Ašskotaefnin kadmķn, kvikasilfur og blż og nęringarefnin jįrn, kopar, sink og mangan ķ lifur og nżrum ķslenskra lamba

HöfundurŚtgefandiŚtgįfuįrŚtgįfustašur
Ólafur Reykdal, Arngrķmur ThorlaciusRALA2000Reykjavķk
RitĮrgangurTölublašBls.
Fjölrit RALA200020437-56

Snefilefni Lomb.pdf


Geršar voru męlingar į žremur ašskotaefnum (kadmķni, kvikasilfri og blżi) og fjórum nęringarefnum (jįrni, kopar, sinki og mangani) ķ lifur og nżrum ķslenskra lamba. Sżni voru tekin ķ slįturhśsunum į Selfossi, Höfn ķ Hornafirši, Hśsavķk, Blönduósi, Hólmavķk og ķ Borgarnesi įrin 1991 og 1992. Sżnafjöldi var 96 fyrir hvort lķffęri. Aš auki voru tekin sex sżni śr lömbum sem gengu nįlęgt Heklu nokkrum mįnušum eftir gosiš 1991.

Styrkur kadmķns og kvikasilfurs reyndist vera meš žvķ lęgsta sem birt hefur veriš erlendis. Hęsta gildiš fyrir kadmķn var 51% af hįmarksgildi ķ reglugerš. Styrkur žessara efna var breytilegur eftir svęšum. Styrkur kadmķns var hęstur ķ lķffęrum frį Vestfjöršum og Vesturlandi og styrkur kvikasilfurs var hęstur ķ lķffęrum frį Žingeyjarsżslum. Yfirleitt var styrkur efnanna lęgstur ķ sżnum frį Sušurlandi. Kadmķninnihald mosa, sem męlt var ķ norręnu verkefni į sviši umhverfisvöktunar, var ekki nothęft til aš spį fyrir um kadmķn ķ lifur og nżrum lamba. Styrkir kadmķns og kvikasilfurs ķ lķffęrum lamba, sem voru į beit ķ nįgrenni Heklu eftir eldgosiš 1991, voru ekki verulega frįbrugšnir gildum fyrir önnur sżni af Sušurlandi.

Styrkur jįrns og kopars ķ lifur og nżrum var breytilegur eftir landsvęšum. Gildi fyrir bęši žessi efni voru mjög breytileg og var tķfaldur munur į hęstu og lęgstu kopargildum fyrir lifur. Ķ um žrišjungi sżna af lambalifur var svo lķtill kopar aš um dulinn koparskort gęti veriš aš ręša. Aftur į móti var mikiš jįrn ķ öllum sżnum af lambalifur. Styrkur jįrns ķ lambalifur fylgdi svipušu mynstri og kom fram fyrir mosa.

Jįrn, kopar, sink og mangan ķ lifur og nżrum lambanna auka į nęringargildi žessara afurša. Auk žess er styrkur kadmķns, kvikasilfurs og blżs žaš lķtill aš hęgt er aš męla meš neyslu į žessum afuršum. Žaš sama veršur ekki sagt um hlišstęšar afuršir ķ sumum išnašarlöndum žar sem žęr eru óhęfar til neyslu. Žessi atriši kunna aš skipta auknu mįli ķ framtķšinni. Nišurstöšurnar styšja hreinleikaķmynd ķslenskra lambaafurša.

Inngangur


Efnin
Kadmķn, kvikasilfur og blż hafa alltaf veriš til stašar ķ nįttśrunni og ešlilegt er aš lķfverur innihaldi žessi efni ķ lįgum styrk. Efnin hafa sloppiš śt ķ umhverfiš viš margs konar išnašarstarfsemi og žvķ hefur vķša komiš fram aukning į styrk žeirra ķ matvęlum. Kadmķn, kvikasilfur og blż gegna engu žekktu hlutverki ķ lķkömum manna og dżra. Hins vegar geta žessi efni haft eiturverkanir fari styrkur žeirra yfir įkvešin mörk. Ķ flestum löndum eru ķ gildi reglugeršir um ašskotaefni ķ matvęlum og eru žar m.a. tilgreind hįmarksgildi fyrir kadmķn, kvikasilfur og blż. Óheimilt er aš dreifa matvęlum sem innihalda ašskotaefni umfram hįmarksgildi.

Öšru mįli gegnir um nęringarefnin jįrn, kopar, sink og mangan. Öll eru žau naušsynleg fyrir lķkamsstarfsemina žótt žau geti veriš óęskileg ķ miklu magni og jafnvel valdiš eitrunum. Einnig žessi efni geta borist śt ķ umhverfiš vegna mengunar frį išnaši.

Umhverfi og hreinleiki afurša
Mjög mikilvęgt er fyrir landbśnašinn aš fylgjast vel meš ašskotaefnum ķ matvęlum og umhverfi. Mikilvęgar upplżsingar fįst um hreinleika matvęla, įstand jaršvegs, fóšurs og slįturdżra. Žar sem kadmķn, kvikasilfur og blż safnast fyrir ķ lifur og nżru skepna gefur styrkur efnanna ķ žessum lķffęrum vķsbendingu um mengun eša hreinleika beitilandanna.

Vitaš er aš kvikasilfur og fleiri efni geta borist śt ķ vistkerfiš ķ miklum męli viš eldgos. Norręnt verkefni į sviši umhverfisvöktunar leiddi ķ ljós hįan styrk nokkurra efna (einkum kadmķns, jįrns og kopars) ķ ķslenskum mosum og var styrkurinn ķ vissum tilfellum talsvert hęrri en į hinum Noršurlöndunum, en įlitiš er aš įfok jaršvegs skżri žennan mun aš miklu leyti. Žessi atriši hafa leitt til žess aš menn hafa dregiš ķ efa aš Ķsland vęri eins ómengaš og af er lįtiš žegar litiš er til mįlma. Nišurstöšur śr žvķ verkefni sem hér er kynnt sżna hins vegar aš mįlmar ķ mosum eru ekki nothęfur męlikvarši į mįlma ķ lambaafuršum.

Mögulegt er aš kadmķn berist śr fosfatįburši ķ bśfé. Til aš halda kadmķnmengun matvęla og umhverfis ķ lįgmarki er mikilvęgt aš velja tilbśinn įburš meš sem minnstu kadmķni. Žaš kemur sér nś vel aš notašur hefur veriš įburšur meš litlu kadmķni į Ķslandi. Mikilvęgt er aš svo verši įfram.

Ķ mörgum löndum er fólki rįšlagt aš neyta innmatar śr slįturdżrum ķ mjög takmörkušu magni eša alls ekki vegna hįs styrks ašskotaefna. Žetta er aš mörgu leyti óheppilegt žar sem innmatur er sérlega nęringarrķkur. Ljóst er aš engin įstęša er til aš takmarka neyslu į ķslenskum lambainnmat vegna kadmķns, kvikasilfurs eša blżs. Žetta kann einnig aš renna stošum undir śtflutning į lambainnmat til landa žar sem innanlandsframleišslan er ekki hęf til manneldis. Žess ber žó aš geta aš lifur slįturdżra getur innihaldiš svo mikiš af A-vķtamķni aš hennar žurfi aš neyta ķ hófi.


Verkefniš
Markmišiš meš žvķ verkefni sem hér er greint frį var aš fį įreišanleg višmišunargildi fyrir kadmķn, kvikasilfur, blż, jįrn, kopar, sink og mangan ķ lifur og nżrum lamba svo bera mętti saman viš afuršir frį öšrum löndum. Einnig įtti aš leggja grunn aš žekkingu į magni žessara ólķfręnu snefilefna ķ lķffęrum lamba og rannsaka samband žeirra viš sömu efni ķ umhverfinu. Nišurstöšurnar auka viš žekkingu okkar į hreinleika ķslensks umhverfis og landbśnašarvara. Žęr nżtast viš kynningar, sölustarfsemi og umfjöllun um öryggi afuršanna.

Ólafur Reykdal hafši umsjón meš verkefninu, vann viš sżnatöku, vinnslu sżna og uppgjör. Arngrķmur Thorlacius sį um žróun męliašferša og męlingar. Gušrķšur Žórhallsdóttir og Žorsteinn Jóhannsson unnu viš sżni og męlingar.


Efni og ašferšir

Sżni

Sżni af lambalifur og lambanżrum voru tekin ķ slįturhśsunum į Selfossi, ķ Borgarnesi, į Hólmavķk, Blönduósi, Hśsavķk og Höfn ķ Hornafirši. Sżnatakan fór fram ķ slįturtķš įrin 1991 og 1992. Slįturtķš var skipt upp ķ žrjś jafnlöng tķmabil og voru sżni tekin į fyrsta tķmabilinu og aftur į žvķ sķšasta. Hverju sinni voru tekin fjögur sżni og fóru lķffęri śr fimm lömbum ķ hvert sżni. Tilviljun réš žvķ hvaša bęir lentu ķ śrtakinu en sżnatakan hverju sinni dreifšist į heilan dag. Eftir į var fundiš śt frį hvaša bęjum lömbin voru. Stašsetning bęjanna er sżnd į 1. mynd. Sżnafjöldi var 192, ž.e. 96 sżni fyrir hvora tegund lķffęris.

Į įrinu 1991 voru aš auki tekin sżni śr lömbum sem gengu nįlęgt Heklu. Gos ķ Heklu hófst žann 17. janśar 1991 og žvķ lauk 11. mars sama įr. Žessi sżni voru fyrir utan tilraunaskipulagiš og voru lömbin valin žannig aš žau höfšu gengiš nįlęgt svęšum žar sem aska féll ķ gosinu. Lömbin voru frį bęjunum Skarši, Hólum og Nęfurholti.






Sżnunum var komiš fyrir ķ frystigeymslu į RALA žar til žau voru hökkuš. Vinnsla sżnanna var sérlega hreinleg til aš koma ķ veg fyrir aš žau mengušust.

Męlingar

Sżni voru undirbśin į sama hįtt fyrir allar męlingar meš žvķ aš leysa žau upp ķ saltpéturssżru og vetnisperoxķši meš örbylgjuhitun og auknum žrżstingi ķ lokušum hylkjum. Viš męlingar į kadmķni og blżi var notaš atómgleypnitęki meš grafķtofni. Upplausninni var skammtaš meš pķpettu ķ grafķtofninn sem sķšan var hitašur ķ įföngum upp ķ 1200°C fyrir kadmķn og 2200°C fyrir blż. Viš žetta sundrast aska sżnisins ķ atóm sem męld eru meš ljósgleypnimęlingu.

Kvikasilfur var einnig męlt meš atómgleypnitęki og var žį notuš svokölluš kaldeimsmęling. Kvikasilfurssambönd ķ sżni eru žį afoxuš meš bórhydrķš- lausn til aš mynda kvikasilfursgufu sem skilin er frį męlilausninni og atómin eru greind meš ljósgleypnimęlingu. Viš žessa męlingu er notuš flęši-innspżtingarašferš til aš halda sżnastęrš ķ lįgmarki.

Til męlinga į jįrni, kopar, sinki og mangani var notaš tęki fyrir atómśtgeislunarmęlingu ķ rafgasi eša plasma (ICP-tęki).

Viš gęšaeftirlit meš męlingunum voru notuš žrjś višmišunarsżni meš žekkta samsetningu (BCR Certified Reference Materials). Heimtur efnanna voru męldar. Nišurstöšur žessara męlinga eru sżndar ķ 15. og 16. töflu. Nišurstöšur blżmęlinga standast ekki allar gęšakröfur sem geršar voru žar sem nišurstöšur męlinga į višmišunarsżnum viku of mikiš frį žekktum gildum. Ašrir gęšažęttir fyrir blż, svo sem greiningarmörk, heimtur og breytileiki ķ męlingum, voru fullnęgjandi. Nišurstöšur fyrir önnur efni, sem męld voru, eru fullnęgjandi.

Upplausn 29 sżna var tvķtekin til aš kanna įreišanleika męlinga. Nišurstöšur fyrir kadmķn (µg/kg) voru eftirfarandi: Upplausn 1: 31,0 + 19,4 (10,8-114) og upplausn 2: 31,0 + 17,9 (9,2-100). Nišurstöšur eru mešaltal + SD (lęgst – hęst). Einnig var jįrn, mangan, kopar og sink endurmęlt ķ 32 upplausnum sżna. Munur į mešaltölum fyrstu og annarrar męlingar var 1% fyrir kopar, 18% fyrir jįrn og sink og 21% fyrir mangan.

Upplausn sżna
Sżni (0,2 g žurrefni) var vegiš ķ teflonhylki, bętt var ķ 3 ml af hreinni (suprapur) saltpéturssżru og 2 ml af vatnsefnisperoxķš (pro analysi). Hylkinu var komiš fyrir ķ lokašri bombu (Parr 4782) sem var sett ķ örbylgjuofn įsamt bikarglasi meš 100 ml af vatni. Žrjįr bombur voru hitašar ķ senn ķ örbylgjuofninum ķ 3 mķn. Upplausninni ķ teflonhylkinu var hellt yfir ķ tilraunaglas śr plasti. Hylkiš var skolaš meš afjón-ušu vatni sem bętt var ķ tilraunaglasiš og loks var žynnt aš 12 ml merki, einnig meš afjónušu vatni. Innihaldi tilraunaglasanna var blandaš meš žvķ aš hvolfa glösunum nokkrum sinnum. Notašir voru tappar śr plasti. Eftir notkun voru teflonhylki skoluš tvisvar sinnum meš afjónušu vatni og lįtin žorna. Hylkin voru žurrkuš meš örlitlu asetóni ef žau voru ekki oršin žurr žegar kom aš śtvigtun. Tilraunaglös og tappar voru hreinsuš meš saltpéturssżru og afjónušu vatni.

Męlingar
Viš męlingar į kadmķni og blżi var 20 µl af upplausn pķpetteraš ķ grafķtofn. Notaš var Perkin Elmer 2380 atómgleypnitęki meš HGA-400 grafķtofni. Kadmķn var męlt viš 228,8 nm, blż viš 283,3 nm og notuš var deuterium bakgrunnsleišrétting. Grafķtröriš var hitaš ķ fjórum žrepum: žurrkun, öskun, atómeimingu og eftirbrennslu. Hitastig viš atómeimingu var 1200°C fyrir kadmķn og 2200°C fyrir blż. Viš męlingar į kvikasilfri var einnig notuš óžynnt upplausn. Fyrir ICP-męlingarnar var bętt ķ afjónušu vatni sem nam 50%, ž.e. žynningarstušull var 1,5. Viš upphaf męlinga hvers dags voru geršar męlingar į višmišunarsżni og gengiš śr skugga um aš męlinišurstöšurnar vęru ķ lagi. Višmišunarsżni, stašall og sżrublankur voru sķšan męld reglulega milli męlinga į sżnunum sjįlfum.

Tölfręšiuppgjör

NCSS tölfręšiforritiš (Number Cruncher Statistical System) var notaš viš uppgjör. Fervikagreining var notuš til aš meta marktękan mun eftir svęšum, įrum og sżnatökutķmabilum. Pearsons fylgnistušlar voru reiknašir til aš meta fylgni efna ķ lifur og nżrum.





Nišurstöšur

Allar nišurstöšur eru gefnar upp fyrir ferskvigt. Žurrefni ķ lifur var aš mešaltali 29,8 g/100g (28.5-32,8 g/100g) og žurrefni ķ nżrum var aš mešaltali 21,3 g/100g (19,8-22,8 g/100g). Marktękur munur (p<0,001) var į žurrefni eftir land-svęšum fyrir bęši lķffęrin. Uppgjör var žvķ gert bęši fyrir ferskvigt og žurrvigt en nišurstöšur voru samhljóša hvor leišin sem var farin.

Viš gęšaeftirlit meš męlingum voru notuš heimtupróf og višmišunarsżni meš žekktan styrk efnanna sem var veriš aš męla. Gęši męlinga voru fullnęgjandi aš undanskildum męlingum į blżi ķ višmišunarsżnum. Blżnišurstöšur eru žvķ settar fram meš fyrirvara.

Kadmķn

Kadmķn śr fóšrinu safnast fyrir ķ nżrum og lifur skepnanna og eykst magniš meš aldri. Styrkur kadmķns ķ kjötinu sjįlfu er umtalsvert lęgri en ķ lifur og nżrum. Styrkur kadmķns og fleiri ólķfręnna snefilefna ķ innmat er hins vegar oft notaš sem vķsbending um heilnęmi kjötsins. Meš žvķ aš męla kadmķn ķ lifur og nżrum fęst nokkur vķsbending um mengun beitilandanna.

Nišurstöšur
Nišurstöšur męlinga į kadmķni koma fram ķ 17. töflu. Marktękur munur kom fram eftir svęšum (lifur p<0,01, nżru p<0,001). Flest hęstu gildin fyrir kadmķn komu fram į Vestfjöršum, Sušausturlandi og Vesturlandi. Ekki var marktękur munur į magni kadmķns ķ innmat žegar įrin 1991 og 1992 voru borin saman. Munur kom heldur ekki fram eftir žvķ hvort sżni voru tekin snemma eša seint ķ slįturtķš.



Kadmķn ķ lifur var aš mešaltali 0,045 mg/kg fyrir öll svęšin en mišgildiš er aftur į móti lęgra, 0,035 mg/kg. Mešaltal fyrir nżru var 0,058 mg/kg og mišgildi 0,040 mg/kg. Ķ eftirlitsmęlingum yfirdżralęknis hafa fengist svipašar nišurstöšur (Brynjólfur Sandholt 1992).

Svo viršist sem nokkur fylgni sé milli kadmķns ķ lifur og nżrum og er fylgnistušull 0,70. Aš jafnaši var heldur meira kadmķn ķ ķslenskum lambanżrum en ķ lifur og var hlutfalliš aš mešaltali 1,3. Hlutfalliš er ķ 75% tilfella undir 1,5. Ķ erlendum rannsóknum kemur yfirleitt ķ ljós aš talsvert meira kadmķn er ķ nżrum en lifur. Śt frį upplżsingum ķ 18. töflu mį sjį aš hlutfalliš milli kadmķns ķ nżrum og kadmķns ķ lifur er į bilinu 1,9-3,9 ķ nokkrum erlendum rannsóknum.

Samkvęmt Kostial (1986) er kadmķn ķ dżrum tekiš upp śr blóši ķ lifur og žar binst žaš próteinum (metallóžķonein). Kadmķn losnar hęgt śr lifrinni og flyst meš blóšinu einkum til nżrna. Žar sem lifrin er stęrra lķffęri en nżrun geymir hśn stęrstan hluta kadmķnsins ķ lķkamanum. Žaš getur veriš aš hlutfallslega lķtiš kadmķn ķ nżrum ķslensku lambanna sé vegna žess hve ung žau eru viš slįtrun. Einnig getur veriš aš lķtiš kadmķn ķ fóšri geri lifrinni kleift aš binda žaš aš mestu leyti.

Umhverfisžęttir
Žaš sem ręšur mestu um styrk kadmķns ķ lifur og nżrum er aldur dżrs og styrkur kadmķns ķ umhverfinu. Lömb fį alltaf eitthvaš af jaršvegi meš grasinu sem bitiš er. Į Nżja-Sjįlandi er tališ aš jaršvegur geti numiš a.m.k. 10% af žvķ žurrefni sem skepnan innbyršir (Grace o.fl. 1996). Ķslenskur jaršvegur inniheldur eitthvaš af kadmķni og fjölmörgum öšrum ólķfręnum snefilefnum. Žvķ mį ętla aš įfok jaršvegs auki žaš kadmķn sem lömb fį ķ sig. Hins vegar kom ķ ljós aš hęstu gildin fyrir kadmķn ķ ķslenskum lambainnmat voru frį svęšum utan gosbeltisins žar sem sķst gętir įfoks jaršvegs. Lęgstu gildin voru frį Sušurlandi žar sem bśast mį viš nokkru įfoki jaršvegs. Žessar nišurstöšur gefa žvķ tilefni til aš hugleiša hversu vel kadmķn er nżtanlegt, enda getur samspil żmissa ólķfręnna snefilefna haft įhrif į žaš hversu mikiš kadmķn er tekiš upp śr meltingarvegi. Žar sem ķslenskur jaršvegur er jįrnrķkur er hugsanlegt aš jįrn śr jaršvegi dragi śr nżtingu kadmķns ķ meltingarvegi lamba vegna samkeppni jónanna (antagonistic interaction). Önnur snefilefni en jįrn gętu einnig komiš viš sögu. Žekkt er aš jįrn og sink geta dregiš śr frįsogi kadmķns žegar magn kadmķns er umtalsvert, en minna er vitaš um ešli samspilsins žegar styrkur kadmķns er lįgur (Kostial 1986).

Hęgt er aš bera saman kadmķn ķ mosum og innmat lamba eftir landshlutum. Įriš 1990 var Ķsland ķ fyrsta skipti meš ķ norręnni rannsókn į ólķfręnum snefilefnum ķ mosum. Erlendis hafa slķkar nišurstöšur veriš notašar til aš meta loftborna mengun. Ķ ķslenskum mosum kom fram talsvert kadmķn og var styrkurinn hęstur į gosbeltinu (Rühling 1992, Ruhling og Steinnes 1998) en žetta hefur veriš rakiš til įfoks jaršvegs. Hęstu og lęgstu gildi fyrir kadmķn ķ lambainnmat dreifšust meš öšrum hętti og mosarannsóknin gefur žvķ ekki vķsbendingar um kadmķn ķ ķslenskum lambaafuršum.

Ósennilegt er aš kadmķn śr tilbśnum įburši skżri breytileika ķ kadmķni fyrir ķslenskar lambaafuršir. Įburšur sem framleiddur er ķ Gufunesi inniheldur lķtiš kadmķn. Į Nżja-Sjįlandi og Įstralķu hefur veriš notašur įburšur meš nokkru af kadmķni. Kadmķn ķ jaršvegi į Nżja-Sjįlandi hefur aukist frį žvķ sem įšur var vegna notkunar į fosfat-įburši (Grace o.fl. 1993). Tilraunir žar ķ landi hafa einnig sżnt aš kadmķn ķ įburši eykur kadmķninnihald bęši jaršvegs og gróšurs (Roberts o.fl. 1997). Ķ įstralskri rannsókn į lifur og nżrum saušfjįr (Langlands o.fl. 1988) kom fram landshlutamunur į styrk efnisins. Höfundarnir töldu aš muninn mętti rekja til žess aš jaršvegur sem skepnurnar innbyrtu hefši veriš mengašur kadmķni śr įburši. Robert o.fl. (1997) fundu hins vegar aš lķtill hluti kadmķns sem saušfé fékk kom śr jaršvegi, heldur kom kadmķniš aš langmestu leyti śr plöntum.

Styrkir kadmķns ķ lifur lamba frį bęjunum Skarši, Hólum og Nęfurholti ķ nįgrenni Heklu voru 0,015, 0,022 og 0,053 mg/kg. Lömbin įttu aš hafa veriš į beit ķ nįgrenni viš svęši žar sem aska féll ķ Heklugosinu 1991. Kadmķn ķ öšrum sżnum sem tekin voru af lifur frį bęjum į Sušurlandi sama įr (1991) var į bilinu 0,009 til 0,053 mg/kg. Žessi sżni voru įtta og voru śr lömbum frį bęjum vķša į Sušurlandi (Fljótshlķš, Landeyjum, Holtahreppi, Hrunamanna-hreppi, Gnśpverjahreppi, Biskupstungum og Ölfusi). Styrkir kadmķns ķ nżrum lamba frį Skarši, Hólum og Nęfurholti voru 0,027, 0,063 og 0,076 mg/kg en nišurstöšur frį öšrum bęjum į Sušurlandi žetta įr voru į bilinu 0,010 til 0,058 mg/kg. Kadmķn ķ nżrum lamba frį Hólum og Nęfurholti er nokkru hęrra en męldist ķ öšrum sambęrilegum sżnum frį Sušurlandi en ekki veršur fullyrt hvort um įhrif frį eldgosinu er aš ręša. Alla vega eru įhrifin ekki umtalsverš ķ žessum tilfellum.

Samanburšur viš hįmarksgildi ķ reglugerš
Ķ reglugerš um ašskotaefni er sett hįmarksgildi fyrir styrk kadmķns ķ innmat. Į Ķslandi er hįmarksgildiš fyrir innmat 0,5 mg kadmķn/kg. Sama hįmarksgildi gildir hjį Evrópusambandinu. Hęsta gildiš śr žeirri rannsókn sem hér er kynnt var 51% af hįmarksgildinu. Ķ rannsókn į Nżja-Sjįlandi 1993 fór kadmķn ķ nżrum saušfjįr yfir leyfilegt hįmark ķ 22-28% tilfella en į žeim tķma var hįmarkiš tvöfalt hęrra eša 1 mg/kg. Styrkur kadmķns ķ nżrum fór eftir aldri skepnanna. Žannig innihélt 1% af nżrum lamba og 30% af nżrum fulloršins fjįr meira en leyfilegt magn kadmķns (Roberts o.fl. 1994). Ķ įstralskri rannsókn fór kadmķn ķ lambanżrum ķ engu tilfelli yfir hįmarksgildiš, sem žį var 2,5 mg/kg, en 2% sżnanna fóru yfir 1 mg Cd/kg (Morkombe o.fl. 1994). Kadmķn ķ 72% sżna af nżrum śr fulloršnu fé fór yfir hįmarksgildi. Kadmķn ķ lifur og nżrum saušfjįr jókst meš aldri, var hęrra į žungbeittum svęšum og hęst ķ Sušur- og Vestur-Įstralķu.


Samanburšur viš erlendar nišurstöšur
Ķ 18. töflu eru sżndar nišurstöšur fyrir kadmķn ķ lifur og nżrum saušfjįr frį nokkrum löndum. Kadmķn ķ lifur og nżrum ķslenskra lamba er meš žvķ lęgsta sem žekkist og mun lęgra en gefiš er upp ķ żmsum löndum. Hį gildi frį Sušur-Noregi vekja athygli en veriš getur aš sśr jaršvegur geri kadmķn ašgengilegt fyrir plöntur.



Kvikasilfur

Nišurstöšur fyrir kvikasilfur koma fram ķ 19. töflu. Gildin eru mjög lįg og hluti žeirra er undir greiningarmörkum, 7 µg/kg (žeim styrk sem hęgt var aš įkvarša meš nęgjanlegri vissu). Gildi sem eru lęgri en greiningarmörkin eru venjulega birt sem „<greiningarmörk“ eša <7 µg/kg ķ žessu tilfelli, en ķ žessari skżrslu eru öll śtreiknuš gildi gefin upp og notuš viš tölfręšilegt uppgjör.

Aš mešaltali var kvikasilfur ķ lambalifur 8,6 µg/kg en mišgildiš var 7,8 µg/kg. Mešaltal fyrir kvikasilfur ķ nżrum var 11,5 µg/kg en mišgildi var 9,0 µg/kg.

Marktękur munur kom fram eftir svęšum fyrir bęši lķffęrin (p<0,001). Aš mešaltali kom fram mest kvikasilfur ķ sżnum frį Žingeyjarsżslum. Į óvart kom aš sżni af Sušurlandi innihéldu minnst kvikasilfur og ekkert hęstu gildanna kom af žessu svęši. Lķtill munur var į kvikasilfri ķ lifrum og nżrum, nema helst fyrir Žingeyjarsżslur og Vestfirši. Žetta gęti bent til žess aš uppsöfnun į kvikasilfri hafi veriš lķtil. Algengt er aš erlendar rannsóknir sżni umtalsveršan mun į styrk kvikasilfurs ķ lifur og nżrum.


Kvikasilfur ķ nżrum var marktękt hęrra (p<0,001) 1991 (mešaltal 14,9 µg/kg) en 1992 (mešaltal 8,2 µg/kg). Fimm hęstu gildin komu fyrir 1991 og er um aš ręša sżni frį Žingeyjarsżslum og Vestfjöršum. Hępiš er aš rekja žennan įramun til eldgossins 1991. Marktękur munur milli įra kom ekki fram fyrir lifur. Aftur į móti kom fram marktękur munur milli sżnatökutķmabila fyrir lifur (p<0,01).

Styrkir kvikasilfurs ķ lifur lamba frį bęjunum Skarši, Hólum og Nęfurholti ķ nįgrenni Heklu voru 17, 5 og 3 µg/kg. Kvikasilfur ķ öšrum sżnum sem tekin voru af lifur frį bęjum į Sušurlandi sama įr (1991) var į bilinu 4 til 11 µg/kg. Styrkir kvikasilfurs ķ nżrum lamba frį Skarši, Hólum og Nęfurholti voru 9, 3 og 5 µg/kg en nišurstöšur frį öšrum bęjum į Sušurlandi žetta įr voru į bilinu 0 til 13 µg/kg. Öll žessi gildi eru mjög lįg og sum žeirra eru undir greiningarmörkum. Ķ žessum tilfellum eru engar afgerandi vķsbendingar um kvikasilfurmengun ķ lifur og nżrum vegna eldgossins.

Ķ Noregi hefur komiš fram munur į styrk kvikasilfurs ķ lambalifrum eftir landshlutum (Frųslie o.fl. 1985). Mešaltal fyrir sżni frį Sušur-Noregi var 16 µg Hg/kg en 4 µg/kg fyrir Noršur-Noreg. Okkar nišurstöšur liggja žarna į milli og eru yfirleitt mešal lęgri gilda sem birt hafa veriš (Vos o.fl. 1988).

Fiskafuršir eru helsta uppspretta kvikasilfurs ķ fęšinu. Ķ reglugerš um ašskotaefni ķ matvęlum nį hįmarksgildi fyrir kvikasilfur ašeins til fiskafurša. Yfirleitt er styrkur kvikasilfurs mjög lįgur ķ landbśnašarafuršum. Ķ slįturdżrum er styrkurinn hęstur ķ nżrum eša lifur. Ekki ętti aš vera mikil hętta į kvikasilfurmengun hér į landi en žó er vitaš aš kvikasilfur losnar śr lęšingi ķ eldgosum. Kvikasilfur sem žannig losnar er rokgjarnt og hefur veriš įlitiš aš žaš stušli ekki aš aukinni upptöku kvikasilfurs ķ menn į Ķslandi (Žorkell Jóhannesson 1980).

Blż

Nišurstöšur fyrir blż koma fram ķ 20. töflu. Hafa žarf ķ huga aš nišurstöšur blżmęlinga į višmišunarsżnum voru ekki fullnęgjandi og eru nišurstöšur fyrir blż žvķ birtar meš fyrirvara. Lambalifrar og lambanżru af Sušausturlandi skera sig śr meš hęstan styrk blżs. Styrkurinn fyrir hin svęšin viršist vera svipašur. Munur eftir įrum kemur hins vegar ekki fram. Athygli vekur aš munur į blżi ķ lifur og nżrum er aš jafnaši fremur lķtill. Nišurstöšurnar eru meš žvķ lęgsta sem birt hefur veriš (Vos o.fl. 1988) og mun lęgri en birt hefur veriš fyrir išnašarsvęši (Falandysz 1991). Gildi fyrir blż ķ lifur og nżrum lamba sem voru į beit ķ nįgrenni Heklu eftir eldgosiš 1991 voru svipuš žeim gildum sem męldust ķ sambęrilegum sżnum annars stašar į Sušurlandi.

Ķ norręnum og evrópskum rannsóknum reyndist styrkur blżs ķ ķslenskum mosum mjög lįgur (Rühling 1992, Ruhling og Steinnes 1998) og var hann hęstur į Sušausturlandi. Fyrir blż fęst žvķ samsvörun milli blżs ķ lambalifur og loftborinnar blżmengunar samkvęmt męlingum į mosum. Reikna mį meš žvķ aš lįgan blżstyrk megi skżra śt frį lķtilli mengun frį blżbensķni utan höfušborgarsvęšisins. Einnig er minna blż ķ ķslensku bergi en ķ bergi meginlandanna (Kristjįn Geirsson 1994). Ķ Noregi hefur einnig komiš fram samręmi milli blżstyrks ķ lambalifur og loftborinnar blżmengunar (Frųslie 1985). Įlitiš er aš blż śr bensķni hafi veriš helsta uppspretta žessarar mengunar en į seinustu įrum hefur stórlega dregiš śr notkun blżs ķ bensķn.



Blż ķ slįtur­af­uršum fer eftir staš­bundinni blżmengun ķ beitilöndum eša fóšri. Blż safnast einkum fyrir ķ beinum og nżrum en styrkur ķ kjötinu sjįlfu er óverulegur. Į Ķslandi er hįmarksgildi fyrir blż ķ innmat 0,2 mg/kg. Okkar mešatal er um fjóršungur af žessu gildi. Hins vegar er žekkt ķ sumum žéttbżlum išnašarlöndum aš lambalifur er óneysluhęf vegna blżinnihalds. Ķ Žżskalandi hefur komiš ķ ljós aš meiri hętta er į aš lambalifur sé menguš meš blżi en kadmķni eša kvikasilfri (Langlands o.fl. 1988) enda hefur mikiš blż veriš notaš ķ išnaši į sķšustu įratugum.

Jįrn

Lambalifur reyndist vera sérstaklega jįrnrķk og voru nišurstöšurnar hęrri en višmišunargildi frį grannlöndunum. Ķ 21. töflu kemur fram aš mešaltal fyrir jįrn ķ lifur er lęgst fyrir lömb frį Vestfjöršum en hęstu gildin ķ lifrum lamba eru frį gosbeltinu. Munurinn var marktękur eftir svęšum (p<0,05). Samsvarandi munur fyrir jįrnmagn ķ mosum hefur komiš fram eftir svęšum (Rühling 1992, Ruhling og Steinnes 1998). Jįrn ķ lambanżrum var um žrišjungur af žvķ magni sem męldist ķ lifrum. Žótt nokkur munur hafi veriš į jįrni ķ nżrum eftir svęšum, fylgdi žaš ekki sama mynstri og ķ lifrinni.



Telja mį aš įfok jaršvegs skżri žann mun sem er į jįrni ķ mosum eftir landshlutum, enda er ķslenskt berg mjög jįrnrķkt og jaršvegur er sömuleišis jįrnrķkur. Einnig mį ętla aš jaršvegur sé helsta uppspretta jįrns fyrir lömbin. Jaršvegur getur gefiš umtalsveršan hluta af žeim steinefnum sem grasbķtar taka inn. Jaršvegur getur veriš 10-14% af žurrefni sem grasbķtar fį og allt upp ķ 40% er žekkt (Suttle o.fl. 1975). Ljóst er aš žannig fęst mikiš jįrn žótt ekki sé žaš allt tekiš upp śr meltingarvegi.

Hjį dżrum er jįrni haldiš ķ jafnvęgi meš žvķ aš stżra frįsogi žess śr meltingarvegi. Žeir žęttir sem einkum hafa įhrif į frįsogiš eru aldur og koparbśskapur dżrsins, magn og form jįrns ķ fóšri og efni sem geta aukiš eša dregiš śr nżtingu jįrns. Breytileikinn fyrir jįrn ķ ķslenskri lambalifur er athyglisveršur žar sem ekki er sjįlfgefiš aš mikiš jįrn ķ fóšri endurspeglist ķ lifur. Ętla mį aš skepnur į beit į gosbeltinu fįi sérlega mikiš af jįrni og hluti žess sé nżtanlegt. Rannsókn sem gerš var į steinefnabśskap ķslenskra hreindżra (Chase o.fl. 1994) styšur žaš aš grasbķtar į gosbeltinu fįi mikiš jįrn. Ķ fóšri hreindżranna męldist mikiš jįrn og höfšu greinarhöfundar nokkrar įhyggjur af mögulegri jįrneitrun.

Kopar

Nišurstöšur
Marktękur munur (p<0,01) kom fram į koparinnihaldi lambalifra eftir landshlutum (22. tafla). Tķfaldur munur er į hęstu og lęgstu kopargildum fyrir lifur ķ žessari rannsókn. Flest lęgstu gildin eru frį Sušurlandi og eru allra lęgstu gildin śr Fljótshlķš. Flest hęstu gildin eru frį Žingeyjarsżslum en žó koma hį gildi fyrir ķ öllum landshlutum. Žessi mikli munur er athuganarveršur vegna žess aš saušfé er mjög viškvęmt fyrir koparskorti.

Kopar ķ nżrum var ekki eins breytilegur og ķ lifur enda er lifrin žaš lķffęri sem geymir mestan kopar. Tęplega tvöfaldur munur var į hęstu og lęgstu kopargildum ķ nżrum.

Umhverfisžęttir
Ķslenskt berg er koparrķkt boriš saman viš meginlöndin (Kristjįn Geirsson 1994). Ķslenskir mosar innihalda meiri kopar en kom fram ķ mosum į hinum Noršurlöndunum og var styrkurinn hęstur į gosbeltinu (Rühling og Steinnes 1998). Svęšamunur į koparinnihaldi lifra tengist ekki gosbeltinu og žarf aš leita annarra skżringa.

Styrkur kopars ķ ķslenskum lambalifrum er lįgur boriš saman viš önnur lönd. Ķ norskri rannsókn (Frųslie o.fl. 1985) var styrkur kopars ķ lambalifur aš mešaltali rķflega tvöfalt hęrri en kom fram ķ ķslensku rannsókninni. Žaš mį žvķ ętla aš einhverjir žęttir dragi śr nżtingu kopars hjį ķslensku lömbunum. Žaš žarf žó aš hafa ķ huga aš talsveršur munur kann aš vera į koparinnihaldi lifra eftir saušfjįrkynjum.

Styrkur kopars ķ ķslenskum grösum hefur męlst frekar lįgur (Björn Gušmundsson og Žorsteinn Žorsteinsson 1980) og koparskortur ķ lömbum (fjöruskjögur) hefur einstöku sinnum greinst hér į landi ķ saušfé sem hefur veriš į fjörubeit. Įlitiš er aš ķ fjörugróšri sé efni sem dregur śr nżtingu kopars. Koparskortur hefur žó einnig veriš stašfestur ķ ķslensku saušfé sem ekki gengur ķ fjöru. Koparsślfat hefur ķ einstaka tilfellum veriš gefiš.

Samspil efna
Žekkt er aš jįrn, mólżbden, brennisteinn, sink og kadmķn geta dregiš śr nżtingu kopars hjį saušfé (Lee o.fl. 1999). Athyglin hefur mest beinst aš samspili mólybdens og kopars. Fįi skepnan mikiš mólybden getur žaš leitt til koparskorts. Samspil jįrns og kopars hefur veriš minna rannsakaš en Grace og Lee (1990) töldu aš jįrn ķ fóšri geti haft mikil įhrif į koparbśskap saušfjįr. Žeir gįfu saušfé jįrnsślfat og leiddi žaš til žess aš styrkur kopars ķ lifur lękkaši umtalsvert. Aftur į móti męldist ekki breyting į kopar ķ lifur žegar jįrn var gefiš ķ jaršvegi (Grace o.fl. 1996). Ķ annarri tilraun var sżnt fram į aš mólybdenrķkur jaršvegur dró śr nżtingu kopars hjį saušfé (Suttle o.fl. 1975).

Grasbķtar fį alltaf eitthvaš af jaršvegi meš žvķ grasi sem bitiš er og įfok jaršvegs veršur til žess aš auka viš žann jaršveg sem skepnur fį. Meš jaršvegi geta borist efni sem draga śr nżtingu kopars. Mikiš jįrn er ķ ķslenskum jaršvegi og er mögulegt aš žaš dragi śr nżtingu kopars hjį saušfé. Ekki er greinilegt samband milli jįrns og kopars ķ ķslensku lifrunum svo ekki veršur um žetta fullyrt. Lķtiš er vitaš um mólybden viš ķslenskar ašstęšur en vel er mögulegt aš žaš hafi įhrif į nżtingu kopars ķ ķslenskum lömbum.

Koparbśskapur
Jórturdżr hafa žį sérstöšu aš geta bundiš sérlega mikinn kopar ķ lifur en jafnframt hafa žau lķtinn hęfileika til aš losa sig viš koparinn og getur veriš sérlega mikill kopar ķ lifur fulloršinna dżra (Davis og Mertz 1987). Magn kopars ķ lifur fer eftir dżrategund, aldri, kopar ķ fóšri og samspili kopars og annarra efna. Saušfé bindur hlutfallslega meiri kopar ķ lifur en nautgripir og getur styrkur kopars ķ lifur saušfjįr oršiš hįr. Talsveršur munur getur veriš milli einstaklinga og er hann ekki allur vegna mismunandi magns kopars ķ fóšri heldur geta erfšir įtt žįtt ķ mismunandi losun kopars.

Styrk kopars ķ lifur er hęgt aš nota sem vķsbendingu um koparbśskap dżrsins. Saušfé er mešal dżrategunda sem hafa mestan kopar ķ lifur og eru venjuleg gildi talin vera į bilinu 30-120 mg/kg ferskvigt eša 100-400 mg/kg žurrefni (Davis og Mertz 1987). Talsveršur hluti (60%) ķslensku lifrarsżnanna innihélt minni kopar en sem svarar 30 mg/kg. Žetta er vķsbending um žaš aš koparinn nżtist illa vegna samspils viš jįrn, mólybden eša önnur efni. Einnig getur veriš aš stór hluti koparsins ķ jaršveginum sé bundinn öšrum efnum eša lķtill kopar sé fyrir hendi ķ beitilöndunum.

Koparskortur hjį jórturdżrum er alvarlegt vandamįl į Nżja-Sjįlandi (Lee og Grace 1997) og er styrkur kopars ķ lifur og blóši enn notašur sem višmišun. Davis og Mertz (1987) sögšu frį rannsókn žar sem kopar ķ lifur lamba meš fjöruskjögur var į bilinu 1-2 mg/kg ferskvigt eša 4-8 mg/kg žurrefni. Grace og Lee (1990) töldu aš hętta vęri į koparskorti ef kopar ķ lifur saušfjįr fęri undir 20 mg/kg ferskvigt. Um 32% af lifrarsżnum ķ žessari rannsókn eru undir mörkunum (20 mg/kg) og er žvķ hugsanlegt aš nokkuš sé um dulinn koparskort hér į landi. Athyglisvert er aš įtta lęgstu kopargildin (undir 11 mg/kg) eru fyrir lifrar frį Sušurlandi (Fljótshlķš, Hrunamannahreppur, Langholtskot, Eysta-Geldingaholt, Villingavatn og Ölfus). Önnur lifrarsżni undir 20 mg kopar/kg voru frį eftirtöldum stöšum: Vesturland (Eyjahreppur, Lundareykja-dalur, Reykholtsdalur, Helgafellssveit), Vestfiršir (Sveitir viš Steingrķmsfjörš, Kaldrananeshreppur), Sušausturland (Nes, Litla-Sandvķk, Bęjarhreppur), Žing-eyjarsżslur (Mżvatnssveit, Baldursheimur), Sušurland (Biskupstungur, Holta-hreppur), Hśnavatnssżslur (Kįradalstunga, Įshreppur, Stóra-Giljį, Svķnavatns-hreppur).

Of mikill kopar getur einnig leitt til eitrunar hjį öllum dżrum. Engar nišurstöšur fyrir kopar ķ ķslenskum lifrum eru žaš hįar aš óttast žurfi kopareitrun. Aftur į móti getur kopareitrun ķ saušfé veriš vandamįl inn til dala ķ Noregi (Frųslie o.fl. 1985) žar sem lķtiš mólżbden er ķ jaršvegi. Į žessum slóšum męlist kopar ķ lambalifur allt aš 150 mg/kg. Samkvęmt Davis og Mertz (1987) koma merki um kopareitrun ekki fram fyrr en kopar ķ lifur fer yfir 150 mg/kg.

Nokkur gildi fyrir kopar ķ lambalifur eru tekin saman hér aš nešan (ferskvigt):



Sink

Nišurstöšur fyrir sink eru lķtiš breytilegar (23. tafla) enda er stór hluti sinks ķ beinum. Žó kom fram marktękur munur į sinki ķ nżrum eftir svęšum. Sink ķ nżrum var hęst į Vestfjöršum bęši įrin. Reyndar gildir žaš um öll efnin, nema kvikasilfur, aš styrkur žeirra er aš mešaltali hęstur į Vestfjöršum. Lķta mį į nišurstöšur fyrir sink ķ lifur og nżrum sem ešlileg višmišunargildi. Gildin eru svipuš žeim gildum sem hafa fengist ķ öšrum löndum (Frųslie o.fl. 1985).


Mangan

Gildi fyrir mangan eru lķtiš breytileg (24. tafla) og mį lķta į žau sem ešlileg višmišunargildi. Munur eftir svęšum er óverulegur žótt hann sé marktękur fyrir nżru. Aftur į móti kemur fram marktękur munur eftir įrum. Sį litli breytileiki sem kemur fram bendir til žess aš ekki sé um uppsöfnun į mangani aš ręša vegna umhverfismengunar.





Heimildir

Björn Gušmundsson & Žorsteinn Žorsteinsson, 1980. Žungmįlmar ķ ķslensku grasi. Ķslenskar landbśn-ašarrannsóknir 12: 3-10.

Brynjólfur Sandholt, 1992. Hreinleiki ķslenskra slįturafurša. Freyr 88: 617-625.

Chase, l.A., E.H. Studier & S. Žórisson, 1994. Aspects of nitrogen and mineral nutrition in Icelandic reindeer, Rangifer tarandus. Comp. Biochem. Physiol. 109A (1): 63-73.

Davis, G.K. & W. Mertz, 1987. Copper. Ķ Trace elements in human and animal nutrition. 1. bindi, 5. śtg., Academic Press, San Diego, USA, bls. 301-364.

Falandysz, J., 1991. Manganese, copper, zinc, cadmium, mercury and lead in muscle meat, liver and kidneys of poultry, rabbit and sheep slaughtered in the northern part of Poland, 1987. Food Additives and Contaminants 8 (1): 71-83.

Frųslie, A., G. Norheim, J.P. Rambęk & E Steinnes, 1985. Heavy metals in lamb liver: contribution from atmosferic fallout. Bull. Environ. Contam. Toxicol. 34: 175-182.

Grace, N.D. & J. Lee, 1990. Effect of increasing Fe intake on the Fe and Cu content of tissues in grazing sheep. Proceedings of the New Zealand Society of Animal Production 50: 265-268.

Grace, N.D., J.R. Rounce & J. Lee, 1993. Intake and excretion of cadmium in sheep fed fresh herbage. Proceedings of the New Zealand Society of Animal Production 53: 251-253.

Grace, N.D., J.R. Rounce & J. Lee, 1996. Effect of soil ingestion on the storage of Se, Se, vitamin B12, Cu, Cd, Fe, Mn and Zn in the liver of sheep fed lucerne pellets. New Zealand Journal of Agricultural Research 39: 325-331.

Jóhannesson, Ž., G. Lunde & E. Steinnes, 1980. Mercury, arsenic, cadmium, selenium and zinc in human hair and salmon fries in Iceland. Acta Pharmacol. et Toxicol. 48: 185-189.

Jorhem, L., 1999. Lead and cadmium in tissues from horse, sheep, lamb and reindeer in Sweden. Z. Lebensm. Unters. Forsch. A 208: 106-109.

Kostial, K., 1986. Cadmium. Ķ Trace elements in human and animal nutrition. 2. bindi, 5. śtg., Aca-demic Press, San Diego, USA, bls. 281-318.

Kristjįn Geirsson, 1994. Nįttśruleg višmišunargildi į styrk žungmįlma ķ ķslensku umhverfi. Siglinga-mįlastofnun 1994.

Knöppler, H.-O., W. Graunke, W. Mücke, H. Schulze & W. Gedek, 1979. Blei-, Cadmium- und Quecksilbergehalte in Fleisch- und Organproben von Lämmern und Schafen. Fleischwirtschaft 59 (2): 241-247.

Langlands, J.P., G.E. Donald & J.E. Bowles, 1988. Cadmium concentrations in liver, kidney and muscle in Australian sheep and cattle. Australian Journal of Experimental Agriculture 28: 291-297.

Lee, J. & N.D. Grace, 1997. A New Zealand perspective on copper, molybdenum and sulphur interactions in ruminants. Proceedings of the 27th seminar of the Society of Sheep and Beef Cattle Veterinarians NZVA. Foundation for Continuing Education of N.Z. Veterinary Association. Publication no. 175, bls. 25-38. Palmerston North, New Zealand.

Lee, J., D.G. Masters, C.L. White, N.D. Grace & G.J Judson, 1999. Current issues in trace element nutrition of grazing livestock in Australia and New Zealand. Aust. J. Agric. Res. 50: 1341-1364.

Morcombe, P.W., D.S. Petterson, H.G. Masters, P.J. Ross & J.R. Edwards, 1994. Cadmium concen-trations in kidneys of sheep and cattle in Western Australia. I. Regional distribution. Aust. J. Agric. Res. 45: 851-862.

Nuurtamo, M., P. Varo, E. Saari & P. Koivistoinen, 1980. Mineral element composition of Finnish foods. V. Meat and meat products. Acta Agric. Scand. Suppl. 22: 57-76.

Roberts, A.H.C., R.D. Longhurst & M.W Brown, 1994. Cadmium status of soils, plants, and grazing animals in New Zealand. New Zealand Journal of Agricultural Research 37: 119-129.

Roberts, A.H.C., R.D. Longhurst & M.W Brown, 1997. Cadmium in soil and plants and its cycling in sheep-grazed hill country pastures. Ķ Contaminated soils, 3rd International Conference on Biogeo-chemistry of Trace Elements. Proceedings. INRA, Paris. ISBN: 2-7380-0775-9.

Rühling, Å., G. Brumelis, N. Goltsova, K. Kvietkus, E. Kubin, S. Liiv, S. Magnśsson, A. Mäkinen, K. Pilegaard, L. Rasmussen, E. Sander & E. Steinnes, 1992. Atmospheric heavy metal deposition in Northern Europe 1990. Nord 1992: 12.

Rühling, A. & E. Steinnes, 1998. Atmospheric heavy metal deposition in Europe 1995-1996. Nord 1998: 15.

Salisbury, C.D.C., W. Chan & P.W. Saschenbrecker, 1991. Multielement concentrations in liver and kidney tissues from five species of Canadian slaughter animals. J. Assoc. Off. Anal. Chem. 74 (4): 587-591.

Schulz-Schroeder, G., 1991. Blei- und Cadmiumgehalte in Fleisch-, Leber- und Nierenproben von Lammern und Schafen. Fleischwirtsch. 71 (12): 1435-1438.

Suttle, N.F., B.J. Allowway & I. Thornton, 1975. An effect of soil ingestion on the utilization of dietary copper by sheep. J. Agric. Sci. Camb. 84: 249-254.

Vos, G., H. Lammers & W. Delft, 1988. Arsenic, cadmium, lead and mercury in meat livers and kidneys of sheep slaughtered in the Netherlands. Z. Lebensm. Unters. Forsch. 187: 1-7.

Žorkell Jóhannesson, 19­80. Kvikasilfur, arsen, kadmķum, selen og zink ķ hįrsżnum og laxaseišum į Ķslandi. Tķmarit um lyfjafręši 15 (2): 43-46.