt aš 100 tonnum, į rśmlega 340 kr hvert kķló.

Eftirlitsmenn į vegum Rala voru ķ hverju slįturhśsi og sįu til žess aš allur afskuršur fór ķ refafóšur eša ķ kjötmjöl. Fęšudeild Rala hafši yfirumsjón meš tilrauninni og einnig sįu starfsmenn hennar um geymslurżmis-, frystihraša- og rżrnunarmęlingar. Vinnumįlasambandiš sį um vinnumęlingar ķ slįturhśsunum žar sem brytjun var framkvęmd og ķ nokkrum öšrum hśsum til samanburšar.

Brytjunarašferš
Lęri, hryggir, framstykki og skankar voru nżtt af hverjum skrokki. Ķ afskurš fóru slög, hįlsar, bringur, bógfita og kjśkur framan af skönkum. Reiknaš var meš aš ķ afskurš, sag og rżrnun fęri 19,7% af innveginni žyngd skrokkana.

Skrokkarnir voru brytjašir į eftirfarandi hįtt:
    - Lęri voru söguš frį meš žverskurši į milli aftasta og nęstaftasta hryggjarlišar. Lęrin voru tekin ķ sundur meš skurši eftir mišlķnu skrokksins.

    - Hryggur og slög voru söguš frį framparti meš skurši žvert į milli 5. og 6. rifs.

    - Slög voru söguš frį hrygg meš langskurši u.ž.b. 12 cm frį mišlķnu hryggs męlt aš ofan, svo žeir įttu aš vera jafnbreišir aš framan og aftan.

    - Frampartar voru teknir ķ framstykki, hįlsa, bringur og skanka į eftirfarandi hįtt:
        - Hįls var sagašur af ķ lķnu ķ framhaldi af hrygg.
        - Bringa og skankar voru tekin af meš langskurši rétt ofan viš lišamót į skanka.
        - Hnśta var söguš fremst af skanka.
        - Skanki og bringa söguš sundur.
        - Afgangurinn af frampartinum var sagašur ķ framstykki meš langskurši rétt ofan viš lišamót į skanka.
        - Bógfita var söguš fremst af framstykkjum.
1. mynd. Ašferš viš brytjun į dilkakjöti ķ slįturtķš 1989. Vęntanleg hlutföll stykkja sżnd.




Snyrting
Lögš var įhersla į aš vanda alla snyrtingu į skrokkum ķ slįtursal til aš ekki žurfti aš framkvęma hana eftir brytjun. Žetta įtti sérstaklega viš mör og ęšar innan į hryggjum og blóš og gor fremst į framparti. Sag var strokiš og skrapaš af lęrum, hryggjum, framstykkjum og skönkum meš hnķfum į Saušįrkróki og ķ Borgarnesi, en žvķ var aš mestu hętt ķ Borgarnesi žvķ žaš žótti of tķmafrekt. Enn óleyst hvernig best er aš standa aš žessari hreinsun. Į Hvolsvelli var kjötiš mun kaldara en annars stašar og žar var sag į stykkjum ekki vandamįl.

Pökkun ķ stóra brettakassa (100x120x90)
Stykkjum af žyngdarflokkum 2 og 6 og af žyngdarflokki 8 og 4 var pakkaš sér ķ brettakassa. Lęrum, hryggjum og framstykkjum var pakkaš hverju ķ sinn kassa meš brettahettu śr plasti. Žegar kassinn var fullur var plastiš breitt vel yfir kjötiš og lķmt saman. Skankar fóru ķ litla kassa meš plastpoka eša brettakassa.

Pökkun ķ litla kassa (60x40x16)
Žyngdarflokkum og stykkjum var einnig haldiš sér og žeim pakkaš ķ žar til gerša kassa meš žunnum plastpokum. Aš mešaltali fóru fimm, sex hryggir og sex framstykki ķ hvern kassa. Pokinn var breiddur vel yfir kjötiš įšur en honum var lokaš.

Afskuršur og birgšabókhald
Eins og įšur sagši voru hįlsar, bringur, slög, bógfita, kjśkur, sag og rżrnun reiknuš sem afskuršur. Hverju atriši var haldiš sér žar til eftir vigtun, og sett ķ kassa og komiš samdęgurs eša daginn eftir ķ fóšurstöš eša kjötmjölsverksmišju.

Eftirlitsmenn į vegum Rala sįu um aš allur afskuršur rataši rétta leiš og héldu bókhald um magn afskuršar og geršu upp brytjun ķ lok hvers dags og reiknušu śt:
        1) Kjötmagn śr frysti ķ brytjun.
        2) Žunga stykkja.
        3) Žunga afskuršar.
        4) Rżrnun viš sögun.

Veršgrunnur
Inn ķ kostnašaržįttinn var reiknašur aukakostnašur vegna nżrra umbśša, vinnukostnašur vegna sögunar og annar kostnašur, m.a. vegna meiri rżrnunar viš frystingu, vaxtakostnašar launa, auk annars kostnašar viš aš koma brytjun af staš.

Verš į afskurši var sķšan fundiš meš žvķ aš deila hlutfalli afskuršar og rżrnunar ķ mismuninn į heildsöluverši ķ heilum skrokkum og heilsöluverši stykkja. Sķšan bęttist viš žaš verš nišurgreišslur į kjöt og vexti žannig aš fyrir hvert kg af afskurši af DI-A greiddi rķkiš rśmlega 340 krónur. Ašilar nįšu samkomulagi um eftirfarandi skiptingu.

1. tafla. Veršgrunnur og veršlagning vegna brytjunar į dilkakjöti haustiš 1989, mišaš viš 15% smįsöluįlagningu og 25% söluskatt.



Veršlagning


Veršlagning afskuršar til rķkisins


NIŠURSTÖŠUR

Nżtingar- og afskuršarmęlingar
Eftirfarandi nišurstöšur fengust śr brytjuninni ķ heild sinni:

2. tafla. Nišurstöšur brytjunar į dilkakjöti ķ slįturtķš 1989. Žungi stykkja og afskuršar.



Fyrstu 2-3 vikurnar var hvert atriši afskuršarins vigtaš sérstaklega til aš fį mynd af hlutfalli žeirra. Nišurstöšur žeirra męlinga eru ķ 3. töflu.

3. tafla. Nišurstöšur vigtana į einstökum stykkjum og atrišum afskuršar įsamt śtreiknašri rżrnun.



Nżting var ķ nokkrum atrišum frįbrugšin žeirri skipingu sem gengiš var śt frį viš veršlagningu kjötsins. Lęrin eru žyngri į kostnaš ódżrari stykkja, sérstaklega skanka og hryggja. Rżrnun var minni en afskuršur meiri en gert var rįš fyrir. Munar žar mestu um meiri bógfitu, bringur og slög. Hjį SS var hluti af bringum nżttur en ķ stašinn var kloffita sett ķ afskurš. Skekkir žaš myndina töluvert.

Nišurstöšurnar frį K.B.B. sżna hvernig gęšaflokkunin hefur įhrif į nżtinguna. Lęri eru hlutfallslega meiri ķ śrvalsflokki en öšrum flokkum og meš vaxandi žunga og fitu eykst hryggur og afskuršur en lęri og skankar minnka.

Mišaš viš veršhlutföll og heildsöluverš stykkja reyndist veršmęti brytjaša DI-A kjötsins vera:

4. tafla. Brytjun dilkakjöts ķ slįturtķš. Veršmęti eftir brytjun. (DI-A).



Meš žvķ aš skoša stašalfrįvik fyrir vigtanirnar mį fį mynd af žvķ hve jafnt og nįkvęmlega var sagaš. Žau eru birt ķ 5. töflu.

5. tafla. Stašalfrįvik fyrir vigtanir į atrišum śr brytjun į dilkakjöti ķ slįturtķš. DI-A.


Mikill munur er į žessum hśsum. Nišurstöšurnar sżna mjög vel hve jöfn og stöšug vinnubrögš skipta miklu mįli fyrir žennan hluta vörugęša. Einnig er ljóst aš meš žjįlfun og góšum leišbeiningum vęri hęgt aš bęta įstandiš mjög mikiš.

Er hęgt aš stunda brytjun į dilkakjöti ķ stórum stķl ķ slįturtķš mišaš viš nśverandi ašstęšur?
Žessari spurningu veršur aš svara neitandi. Ašstęšur ķ žeim hśsum žar sem tilraunin fór fram leyfa ekki aš brytjun allrar dagslįtrunar nema meš žvķ aš fórna öšrum žįttum eša draga śr afköstum og lengja slįturtķmann. Ašstęšur ķ öšrum slįturhśsum eru sķst skįrri.

Ķ Borgarnesi voru sagašir 800-1000 skrokkar į dag og meš einfaldara gęšamati į kjöti mętti auka žessi afköst töluvert. Žar mį žvķ aušveldlega saga 300-400 tonn meš žvķ aš nota tvęr sagir.

Viš sögunina voru tveir sagarar, fjórir til sex starfsmenn viš snyrtingu og röšun, einn į lyftara auk eftirlitmanns sem sį um alla vigtun. Ašstęšur eru mjög erfišar žrįtt fyrir nżjan kjötpökkunarsal. Ašgangur aš pallvigt er mjög erfišur og sköpušust oft umferšahnśtar viš hana. Flutningar į frosnu kjöti til brytjunar gengu verr en gert var rįš fyrir og réš žar mestu aš tvö kerfi voru ķ gangi sem rįkust hvort į annaš. Nišurstašan er žvķ sś aš brytjunin gengur ekki fullkomlega fyrr en hefšbundna vinnsluašferšin hefur vikiš, auk žess žarf aš draga śr dagslįtrun og lengja slįturtķma og huga betur aš śrbeiningu fyrir frystingu og nżtingu į fersku kjöti.

Į Saušįrkróki var sagaš viš mjög ófullkomnar ašstęšur ķ stórgripaslįturhśsi. Žar unnu einn sagari, žrķr ašstošamenn auk lyftaramanns og eftirlitsmanns. Į hverjum degi voru sagašir u.ž.b. 400 skrokkar. Žar er ekki hęgt aš auka afköst nema meš žvķ aš leggja nišur eša fęra til ašra starfssemi, ž.e. verkun og snyrtingu į innmat. Žar mį aušveldlega saga um 150 tonn ķ slįturtķš.

Į Hvolsvelli er mjög fullkomiš saušfjįrslįturhśs og žar er sérstakur salur fyrir smįbrytjun og pökkun į kjöti sem hęgt er aš nota ef fariš veršur śt ķ aš grófbrytja allt kjöt ķ slįturtķš auk žess lķtill salur fyrir grófbrytjun sem hęgt er aš stękka meš einföldum breytingum žannig aš ķ hśsinu vęri hęgt aš brytja 1500-2000 skrokka į dag, eša um 600-850 tonn ķ slįturtķš. Tilraunin ķ haust var višbót viš daglegan rekstur og voru ķ grófbrytjunarsalnum sagašir 300-400 skrokkar į dag meš tveimur sögum. Auk tveggja sagara var einn starfsmašur viš röšun auk eftirlitsmanns og lyftaramanns.

Žessi žrjś slįturhśs eru į mjög mismunandi tęknistigi. Į Hvolsvelli er mikil tękjavęšing og lyftarar mikiš notašir viš flutning og stöflun į kjöti. Žar er nóg geymslurżmi og vel gengur aš selja kjötiš fyrir nęstu slįturtķš. Ķ Borgarnesi er lķtil tękjavęšing, mikiš vinnuafl žarf viš flutning og stöflun į kjöti auk žess sem skortur er į geymslurżmi fyrir kjöt. Įstandiš ķ slįturhśs K.S. er žarna mitt į milli. Įhugi og įvinningur hśsanna af brytjun ķ slįturtķš er ķ samręmi viš žetta.

Hvaša įhrif hefur brytjun og breytt vinnubrögš henni tengd į vinnukostnaš, umbśšakostnaš og rżrnun?
Viš brytjun minnkar vinna ķ slįtursal og kjötsal, en į móti kemur nżtt vinnslužrep, brytjunin, sem įšur var framkvęmd į öšrum įrstķma og žį oft annars stašar en ķ slįturhśsinu. Viš brytjunina sparast plast og grisja en į móti koma kassar og plastpokar, sem aš einhverju leyti leysa af hólmi ašrar heildsölupakkningar. Rżrnun viš frystingu eykst en rżrnun viš frystigeymslu og flutning og dreifingu minnkar.

Vinnumęlingar. (Mišaš viš pökkun ķ brettakassa). Helstu nišurstöšur vinnumęlinganna eru sżndar ķ 6. töflu.

6. tafla. Nišurstöšur vinnumęlinga.

Mišaš viš aš losna viš stašbundna verkžętti, ž.e. pökkun ķ grisju, frįgang afskuršar ķ poka og mikla snyrtingu stykkja bętist viš 0,15-1,86 mķn. į hvern skrokk, ž.e. į einum staš getur sį mannskapur sem sparast ķ slįtursal, kjötsal og frysti tekiš aš sér grófbrytjun en annars stašar žarf aš bęta viš tveimur til žremur mönnum. Utan slįturtķšar myndi žessi žįttur taka 0,3 + 3,9 + 0,6 = 4,8 mķnśtur į skrokk (flutningur ķ og frį brytjun, sögun, losun plasts og grisju). En žį er vinnuafliš ódżrara og einnig žarf aš taka tillit til žess hvort tryggja žarf stöšuga vinnu eftir slįturtķš. Hér er žó um töluveršan vinnusparnaš aš ręša.

Umbśšakostnašur. Samkvęmt upplżsingum frį KBB var umbśšakostnašur eftirfarandi:

7. tafla. Pökkun į dilkakjöti. Umbśšakostnašur haustiš 1989.

Notašir voru aftur 200 af 250 kössum frį slįturtķš 1989.

Litlir kassar tóku aš mešaltali (skv. męlingum į Saušįrkróki) 14,0 kg af lęrum, 11,6 kg af hryggjum, 14,2 kg af framstykkjum, 18,1 kg af skönkum eša aš vegnu mešaltali um 13,8 kg. Kassi meš poka kostaši 101 kr og umbśšakostnašur mišaš viš pökkun ķ litla kassa er žvķ 7,4 kr/kg eša 5,90 mišaš viš heila skrokka.

Žegar borinn er saman umbśšakostnašur viš gömlu og nżju ašferšina žarf aš reikna meš žvķ aš meirihluti brettakassana verši notašur a.m.k. einu sinni aftur, bretti og stošir er hęgt aš nota oft. Auk žess žarf ašeins aš pakka 80% af kjötinu ķ kassa mišaš viš pökkun į heilum skrokkum žvķ afskuršur fór beint ķ fóšurstöš. Litlu kassarnir koma aš hluta ķ staš umbśša sem annars hefšu komiš til į seinni stigum dreifingarinnar. Ķ žvķ tilviki er žvķ um hreinan sparnaš į plasti og grisju aš ręša.

Umbśšakostnašur ķ slįturkostnaši haustiš 1989 var reiknašur 6,26 kr en į žann liš er auk plasts og grisju einnig fęršur kostnašur viš flokkaspjöld, hęklabönd, umbśšir fyrir slįtur o.fl.

Nišurstašan er žvķ aukning ķ umbśšakostnaši um 0,35 kr/kg ef brettakassar eru notašir og sparnašur upp į 2,65 kr/kg ef litlir kassar eru notašir.

Rżrnunarmęlingar. Mjög erfitt var aš fį nįkvęmar tölur um rżrnun vegna žess hve skrokkarnir sem voru męldir höfšu veriš mislengi ķ kjötsal. Žannig męldist rżrnun ķ plasti og grisju 0,3-1,1%, ķ grisju 0,8-1,1% og berir skrokkar rżrnušu um 0,8-1,56 %. Mešalmismunur į berum skrokkum og skrokkum ķ plasti og grisju reyndist 0,35% en žį hafši allur snjór veriš hristur śr pokunum, en hann er aš mešaltali 30 grömm eša um 0,2% af mešalskrokk. Munurinn er žvķ um hįlft prósentustig, sem er 1,7 krónur/kg mišaš viš verš į DI-A.

Hver eru įhrifin varšandi frystitķma, geymslužol og orkukostnaš viš frystingu og frystigeymslu?

Frystihraši. Frystitķmi var męldur ķ öllum slįturhśsunum strax į eftir afhrķmingu frystitękja og einnig žegar tęki höfšu ekki veriš afhrķmuš. Meš frystitķma er įtt viš žann tķma sem tekur aš fyrsta heitasta hluta skrokkanna ķ 10 stiga frost. Žegar nišurstöšur eru skošašar veršur aš hafa ķ huga aš hitinn ķ skrokkunum žegar žeir fóru ķ frysti ķ Borgarnesi og Saušįrkróki var 10-20 stig en 0-6 stig į Hvolsvelli, og tók žvķ tveimur klukkustundum lengri tķma aš kęla žį ķ frostmark en skrokkana į Hvolsvelli.

Frystitķminn var fjórum til sjö tķmum styttri į berum skrokkum en į skrokkum ķ plasti og grisju og tók 8-12 tķma aš frysta beru skrokkana eftir žvķ hvort tęki voru afhrķmuš fyrir frystingu. Meš breyttum vinnubrögšum viš frystingu og mešferš kjöts ķ kjötsal mętti stytta frystitķmann um 2 tķma į Saušįrkróki og ķ Borgarnesi.

Žessi stytting frystitķma minnkar įlag į frystivélar og žar meš kęližörf. Grófir śtreikningar sżna aš sparnašur ķ rafmagnsnotkun yrši rśmlega 0,3 kr/kg kjöts ef keyrsla frystivéla yrši stytt um 7 tķma į dag. Įhrifin į ašra žętti frystikostnašar hafa ekki veriš metin.

Geymslužol. Ešlis- og efnabreytingar takmarka geymslužol į frosnu kjöti en žęr eru žrįnun, žurrkun og frostbruni.

Žrįnun örvast af sśrefni, ljósi, kopar, jįrni o.fl. atrišum. Hśn gengur mjög hęgt fyrir sig ķ kjöti meš harša fitu eins og dilkakjöti. Viš žrįnun myndast ólykt og óbragš sem aš lokum takmarka geymslužol kjötsins.

Magn žurrkunar fer eftir umbśšum, hitastigi og hitasveiflum og er žvķ hęgt aš koma ķ veg fyrir hana meš góšum ašstęšum og vinnubrögšum.

Frostbruni er žurr sįr, grį eša gręn aš lit, į yfirborši kjöts, sem haldast žurr eftir žišnun kjötsins. Hér skipta umbśšir, hitastig og sķšast en ekki sķst hitasveiflur mįli. Hitasveiflur į yfirborši kjöts um örfįar grįšur leiša til žess aš hluti ķskristallanna ķ kjötinu er stöšugt aš breytast ķ vatn og svo aftur ķ stęrri kristalla, skemma vefi kjötsins og žurrka žį upp.

Hęgt er aš koma ķ veg fyrir frostbruna meš nįkvęmri hitastillingu og loftžéttum umbśšum.

Brytjun styttir geymslužol kjöts ķ frysti žvķ mun meira og opnara yfirborš kemst žį ķ snertingu viš loftiš ķ geymslunum en ef um heila óskorna skrokka er aš ręša.
Geymslužol į frosnu dilkakjöti ķ plasti og grisju getur veriš 12-24 mįnušir og fer žar eftir ašstęšum og umgengi į hverjum staš.

8. tafla. Įhrif umbśša og afhrķmingar į frystitķma.

Geymslužol kjötsins sem brytjaš var ķ slįturtķš ķ fyrra var mjög misjafnt frį fimm mįnušum ķ yfir tólf mįnuši allt eftir ašstęšum į hverjum staš. Skżringin į stuttu geymslužoli eru hitasveiflur sem veršur aš og hęgt er aš koma ķ veg fyrir meš breyttum vinnubrögšum og bęttri ašstöšu. Passa žarf upp į aš hafa dyr į frystigeymslum opnar ķ sem stystan tķma. Til žess žarf aš koma sjįlfvirkum lokunarbśnaši į geymslurnar ķ Borgarnesi og į Saušįrkróki. Einnig žarf aš setja plaststrimla ķ dyrnar til aš koma ķ veg fyrir aš varmi leyti inn žegar žęr eru opnašar.

Į Hvolsvelli žar sem ašstęšur eru ķ lagi geymdist kjötiš ķ yfir 12 mįnuši ķ frystigeymslunni. Į Saušįrkróki er ašstęšum mjög įbótavant. Erfitt er aš loka dyrum og žarf aš gera žaš meš handafli, einnig er einangrun ķ lofti ónżt. Žar geymdist kjöt ķ litlum kössum ekki nema ķ fimm mįnuši ķ fyrra. Ķ Borgarnesi var brytjaša kjötiš haustiš 1989 geymt ķ tveimur geymslum viš mismunandi ašstęšur. Ķ stęrri geymslunni, žar sem kjötiš byrjaši aš žorna eftir sex mįnuši, var stöšugur umgangur og gleymdist oft aš loka dyrum sem eru mjög óžéttar og įn plaststrimla. Ķ minni geymslunni var mjög lķtill umgangur en ašstęšur aš öšru leyti lķkar og ķ stęrri geymslunni geymdist kjötiš ķ yfir tólf mįnuši.

Žessar hitasveiflur hafa įhrif jafnt į brytjaš kjöt og kjöt ķ heilum skrokkum og stytta žęr geymslužol kjötsins verulega. En lausnin į žessu vandamįli er einföld og kostar minna en margt annaš ķ rekstri slįturhśsa.

Hve mikiš geymslurżmi sparast viš brytjun og hver eru įhrif žess į geymslu-, dreifingar- og sölukostnaš?
Brytjun į frystu dilkakjöti ķ slįturtķš og birgšahald į stykkjum ķ staš skrokka hefur mikil įhrif į kostnaš viš geymslu, dreifingu og sölu kjötsins en ķ žessari tilraun var ašeins aš litlu leyti komiš inn į žessa hluti. Fara žarf nįkvęmlega ofan ķ forsendur stjórnunar og skrifstofukostnašar, heildsölukostnašar, rżrnunar, reksturs frystihśss og flutningskostnašar ķ slįturkostnaši og reikna śt hvaša įhrif minna geymslurżmi og hagręšing ķ birgšahaldi og dreifingu hefur til lękkunar į žessum lišum, sem nś eru um 50% af slįturkostnaši. Fjóršungslękkun myndi leiša til 12% lękkunar į slįturkostnaši og helmingslękkun til 25% lękkunar į slįturkostnaši. Hér er žvķ um mikiš hagmunamįl fyrir alla ašila aš ręša.

Ķ slįturtķšinni 1989 var geymslurżmi męlt svo og vinnukostnašur viš flutninga į kjöti śr slįturhśsum annars vegar ķ heilum skrokkum og hins vegar ķ stykkjum ķ kössum.

Geymslurżmi. Męlingar į geymslurżmi fóru fram į Saušįrkróki og ķ Borgarnesi. Litlir kassar spara ekki geymslurżmi er sparnašur vegna stórra brettakassa er 10-20% og viš žessar tölur bętist sķšan 20-25% vegna afskuršar.

Litlir kassar. Litlum kössum var staflaš į bretti fimm ķ hverja röš og fimm rašir į bretti eša samtals 25 kassar į hvert bretti. Žessi eining męldist 1,128 rśmmetrar. En mešalrśmžyngd stykkja ķ litlum kössum var (DI-2):

9. tafla. Rśmžyngd kjöts ķ frystigeymslum į Saušįrkróki haustiš 1989.


Litlir kassar og stórir kassar. Ķ geymslunni į Saušįrkróki var stęša meš einni röš af stórum kössum og tveimur röšum af litlum kössum sem var 23,89 rśmmetrar (sex bretti ķ hverri röš). En žaš samsvarar 488 heilum DI-2 skrokkum eša 7071 kg. Ķ hverjum stórum kassa voru aš mešaltali 474 kg af kjöti. Magn kjöts ķ stęšunni var žvķ:


Meš sömu śtreikningum mį finna śt aš ķ stęšu meš tveimur röšum af stórum kössum og einni stęšu af litlum kössum sparast 10,0% rżmi vegna brytjunarinnar og 27% vegna afskuršarins eša samtals 37%. Sparnašur ķ geymslurżmi ķ stęšu meš stórum kössum vęri 18% vegna brytjunar og 29% vegna afskuršar eša samtals 47%.
Haustiš 1988 fengust svipašar nišurstöšur ķ Borgarnesi, ž.e. um 20% sparnašur ef engum afskurši var hent og 45% sparnašur ef afskurši var hent.

Flutnings- og dreifingarkostnašur. Ekki er vitaš hvaš žessi sparnašur ķ geymslurżmi hefur į flutnings- og dreifingarkostnaš en vinnumęlingar į flutningi kjöts śr geymslum į bķla gefa vķsbendingu ķ žessum efnum:

10. tafla.



Vinnukostnašur lękkar fjór- til tķfalt eftir tęknistigi slįturhśsanna og žetta eina atriši lękkar slįtur- og dreifingarkostnaš um 0,26-0,94 kr/kg eša 0,2-0,7%.

Sparnašur viš flutninga frį slįturhśsi samsvara sparnaši ķ geymslurżmi og fęra mį rök fyrir žvķ jafnmikiš sparist viš losun og hlešslu bķlanna.

Rżrnun vegna hnjasks og óhappa viš flutninga ętti aš stórminnka.

Meš bęttu birgšahaldi, minna geymslurżmi og beinni dreifingu vöru śr slįturhśsi til kaupenda ętti aš vera hęgt aš draga śr sölukostnaši.

Hver verša įhrif kaupa į afskurši į veršlagningu og veršžol nżrra stykkja, ž.e. bógleggs og framstykkis?
Ekki er fariš aš vinna og selja vörur śr žessum stykkjum ķ neinu verulegu magni. Margir möguleikar eru į nżtingu žessara stykkja og veršur žessi vetur aš skera śr um hvort markašur sé fyrir žau og hvaša verš neytendur eru tilbśnir aš greiša fyrir vörur śr žeim.

ĮLYKTANIR

Hér aš framan hefur veriš lżst tilraun meš brytjun į dilkakjöti ķ žremur slįturhśsum haustiš 1989 og svörum viš žeim spurningum sem lagšar voru til grundvallar.

Helsta įlyktunin sem draga mį af žessari tilraun er, aš mišaš viš nśverandi ašstęšur viš slįtrun og ķ slįturhśsum er mjög erfitt aš stunda brytjun į dilkakjöti ķ slįturtķš. Hvergi er hęgt aš brytja dagsslįtrun. Til žess žarf aš fękka žeim lömbum sem slįtraš er į hverjum degi og lengja žar meš slįturtķš. Einnig žarf aš breyta skipulagi og innréttingum hśsanna. Žessar breytingar myndu žurfa rękilegan undirbśning og tękju mikinn tķma og kostušu töluvert fé sem erfitt er aš afla.

Mišaš viš nśverandi ašstęšur mętti brytja 400-1000 skrokka ķ flestum slįturhśsum landsins viš lélegar ašstęšur eša um 2500-3000 tonn ķ hverri slįturtķš. En kostir brytjunarinnar myndu ekki koma ķ ljós ef bęši nżja og gamla kerfiš vęru ķ gangi ķ öllum hśsunum. Ešlilegra vęri aš sérhęfa įkvešin hśs, žar sem eru mest geymsluvandręši og mikill vinnukostnašur viš slįtrunina, til brytjunar og lękka žannig mešalslįturkostnaš yfir allt landiš.

Įvinningur og įhugi slįturleyfishafa į brytjun ķ slįturtķš fer aš mestu eftir tęknistigi žeirra og geymsluvandręšum. Žannig getur į einum staš, sį mannskapur sem sparast, meš breyttum vinnubrögšum, brytjaš allt kjötiš sem til fellur mešan į öšrum stöšum žarf aš bęta viš tveimur til žremur mönnum.

Eina sög žarf į hverja 500 skrokka og 3-4 menn til snyrtingar og frįgangs į žeim.

Umbśšakostnašur eykst mjög lķtiš eša minnkar viš brytjun ef skrokkar eru frystir berir en rżrnun viš frystingu eykst um 0,55% en minnkar ķ frystigeymslu og viš flutninga.

Frystitķmi styttist um 4-7 tķma ef skrokkar eru frystir berir en ekki ķ plasti og grisju og sparar žaš um 0,3 kr/kg ķ orku.

Sparnašur ķ geymslurżmi ef pakkaš er ķ litla kassa er enginn ef engum afskurši er hent, annars er hann 20-25%. Mišaš viš sömu forsendur er sparnašur viš aš nota stóra brettakassa 20% og 45%. Ef brytjun yrši almennt tekin upp myndi žetta leiša til minni geymslukostnašar.

Helsti kostur brytjunarinnar er lękkun dreifingar- og sölukostnašar, en nįkvęma śttekt žarf til aš fį įręšanlegar tölur um hann. Sem dęmi mį nefna aš breyting į birgšahaldi śr stęšum meš heilum skrokkum ķ stykki ķ brettakössum lękkar vinnukostnaš viš flutninga śr frystigeymslum ķ slįturhśsum į flutningabķla fjór- til tķfalt allt eftir tęknistigi viškomandi hśss.

Ef lagt yrši ķ kostnaš viš breyta slįturhśsum svo hęgt vęri aš brytja dagsslįtrun myndi lękkun slįturkostnašar fara eftir tęknistigi hśsanna. Ķ tęknivęddustu hśsunun yrši lękkunin minnst en mest ķ hśsum meš litla tęknivęšingu. En meš hagręšingu ķ žeim mętti lękka mešalslįturkostnaš og žar meš verš til neytenda.

Mjög erfitt er aš meta įhrif žessara breytinga į lękkun slįturkostnašar, og enn vantar įbyggilegar tölum um dreifingar- og sölukostnaš og er eftirfarandi tafla žar sem leiddar eru lķkur aš žvķ aš žessi breyting myndi lękka slįturkostnaš um 7-11% birt meš žeim fyrirvara.

11. tafla. Įhrif brytjunar ķ slįturtķš į slįturkostnaš (mišaš viš launakostnaš 750 kr/klst.).


Sparnašurinn er žvķ frį žvķ aš vera enginn upp ķ žaš aš vera um 25 kr/kg, sem er um 20% af slįturkostnaši, allt eftir tęknistigi viškomandi hśsa, en mešaltališ er sennilega į milli 10-15 kr/kg og žvķ lķklegt aš breytingin, ef ekki er reiknaš meš fjįrmagnskostnaši vegna hennar, lękki slįturkostnaš um 7-11% aš mešaltali.

ĮFRAMHALD TILRAUNAR

Ef framhald į aš verša į žessum tilraunum žarf aš nį góšu samkomulagi og samvinnu viš alla slįturleyfishafa ķ landinu og lįta žį taka žįtt ķ undirbśa frekari ašgeršir žvķ žaš er allra hagur aš draga śr slįturkostnaši og lękka žannig verš į dilkakjöti. Semja žarf viš įkvešin hśs um aš brytja allt dilkakjöt ķ slįturtķš en reyna aš foršast aš vera meš tvö kerfi ķ gangi.

Skoša žarf mun betur en gert hefur veriš alla žętti slįturkostnašar og hvernig bęta megi įstandiš hjį žeim hśsum sem halda honum uppi svo hęgt verši aš lękka hann.

Einnig er ljóst aš stórir brettakassar eru bara milliumbśšir og žvķ vęri ęskilegt aš leggja meiri įherslu į pökkun kjötsins ķ endanlegar umbśšir hvort sem um vinnslu-, heildsölu- eša smįsölupakkningar vęri aš ręša. Hér liggur beint viš aš tengja saman žessar tilraunir og sölu į lambakjöti į lįgmarksverši.

Lķta žarf sérstaklega į pökkun ķ loftdregnar umbśšir fyrir frystingu svo og į śrbeiningu og nżtingu į žyngstu og feitustu kjötflokkunum.